De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

AD meam autem causam ut descendam, optassem magis, ut mihi per te licuisset cum nemine unquam litigasse (quod semper hactenus habui constitutissimum) quam tecum pater spectatissime, congredi: Porro cuius maluissem personam ob tuam religionem et episcopalem dignitatem semper revereri, quam opiniones unquam, vel legere, vel audire. At vero, ut paulo ante dicebam, adeo te existimas ab omnibus impeti, ut me etiam potueris de meo proposito dimouere. Atqui diu mecum consultavi, respondere ne tibi, an silere potius. Enim vero vix iniri potest concertatio ulla, ubi stylus ipse contradicendi non aliquid pariat, vel amaritudinis, vel saltem asperitatis: quae ut ab ingenio Christiano procul esse debet: ita meo certe est ingratissima: potissimum adversus episcopum. Haud enim nescio isti vestro ordini, a maximo usque ad minimum, quantus sit habendus honor. Et potuissem praeterea tua omnia in me opprobria menta ingenio tuo condonare: qui religionem arbitraris tali atramento contra omnes scribere, quotquot tibi videntur errasse. Atqui errant apud te universi, qui abs te quoquo pacto dissident. Praesertim quod, ut paulo ante dicebam, haec nostra catholicorum, quam molitus es, concertatio non omnino refert, quae esse deberet, animorum concordiam. Attamen cum iudicio isto meo (utcunque sit tuo inferius) in eadem etiamnum haereas false de certitudine gratiae,¹ quam S. Synodus condemnavit, non potui, nec credo, debui censuram tuam sine responso dissimulare. Eo praesertim, quod cum me ita infamaveris, ut qui falso nonnullis ea impinxerim Catholicis, quae nullus eorum unquam dixerat, rebar actum a me iri hoc a te datum scandalum, inter eos nimirum qui Synodo non interfuerant (synodalibus enim res est contra te oculatissima) nisi has ego sordes eluerem. Patefacere, scilicet, nihil ego effinxerim? sed publica manifestariaque historia denarrave rim, cui vel tu ipse palam etiamnum attestaris. Hanc denique nostram apologiam, si eo recipias Christiano pectore, quo a me proficiscitur, efficere tecum possem (quod maxime cupio) ut tuum istum detrectandi, vel animum poneres, vel stylum saltem moderares. Patere tantisper, dum id ostendam, quod dixerim, te perdurare in sensu damnato per Synodum. Haud enim te inter Lutheranos censeo, senem, quem sum semper ut Catholicum veneratus: at alium sensum retines: mitiorem quidem, falsum tamen. Sed quo rem a prima linea exordiar,² liber noster de natura et gratia, ad tuum delatus tribunal, totus displicuit. In quatuor vero postremis capitulis tertii libri tractaveram de certitudine gratiae: quae longissima omnium fuit disputatio, et molestissima in sancto concilio. Et quia non simplex, verum duplex fuit controversia, duos ego sensus discrevi, quam potui pro ingenio meo luculentissime. Primus erat Lutheranorum: qui ideo astruunt unumquemque esse certum suae gratiae certitudine fidei, quod docent eandem gratiam ex nullis nostris operibus dependere: nec tanquam ex dispositionibus: sed apprehendi sola fide catholica: qua credimus promissiones Christi veras esse et certas. Atque adeo quanta certitudine credere tenemur, Deum esse veracem, credere etiam (aiunt) astringuntur singuli iusti, se esse in gratia. Quem sensum nemo unquam in concilio addubitavit esse falsum: neque discutiesbatur, nisi ut explicatius condemnaretur. Alter vero fuit sensus eorum, qui, tanquam catholici, confitebantur, dependere modo dicto gratiam ex operibus nostris, nihilossecius, posse hominem lege communi certum fieri, certitudine excludente omnem prorsus dubitationem, se esse dispositum, esseque subinde in gratia constitutum. Atque id quidem testimonio Spiritus sancti: de quo loquitur Paulus ad Rom. 8. ubi ait quod Spiritus sanctus testificatur spiritui nostro, quod filii Dei sumus.