De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

SVblequitur ut iuxta institutum nostrum perscrutemur, quid in natura integra homo poterat naturaliter, scilicet cum solo auxilio generali Dei, exequi in bonis moribus: quid itaque esset, ubi auxilio speciali indigeret. Atqui de illo statu non est prorsus censendum ex dotibus et virtutibus, quibus fuit Ada perornatus.¹ Habuit enim (ut modo dicebamus) peculiaria bona plurima quae non essent deinceps posteris communia: at ratio illius status libranda est ex comuni lege, quae duratura erat in tota progenie, nisi intercessisset peccatum. Et praeterea alia ratio est de statu iustitiae originalis, si eodem nomine comprehendatur gratia gratum faciens: alia vero si praecise intelligatur iustitia sanans naturam in ordine ad finem naturalem. Quamobrem ut luculentior sit disputatio, dum quaerimus de statu iustitiae originalis, solum intelligimus hominem cum dono sanante naturam, semovendo cogitatione gratiam ad supernaturalia elevantem. Ita etiam distinguit ipse S. Tho.² 1. 2. q. 109. ubi quaerit, quid homo ille poterat ex puris naturalibus, id est, homo, tum gratia carens, tum etiam culpa, naturam tamen sortitus validam. Connumerabatur enim tunc donum illud iustitiae inter naturalia, quanuis esset gratuitum: quia tantum obfirmabat naturam in ordine ad fine naturalem, ut saepe explicatum est. Nam si intellexisset meram naturam, de qua locuti sumus cap. 3. et 4. non asseruisset, quod posset servare praecepta omnia, et diligere Deum: ut iam modo dicturi sumus. Atqui hoc loco videtur alludere eo S. Tho. quod gratia et iustitia distinguuntur, ut res duae.³ Nisi dixeris satis esse ad illum glossandum, quod sint rationes distinctae eiusdem habitus. His deliberatis, facillimum est constituere, quo vires humanae in illo statu pertingerent in moribus.

Quod quinque propositionibus perspicuum fiet. Sit ergo prima.⁴ Nullatenus posset tunc homo per iustitiam originalem, si gratiam gratum facientem secernas, opus ullum facere, amicitia dei, caelestis hereditate dignum: quinimo nec ad gratiam se parare, nisi speciali auxilio. Assertio haec in propatulo est. Quoniam iustitia originalis secundum hanc rationem, solum esset naturae sanitas in ordine ad finem facultati naturali praescriptum, ut citra molestiam sensualitatis et gravedinem corporis operaretur homo secundum rationem: finis autem, qui in amicitia et gloria Dei positus est, virium omnium naturalium cacumina infinitum transcendit, ut supra dictum est, isque proprium est idcirco opus Dei. Considerandum hic tamen est obiter, quod gratia necessaria tunc hominibus non fuisset per meritum CHRISTI.⁵ Etenim CHRISTUS solum venit salvum facere quod perierat, uti quem posuit Deus propitiatorem pro peccatis, qui a servitute nos peccati redimeret: ob idque ubi nullum fuerat peccatum, non opus erat illo redemptore: ut ait Aug.⁶ de correp. et gra. cap. 11. Erat nihilominus necessaria gratia Dei et auxilium propter impossibilitatem cuiusque naturae creatae, ad finem illum assequendum.

