De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Quanta, qualisque sit in iustificato per gratiam, divinamque opem facultas servandi legem, satisfaciendi pro poenis remissorum delictorum, promerendi denique vitam aeternam, quae prima erat pars libri huius, quoad satis pro modulo nostro visum est, pertractavimus. Subsequitur ergo iuxta praestatam in fronte divisionem, ut in hac secunda parte de certitudine gratiae dicere prosequamur. De quo quidem articulo non solum cum Lutheranis, sed cum nonnullis catholicis¹ certamen nobis existit. Sane a quibus magnum nobis fuit negotium exhibitum, contendentibus posse, debereque sustineri, quod in aliquot casibus potest homo certitudinem, etiam fidei, habere suae cum Deo gratiae, et amicitiae. Quapropter bipartita erit disputatio.² In hoc enim capite Lutheranorum mentem aperiemus prius, mox impugnabimus. In sequentibus idem faciemus contra catholicos. Quaestio ergo est, utrum valeat homo citra speciale revelationis privilegium de communi lege habere tantam certitudinem, se esse in gratia Dei, quanta est fides catholica.³ Exclusimus privilegium, quia nemo est adeo mentis inops, qui ambigat Deum hoc posse, cui placitum sibi fuerit revelare. Quinimo non id tantum de sacratissima virgine parente ipsius gratiae largitoris, et de apostolis item credendum est, verum in authenticis Sanctorum historiis, ut Francisci, et aliorum quorundam idem legitur. Sed quaestio est de lege communi. Atqui interrogatio solum sit de certitudine, quanta est fidei catholicae: quoniam certitudinem scientiae, quae annexam habet claritatem, nemo est, qui suspicetur, possibilem esse homini in hac vita de statu suo: quandoquidem, nec alia mysteria fidei tali sunt nobis ratione cognita. Neque vero per contrarium extremum dubitatio est ulla, quo minus haberi de hac re valeat fides, quam citra catholicam assequi coniecturis maximis possumus, ut post fusius patefiet. Sola ergo constituitur quaestio de certitudine fidei catholicae, illiusve simili. Et quia controversia haec ex intellectu huius omnino pendet, Fides catholica, ut est inter omnes Christianos constitutissimum, est assensus certus, et firmus, obscurus quidem, tamen cui non potest subesse falsum.⁴ Itaque esse nequeat compositio haec possibilis, ut quispiam assensu fidei sibi habeat persuasum aliquid, quod sit deceptorium. Quinimo in hac certitudine scientia ipsam superat, quanuis secundum claritatem sit inferior. De isto supposito nulla est disputatio. Quoniam cum fides persuasio sit Dei, si per illam quis falli posset, ipse nos deciperet: quod suae contrarium est naturae. Sed quo res fiat adhuc perspicacior, Certitudo ex duobus aestimari potest, vel ex obiecto, vel ex subiecto.⁵ Certitudo ex parte obiecti est haec modo dicta: scilicet, cum quis assentitur nequit decipi: seu cuius assensus non potest esse falsus. Certitudo autem ex parte subiecti, est firmitas assensus illius rei, quam quis sibi persuadet, omni depulsa dubietate propter sibi apparentem veritatem. Quaestio autem praesens non litigatur de certitudine ex parte subiecti: quo tamen puerili errore nonnullos laborare vidimus inter disputandum. Nemo enim dubitat, quin possit quis ex levitate tam firmum habere assensum, et iudicio suo tam certum de falsa, quam Christianus habet de fide catholica. Quinimo haeretici omnes suorum errorum, quos catholicas existimant veritates, tantam habent certitudinem, quam nos articulorum fidei.⁶ Sed dubitatio est de certitudine ex parte obiecti, utrum eam quis possit habere, se esse in gratia, ut talis assensus esse nequeat falsus, magis quam si esset catholicae fidei. Sunt equidem certissimum, quod cui haec perspecta fuerit explicatio, parum sit quaestio haec difficultatis allatura. At vero quaestio potest habere praeterea duos sensus: primum secundum praesentem statum: an nunc scilicet sit quis in gratia: alterum, an possit habere certitudinem perseverantiae usque ad finem vitae, et assecutionis gloriae.⁷ De hoc secundo dicemus post: nunc autem de primo statuitur indubitata negativa conclusio. Nemo potest adeo esse certus suae propriae iustificationis, quam est Christianus de articulis fidei.⁸ Huius ratio est talis, ut quam sumus diffusius explicaturi, breviloquio perstringamus. Certitudo huiusmodi, quod quisque sit in gratia Dei, ex duobus pendet: utpote ex firmitate divinae promissionis, quae est fides catholica, et ex nostra dispositione: nempe si fecerimus illa, quae a nobis ipse requirit: huius autem secundi membri fidem habere non possumus, quanta est fides catholica: ergo nec tantam ullus de communi lege habere potest, quod sit in gratia.