³ Horum autem catholicorum, postquam tu tantopere tibi hunc titulum, honoris gratia, usurpas, lubentes concedimus, fuisse te Coriphaeum. Ego vero non solum alia, mitiori nota subnotavi Catholicos, quam protestantes, verum et diversis quoque argumentis contra ipsos usus sum. Tu autem contra, duos edidisti tractatulos, ambos quidem mihi obversos, sed tamen primum, ais, te antequam librum nostrum videres, absoluisse, alter vero est, quo contra me proprie causam agis. In utroque quaerela tua est, et stomachus, quod ego catholicos cum maximo scandalo et iniuria infamaverim.⁴ Si quidem non solum in primo membro adversus Lutheranos convenimus, nempe quorum sensum summo consensu refutamus, verum et in altero nulla erat, inquis, Catholicorum dissensio. Nisi quod ego perplexe inconstanterque locutus, voluerim verbis proprie dissilire ab aliis. Ob idque in primo tractatu statim proponis facillime te divinasse, verba decreti aliter plerosque accepturos, quam fuerat mens sanctae Synodi. Et in altero contra me proprie, ais, me impingere id Catholicis, quod a mente et cogitatione eorum semper fuit alienum. Et subdis dolere te, non tibi per nos licuisse, nostrum videre librum, antequam ederetur. Intellexissem enim in nihilo te aliter nos rem sentire. Atque inde orsus, acerrimam in nos instruis pugnam.⁵ Ego vero, pater colendissime, antequam ad singula ex ordine respondeam, explicare conabor, quantum inter nos discriminis, non solum extiterit, sed, ut video, modo etiam existat. Ac deinceps brevissime aperiam (confirmando ea, quae latissime in libro nostro congessimus) falsum esse sensum in quo perduras, et, ut ego credo, diversum a mente Synodi. Denique tertio loco, vel singula, vel praecipua capita tua dissoluendo persequar.

Igitur ut missum faciamus Lutheranorum sensum: in quo repellendo summa est nobis concordia, dissensio, quam inter tuam, meamque mentem, nullam, extra verba esse existimas, haec est in re maxima.⁶ Porro, quod tu arbitraris, posse fieri hominem certum suae gratiae, certitudine, quae licet non sit aequalis fidei catholicae, sit tamen vera fides, id est, omnem prorsus dubietatem excludens: atque id quidem lege communi: nempe testimonio illo, quod, autore Paulo, Spiritus sanctus reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Hoc ego vero, salva pace et auctoritate tua, credo esse omnino falsum. Non possum aliter sanctam, quam arbitror, veritatem enunciare. Quod si pergis, ut facis, id de omnibus universim iustis affirmare, aperte pugnas cum communi Christianorum sensu. Imo iterum atque iterum, aio, praeter eos, quibus sanctissimis hominibus Deus proprie id indulsit privilegium, neminem esse certum suae gratiae per assensum, qui mereatur nomen fidei, hoc est, qui prorsus omnem tollat dubietatem, extinguatque omnem metum, usque ad minimam particulam. Haec si explicavero, palam fiet quam gratis tot mihi perplexitates, falsitates, et ignorantias, de me toties admiratus, exprobraveris: quamque fuisset tibi consultius, decedere de propria opinione, ut alii omnes fecerint: et simpliciter auscultare, ut iacet, decreto Synodi.