Secunda propositio.⁷ Poterat homo in illo statu per sua naturalia, tum cognoscere, tum velle et operari totum bonum suae naturae proportionatum, puta agere secundum rationem, in ordine ad Deum, quatenus finis est naturalis boni. Conclusio est S. Tho.⁸ 1. 2. q. 109. a qua nullus theologorum dissentit. Distinguit enim illic de homine naturae integrae: affirmans, quod poterat per sua naturalia facere totum bonum sibi proportionatum, quale est virtutis acquisitae: non tamen bonum excedens, quale est virtutis infusae, nisi suffultus gratia. Quare miror illos, qui sensum Thomae eo detorquent, quod non possit bona naturalia facere absque auxilio speciali: propterea quod ait, id non potuisse sine auxilio dei moventis. Enimuero ubi ait, per sua naturalia, propalam explicat se loqui de auxilio generali: quod (ut cap. 2. exposuimus) inter causas refertur naturales. Quod autem facere nequit homo sine auxilio speciali, nunquam pronunciasset, fieri posse ab illo p sua naturalia. Sed praeterea probatur assertio haec ex dictis ca. 4.⁹ Cum homo sit aial rationale, naturae suae institutum est operari secundum rationem, pro pter Deum, quatenus naturali luce innotescit esse finis omnium: tamen si per renitentiam sensualitatis quando cohibeatur: iustitia autem originalis medicina erat huius morbi, in suo vigore naturam praeservans: valebat ergo absque alio peculiari auxilio praestare universum bonum, quod suae esset naturae proportionatum. Itaque differentia erat inter hominem in puris naturalibus, eundemque in statu innocentiae, quae est inter infirmum et validum, sane quod ille (ut supra praelocuti sumus) potens erat opus aliquod moraliter bonum natura sua efficere, non tamen continenter omne, at in statu innocentiae omne quidem et semper.¹⁰ Atqui eodem discrimine differt homo lapsus ab eodem in statu innocentiae: uti auctor est loco citato, S. Tho. et latius nos disputabimus cap. 20.

Tertia propositio.¹¹ Poterat tunc homo, seclusa etiam gratia gratum faciente, praecepta omnia legis naturalis explere, quinimo et cavere a prohibitione illa esus ligni scientiae, quantum ad substantiam operum. At quoniam similem statuimus conclusionem cap. 22. de homine lapso: de qua nos Lutherani acerrime obiurgant:¹² nempe quod veluti Pelagiani doceamus catholici, posse hominem servare mandata viribus naturalibus, adnotata est solenis theologorum distinctio. Implere praecepta Dei bifariam usu venit.¹³ Uno modo, quantum ad substantiam operum: prout scilicet operatur homo iusta, et honesta, quae genere suo bona sunt, absque ullo pravo fine aut circumstantia. Et hoc revera potest homo per suae naturae facultatem. Scilicet solo generali Dei concursu: ut q. citata, art. 4. S. Tho. et theologi omnes uno animo affirmant. Atqui ratio est, quia omnia opera legis tam naturalis quam divinae, atque etiam humanae, si modo iusta sit, est secundum rationem: quinimo lex idem potest, quod rationis regula, ad quam sunt opera nostra exigenda et collimanda. Cum ergo homo, animal sit rationale, omnia huiusmodi opera, natura sua, potest facere. Interest tamen, quod homo in statu innocentiae, propter integritatem naturae, cuncta valebat praestare, sed in puris naturalibus, et in statu naturae corruptae, non item, nisi leviora et pauciora. At vero aliter usurpatur hoc quod est servare praecepta: nempe, non solum quantum ad substantiam, sed etiam quantum ad modum. Quod alii dicunt, quantum ad intentionem Dei praecipientis, unde omnes derivantur leges. Quae quidem intentio est, ut, sua suffulti gratia, per merita impletionis legis adipiscamur praemia aeterna: iuxta illud Evangelii, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.¹⁴ Atque hoc modo accipitur, ubicunque simpliciter dicitur, impleri mandata Dei: prior enim est modus implendi imperfectus. Et isto modo, nec in statu naturae integrae, nedum in hoc nostro, adimplere homo vel minimum potest absque gratia, gratuito nos prius cum Deo reconciliante. Cuius contrarius fuit error Pelagii. Haec est sententia, a qua nullus abscedit theologus. Quam cum copiosius a nobis, exactiusque de homine collapso cap. 22. sit confirmanda, satis hic fuerit enuntiasse. Dixerim, praecepta iuris naturalis: quoniam cognitionem fidei supernaturalium habere neque homo potest, nec vero angelus, citra speciale auxilium Dei.

Assertio quarta.¹⁵ Sufficiens quoque fuerat homo in flore originalis iustitiae, alia seclusa gratia, diligere Deum super omnia, naturali dilectione: non tamen, ita ut esset meritoria, et Deo accepta ad vitam aeternam. Conclusio est pariter S. Tho. q. citata, 1. 2. ar. 3. Cuius idcirco solius testimonium profero, quod nemo sit theologorum, qui non in eandem sententiam subscribat. Atqui demonstratur sua ipsius ratione. In illo statu, seclusa gratia, virtute homo poterat naturali bonum totum exequi, quod sibi esset connaturale: talis autem est dilectio Dei super omnia: ergo illa erat sibi a natura possibilis. Secunda praemissa, sic ex media natura rerum exprimitur. Una quaelibet res ita nata est appetere et agere, uti nata est esse (sententia est Arist.¹⁶ 2. physi.) omnes autem creaturae, suo quaeque ordine sunt, propter Deum: ergo omnes se suo modo diligunt propter Deum: ut auctor est Diony.¹⁷ in lib. de di. no. ubi ait, quod Deus convertit omnia ad amorem sui ipsius. Unde cum, natura tunc sana, nulla esset illecebra, aut res alia quae ipsam a sua inclinatione remoraretur, consequens sit, ut se homo illa attat, et sua cuncta officia in Deum referret, quod est ipsum super omnia diligere. Quod si explicatius rationem hanc perspicere est animus, animadverte, quod Deus benedictus, quippe qui bonorum nostrorum non indiget, non propter nos, aut res alias extra se quicquam condidit, sed propter se potissime, ut sibi deitatem exereret, et quodam pacto in nos propagaret.¹⁸ Hoc enim inter deum et res conditas interest, quod creatura agit amore concupiscentiae, videlicet, gratia adipiscendi finis aut conservandi: hac enim causa animalia partis alimentis utuntur, ut vivant: atque sibi similia pro gignunt, in quibus species suas perpetuo custodiunt. Deus autem non sic, sed ex sui amore proprio benevolentiae, mundum effinxit, ut suum esset nomen, ad suam ipsius gloriam, effusissimum.¹⁹ Creatura denique agit ceu discipulus, qui scholas causa comparandae scientiae frequentat. Deus autem, uti magister, qui prae suae amore sapientiae effusam in alios avide curat. Quocirca ut Deus omnia propter se fecit et amat, eandem rebus, quas ex nihilo efformavit, propensionem inseruit, ut suum videlicet prae se ipsis amarent auctorem: et maxime homo quem universorum dominum instituebat. Solet eadem veritas exemplo etiam num commonstrari de partibus rei naturalis:²⁰ videlicet de brachio, cum sui se periculo et dispendio pro capite exponit, ubi agitur salus totius. At bino responso contendunt non nulli cauillari et eludere exemplum hoc. Primum quod brachium non se exponit pro capite, sed pro seipso, ut quod in capite ipsum met periclitatur. Falsitas tamen huius inde patet, quod cum brachium pereat, ut caput contegat, vanum est dicere, suam propriam salutem intendere, et non potius totius personae. Altera responsio est Scoti. 3. dist. 27. quod manus non se exponit, sed homo ipse exponit manum, ut se ipse defendat. Unde non sumitur argumentum, quod manus diligat totum plus quam se, verum quod totum diligat se plus quam manum. Ad hoc tamen respondetur, quod quanuis totum suppositum sit, quod utitur partibus, est tamen testimonium, quod sicut suum est naturale ius imperare membris, ita sit et naturalis ille appetitus membrorum obtemperandi. Quemadmodum cum aqua ad replendum vacuum ascendit, nullo modo movetur contra naturam suam, imo illa est sua propria natura. Quandoquidem non propter partes totum, sed propter totum effectae sint partes. Et eodem modo omnia bona creata sunt propter Deum, qui est universale bonum. Quin vero ex his, philosophi naturae principiis docti sunt, teneri etiam civem pro Republica mortem oppetere. Colligitur ergo intimum esse a natura homini, Deum supra se diligere. Quod, natura quidem integra, plene facere poterat, corrupta tamen, propter obstacula impendio multa haud quaquam ita id valet, ut omnia opera in ipsum referat. Veruntamen prudentem hic lectorem non praetereat (quod cap. 22. repetendum nobis est) binam esse dilectionem Dei super omnia: alteram naturalem, alteram quae est ex caritate divinitus derivata:²¹ ita enim consentienter docent theologi. Unde S. Thom. loco citato, primum contra conclusionem hanc format tale argumentum, Diligere Deum super omnia, proprium munus est caritatis infusae, per spiritum sanctum qui datur nobis, ut habetur Rom. 5. ergo id non poterat ab homine in statu innocentiae per sua naturalia fieri. Ad quod respondet, quod caritas diligit Deum super omnia, eminentius quam natura. Natura enim diligit eum super omnia, prout est principium et finis naturalis boni: caritas autem, secundum quod est obiectum beatitudinis, et secundum quod homo habet quandam cum ipso societatem spiritualem. Haec ille.