In hac autem explicatione non multa repetam eorum, quae in tractatu nostro protuli: esset enim fastidiosum audire, sed ea tantum, quae in gratia proprie tui fuerint operaeprecium. Non inquam, tam incubam veritati asserendae, ut quae illic satis est confirmata, quam tuae repellendae exprobrationi. Tu ergo, pater obseruande, quia quam semel concepisti, opinionem, nulla ratione evellere animo potes, illo potissimum loco Pauli⁷ sine eam persistis, ubi ait, Spiritus sanctum testimonium reddere spiritui nostro, quod filii sumus et heredes. Inde enim hanc tu instruis paralogizationem statim in primo tractatu.⁸ Testimonium hoc Spiritus sancti fide accipimus: et cum sit testimonium Spiritus sancti, validum est: et cum sit validum, certum facit credentem, qui novit illum: et ita certum, ut sit infidelitatis titubare. Testimonio enim Spiritus sancti subesse falsum non potest. Quare concluditur, ais, quod homo po test esse certus suae gratiae: atque hoc certitudine fidei, et eius fidei, cui non potest subesse falsum. Verba tua sunt ad litteram: quae licet inter argumenta proponendae quaestionis ponas, tamen certissimo credis, syllogismum concludere, adeo ut in ambobus tractatibus frequentissima inculcatione illum repetas. Ob idque duos fidei assensus hac ratione discernis,⁹ scilicet, quod alius sit assensus fidei, cuius certitudo sumitur ex obiecto: nempe qui de iis sit, quae ab Ecclesia proposita sunt, ut credantur. Qualia sunt omnia scripta in sacra pagina. Quam quidem fidem omnes agnoscimus esse catholicam, hoc est, universalem, universis necessariam. Alius vero est assensus fidei, cuius certitudo sumitur ab interno lumine Spiritus sancti testificantis, quod filii Dei sumus. Et haec, inquis, licet, non sit tanta, quanta est fides catholica, est nihilominus vera fides, omnem prorsus dubietatem excludens, eo quam est a Spiritu sancto. Et quoniam in hac vocula, tanta,¹⁰ vel tua, optime pater, vel mea subest fallacia, vide quomodo negas, hanc fidem esse tantam, quanta est catholica. Hac enim sola ratione id negas, quia non est tam universalis, ut eius obligatio universos complectatur. Item non tanta, quia non eadem via sumitur eius certitudo, scilicet, ab obiecto per Ecclesiam proposito. Ceterum tanta est in effectu: nempe quia omnem dubietatem tollit, ab animoque abstergit, velut fides catholica. Quandoquidem ratio tua est, quod sit ab eadem divina causa, qua fides catholica: utpote ab Spiritu sancto. Itaque si rem tecum bene reputas, solum negas esse tantam extensive (ut verbis philosophorum utamur) tantam nihilominus concedis intensive: seu, si mavis, effective. Nam intentio, etiam fidei catholicae, cumulatior esse potest in uno, quam in alio, iuxta illud, Adauge nobis fidem.¹¹ Quod si ista verba non placent, retines saltem paritatem in hoc effectu, quod neque minimum scrupulum dubietatis relinquit, sicut fides catholica. Ita enim expresse, ais, in tua declaratione, his verbis, Et ideo non vocamus hanc fidem catholicam, id est, universalem, sicut accipit beatus Athanasius, sed est fides particularium sententiarum. Et subdit, Et falsissimum est, quod homo ex lumine fidei non potest aliud cognoscere, quam quod ab Ecclesia est determinatum. Haec tu. Differt ergo apud te solum haec fides, sicut particularis ab universali, in certitudine autem aequiparantur. Itaque ut adaeques fidem propriae gratiae, lege communi illi quae est ex privilegio. Ego vero, et, ut reor, quotquot rem oculatissime perspexerint, longissime aliter sentimus: Porro quod praeter fidem catholicam, et specialem illam revelationem, quae ex privilegio sacratissimae Virgini, nonnullisque aliis sanctissimis facta est, nullus assensus, etiam si communi testimonio Spiritus sancti sit ingenitus, illum pertingit gradum, ut omnem prorsus dubietatem adimat. Et ideo aio, non mereri nomen fidei, nisi more humano: scilicet, quemadmodum homines civiliter loquuntur de fide: et de securitate. Explicabo me adhuc amplius: quia citius patiar tibi videri prolixus, quam implexus. Agnosco cum omnibus Christianis, alias essem haereticus, quod cuicumque venienti in gratiam Dei, Spiritus sanctus testimonium aliquale reddit suae in Christo regenerationis: modo minus, modo maius, prout quisque proficit in via Dei. Assensus tamen instillatus ab Spiritu sancto,¹² nonnunquam, puta in hominibus tepide conversis, adeo est remissus, ut neque magna, sed tenuis sit opinio. Crescit autem crescentibus indiciis, puta dulcedine interna divinarum rerum, et firmitate propositi in bono, etc. Nunquam tamen (citra speciale privilegium) eo usque firmatur, ut omnem abradat penitus scrupulum: nisi ut simus certi more loquendi humano, vel (quod philosophi morales dicerent) moraliter. Homines enim in conversatione civili dicimur firmiter, et certissimo credere, quando nulla est verisimilis ratio dubitandi. Exempli gratia, Certissimo credo, securusque sum, quod extat Roma: nihilominus hoc iureiurando non affirmassem: quia fieri potest, ut iam modo non sit. Securus etiam sum et tutissimus, humano more loquendo, quod amicus, quem ante horam sanum vidi, vivat modo: non tamen id iurassem, quod tamen facerem de articulis fidei. Neque vero, si quis mihi contrarium diceret, omni proculdubio affirmarem. Quia ista credulitas non diluit omnem suspicionem. Et ideo Aristoteles non distinxit fidem hanc ab opinione. Ita prorsus dico de testimonio Spiritus sancti lege communi, quod sumus filii Dei. Imo utinam ego aliquando ad tantam certitudinem pervenirem, quantam habeo quod extat Roma: quae tamen non est nisi intensissima opinio.