Quinta utique et postrema propositio est.²² Poterat homo in illo statu per donum sibi collatum perseverare, si voluisset. Haec statuitur ab Augustino de correp. et gratia cap. 12.²³ ubi ait, primo homini, cui datum fuit posse non peccare, datum subinde fuisse adiutorium perseverantiae: non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Et paulo post, Non accepit hoc donum Dei primus homo, id est, in bono perseverantiam: sed perseverare vel non perseverare, in eius relictum est arbitrio: cum voluntati sine peccato institutae nihil concupiscibiliter resisteret. Igitur sententia Augustini, eademque verissima est, quod non accepit Protoplastus donum, ut semper perseveraret. Haud enim fuit in gratia confirmatus. Qualiter fuerunt Apostoli, ne lethaliter delinquerent, et sacratissima virgo, ne offenderet, vel venialiter. Necque (quod minus est) habuit illam gratiam, ut re vera perseveraret. Etenim si hanc accepisset, nunquam cecidisset.²⁴ Attamen possibilitas perseverandi commissa est libero arbitrio suo. Et ideo eleganter ait August. quod quanuis Adam recepisset gratiam, ut posset non peccare, si vellet, egregii vero sancti evangelici, ut martyres, copiosiorem acceperunt nempe ut non solum possent quod vellent, sed ut firmius vellent id quod possent. Adam enim terrente nullo, et insuper contra Dei terrentis imperium, libero usus arbitrio, non stetit in tanta non peccandi felicitate. Isti autem non dico terrente mundo, sed saeviente, ne starent, steterunt in fide. Cum videret ille bona praesentia quae fuerat relieturus, isti autem futura bona quae accepturi fuerant non cernerent. Haec August. commendans gratiam CHRISTI, prae illa quae fuit in Adam. Subhaesitet hic quispiam forte.²⁵

Num causae etiam aliae vel occasiones poterant tunc occurrere ad peccandum, praeter sensualitatem, quam iustitia coercebat. Poterant equidem ad peccandum mortaliter, uti fuit tentatio serpentis. Quoniam primum peccatum esse non poterat, nisi mortale, per quod perderetur felicissimus ille status. Veniale nanque nec satis erat ad deiiciendum hominem ab illo statu, neque illo durante, fieri poterat: eo quod neque poterat tunc accidere malum ullum. Quam opinionem S. Tho.²⁶ 1. 2. q. 89. ait esse doctrinam communem. Et quanuis non desint, qui contra opinentur, id tamen convincitur ex effectu cum primis venialis peccati, quod non potest non esse dignum aliqua poena. In illo vero felicissimo statu, ut auctor est Aug.²⁷ tum locis citatis, tum etiam 14. de ciui. dei. cap. 10. nihil inesse poterat mali, quod hominis feliciter viventis animum unquam offenderet. Quinimo expresse subdit, quod erat devitatio tranquilla peccati, qua manente, nullum omnino aliunde malum, quod contristaret irrueret. Si ergo erat devitatio tranquilla peccati, nullum esse poterat veniale. Sed id praeterea deducitur ex causis peccandi venialiter, quae tunc nullum haberent locum:²⁸ quia nec essent tunc subiti motus sensualitatis, nec motus rationis repentini absque deliberatione. Nec esse poterat in corpore lassitudo ulla: quippe quod semper vegetum erat et solidum, et quod animo obsequeretur aptissimum. Neque vero prorsus a re ulla extrinsecus immineret periculum ullum: alias non esset felicissimus status, qualis paradisi vocabulo designatur. Et haec de secundo statu eorum quatuor, qui sunt a nobis propositi, satis sint. Cetera cap. 20. et sequentibus copiosius.