Revelationis privilegium.— Antea vero quam haereticum me appelles,¹³ negantem, testimonium Spiritus sancti efficax esse ad ingenerandam fidem, quae deleat omnem dubietatem, animadverte, quaeso, expositionem meam, quam explicatissime scripsi in tractatu meo. Ad hoc ut generetur in nobis assensus fidei tollens omnem haesitationem, non satis est, quod sit ab Spiritu sancto, sed requiritur, quod certitudinem habeamus, esse ab Spiritu sancto. Et ideo, ut ego illic referebam ex sancto Thoma, et theologis, duo concurrunt ad assensum fidei, scilicet lumen internum inclinans nos, et praeterea autoritas divina alicuius proponentis, hoc esse revelatum a Deo: qualis est autoritas in Ecclesia proponente sacras scripturas. Cum autem Spiritus sanctus interne unicuique per indicia, et quas tu vocas circumstantias, revelat statum gratiae, adest quidem prima causa certitudinis, scilicet internum lumen, a quo qui manat assensus, non potest esse falsus. Quia tamen habere non possumus certitudinem, quod ista intrinsecus reve latio fit a Spiritu sancto (quoniam non est autoritas Ecclesiae proponentis, nec Dei certo affirmantis quod ipse sit, qui revelat) ille assensus non tollit omnem dubietatem. Non quod spiritus sanctus id non posset, si vellet: absit enim tam ingens blasphemia: sed quia ita nobis loquitur, ut nobis non constet, eum esse, qui loquitur. Quandoquidem angelus Satanae transfigurat se in angelum lucis. Neque certius revelat nos esse in gratia, quam per coniecturas, quas haeretici homines nonnunquam ex levitate, et ignorantia, tam sibi habent apparentes. Accipe aliud exemplum, Si Christus servator noster nunc in forma humana indignissimo mihi appareret, et antequam mihi aperiret se esse Christum, affirmaret aliquam veritatem, certe nihil aliud quam opinionem mihi faceret: licet quicquid dixisset, verissimum esset. Postquam autem certo retegeret se esse Christum, perinde omnia quae mihi diceret crederem, atque articulos ipsos fidei. Exhinc falsitas apparet illius, quod ais in tractatu secundo, nihil prohibere aliquem de aliqua re habere notitiam a certitudine fidei, et tamen eundem non cognoscere, utrum a lumine fidei illud veniat. Imo, aio ego, quod in his quae sola revelatione Dei constant, nemo potest certius nosse hoc esse verum, quam noverit hoc esse revelatum a Deo. Atqui exhinc palam constat differentia inter privilegiatos, et illos, qui de communi lege recipiunt testimonium Spiritus sancti, quod sint in gratia. Illi enim ita percipiunt revelationem, ut certissimo illis constet, illud esse revelatum a Deo: Deo tunc faciente per se, quod modo facit per Ecclesiam. Sive revelatio sit inhaerentis gratiae, sive alterius rei, ut futurae victoriae. Nobis autem, quibus communi lege fit revelatio, non id constat certitudine fidei, maioris, quam quae habetur per coniecturas, quod ille spiritus, qui nobis loquitur, est spiritus sanctus. Atque hoc est inter nos punctum discriminis,¹⁴ quod tu parem facis revelationem communem, illi, quae est ex privilegio. Nihil curo de intensione: nanque etiam illa maior fuit in Virgine, quam in Paulo. Sed saltem in hoc, quod pellit omne dubium. Quod ego: imo vero Synodus pernegat.

Quo ergo ad causam propius accedam, ubicunque ego affirmo, neminem certum fieri posse suae gratiae: tanta certitudine,¹⁵ quanta est fides catholica, sed solum humano modo, non solum nego de quantitate illa extensiva ex parte obiecti, scilicet, quod non possit esse tam universalis certitudo de hoc, quam est eorum quae proponuntur ab Ecclesia (de hoc enim nihil disputabatur) verum dico quod in effectu non potest esse tanta. Hoc est, quae tollat prorsus omnem dubietatem: qualis est effectus fidei catholicae. De quo penitus sensu agebatur inter theologos et Patres: et nos modo te negante, discordamus. Itaque tu duas lege communi ponis fides: scilicet catholicam, atque hanc specialem: quae cum apud te omnem tollat dubietatem, fides tibi est propriissime. Ego vero tantum unam, scilicet, illam quae est catholica, et quamcunque aliam ex privilegio: ubi Deus certo revelat, suum esse testimonium: quae quidem in certitudine non differt a catholica: sed in hoc, quod non est universalis. Nisi forsan fuerit proposita ab Ecclesia. Qualis est illa, Ave gratia plena. Illa autem, quam tu ponis, peculiaris de cuiusque gratia, lege communi, non est fides, sed opinio: magis, minusve intensa: et quae in provectis sanctis tollit dubietatem, ut more humano dicamur per illam certi. Quo fit, ut quando ego cum omnibus theologis dixi illam tantum esse proprie fidem, cui non potest subesse falsum,¹⁶ non intelligebam (ut tu fingis) quod debeat esse de obiecto necessario, sed quod in sensu composito, etiam si sit de contingenti, non stet quempiam sic assentiendo decipi. Quod est, talem assensum omnino tollere dubietatem, faciendo hominem certissimum. Et ut opposita iuxta se posita clarius elucecant.¹⁷ Disputant veteres graeci philosophi, an accidens quantitatis res distincta sit a substantia, sicuti color. Illa autem propositio necessaria est, si est vera: et impossibilis, si est falsa. Sed quia assensus ille, quantitas, alia res est, quam substantia, non tollit omnem dubietatem, dicimus quod sic, aut contradictorio modo assentiens, potest decipi. Quare utraque pars est opinio. Eodem modo loquimur de hac contingenti, Ego sum in gratia. Si enim hoc mihi Deus revelaret speciali privilegio, uti Paulo, esset certissima fides: cui non posset subesse falsum. Cum autem mihi communi lege revelat Spiritus sanctus per dulcedinem mentis, quam mihi instillat, vel per alias coniecturas, quibus coniicio habitare in me eundem spiritum, licet, sub conditione loquendo, necessarium sit, quod si assensus sit ab Spiritu sancto, idem sit verus, tamen quia non certo cognoscimus esse ab illo, dicimus quod potest huic assensui subesse falsum. Enimuero similibus coniecturis possem decipi. Et quod hic fuerit sensus S. Synodi, infra faciemus manifestum. Postrema expositionis nostrae particula sit,¹⁸ quod cum assensum Spiritus sancti appello fidem humanam, non intelligo humanam ex parte causae, quod per se cuicunque, praeterquam tibi est manifestissimum. Video enim causam esse Spiritum sanctum. Qua ratione si quis dicat eam divinam et fieri more divino, nihil renuo, sed nuncupo humanam, quia certitudinem habet, et dubietatem tollit, modo loquendi humano, et civili, Scholastici dicerent, fidem esse moraliter, nisi quod verbum non est usqueadeo latinum in hoc significatu. Ad hoc enim ut simpliciter dicatur divina in modo tollendi dubietatem, exigitur praeterquam quod sit a Deo, ut constet revelationem fieri a Deo.