Sunt autem bipartiti, qui repellentes hanc rationem, partem sustinent affirmativam.⁹ Lutherani enim negant primam assumptionem: scilicet, quod certitudo huiusmodi dependeat ullo modo ex nostris operibus, quippe quam solum aiunt dependere ex fide, et promissione Dei. Catholici autem negabant secundam propositionem. Contendebant enim (utinam nemo iam persistat) quod quanuis dependeat ex operibus nostris, habere nihilominus quis potest tantam quandoque certitudinem, vel suae dispositionis vel suscepti sacramenti, quanta est orthodoxae fidei. Ut ergo a Lutheranis exordiamur, certitudo ipsis gratiae filia est suae illius commentitiae fidei, qua sola se fingunt iustificari.¹⁰ Inde enim quod sibi persuaserunt, sola fide: id est, mentis assensione, qua vera esse creditur promissio evangelica, ita et misericordiam et gratiam apprehendi, ut ex nullo prorsus opere nostro iustificatio quoquo pacto dependeat, consequens iudicarunt, una eademque certitudine fidei debere nos assentiri, veram esse firmamque promissionem per CHRISTUM, qui mentiri non potest, et assentiri illam gratiam assequimur. Quare ut sine ulla conditione credere tenemur, Deum esse fidelem, ita et obligamur credere factum ipsum: puta de se unusquisque quod obtinet promissum beneficium, nullo respectu, rationeve habita suorum operum: alias qui id de seipso dubitaret, in eodem aiunt, esset crimine haeresis, ac si dubius esset de firmitate divinae promissionis. Quin vero ut liba, visum est, illa vocat catholicam fidem, qua unusquisque peculiariter certo credit se consequi remissionem peccatorum per CHRISTUM.¹¹ Unde inter articulos suae fidei in confessione Augustana severitate illa censendi S. conciliorum Ecclesiae aiunt in articulo quinto. Damnantur illi qui iubent conscientias dubitare, an consequantur remissionem, et addunt, hanc dubitationem non esse peccatum. Et art. 20. acriter nos increpant, quod dicentes iustificationem pendere aliquo modo ex nostra dispositione, corrumpimus doctrinam de fide, quoniam non possumus conscientiis firmam consolationem proponere: et ideo iubemur dubitare de remissione peccatorum. Et infra, Si enim promissio penderet ex dignitate nostrorum operum, fieret incerta. Et in apologia Melanthon¹² (sua qua solet gravitate) Adversariis inquit, infeliciter consulunt hominibus, dum iubent dubitare, utrum consequantur remissionem peccatorum, quomodo in morte sustinebunt se isti dubitantes? Multaque id genus in hanc sententiam congeminat quod nulla fiducia collocare in operibus nostris debeamus, sed totam in sola promissione Dei. Idemque docet in suo Didagmate, folio. 43. Idque multo latius tractat Calu. in suo lib. de insti. christ. et Bucer.¹³ sophistas nos appellat, et hostes ecclesiasticae reformationis, quia depravate corrumpimus illud,¹⁴ Nemo scit an odio vel amore dignus sit: ac si non simus certi de nostra salute. At vero quantuncunque vel habeant, vel habere se fingant, articulum hunc constitutissimum, certo ego tamen certius habeo, quod quicunque mentem eorum, et sensa perceperit, incredibile iudicabit suam hanc sacrosanctam certitudinem. Adeo se statim oculis offert fons, et origo erroris. Neque est cur hoc loco metuant sophistas a nobis (quod nobis impingunt) appellatum iri.¹⁵ Nam si uspiam alias hic vel maxime (si hanc mihi modo veniam dederint) nihil maiorem scientiam exerunt, quam intus gerant. Et quia plena huius erroris intelligentia, efficacissima eiusdem erit redargutio, in explicatione potissimum insistam.

Propositum¹⁶ ergo hic est demonstrare, quod certitudo quam quisque habet sui erga Deum habitus, et status, non solum pendet ex divina promissione per se absolute cogitata, sed ex sua etiam ipsius operum qualitate.¹⁷ Porro autem hoc lib. 2. c. 7. propemodum confecimus, ubi disserebam de promissione nullam esse factam in sacra scriptura in particulari et absolute, huius illiusve reconciliandi hominis, sed in genere, si crediderint, si speraverint, si dilexerint, si denique poenitentiam egerint: hoc est, si Deo nobis suo numine spirante, assensum cooperantes praestiterimus. Ex quo palam consequens sit, certitudinem peculiarem, quod hic (exempli gratia) assecutus fuerit donum Dei iustificantis, non solum pendere ex divina fide, sed quodam modo ex nostris operibus: non quidem tanquam ex meritis, sed tanquam ex dispositionibus ac promotionibus, quas Deus in nobis per nostrum liberum arbitrium operatur. Neque particularis haec, est fides catholica, sed generalis illa, qua una in universum eademque tenentur habere omnes, et per quam sunt Christiani, quaque adeo qui carent, infideles habentur. De hac autem peculiari, haereticus ipse potius est, qui haeresim reputat, dubitare quenquam quo sit loco in conspectu Dei.

Secundum¹⁸ autem argumentum, quod illic abscisum et truncum usque adhuc locum reposuimus, ex sua ipsorum instituitur confessione. Fatentur enim iam, ut illic retulimus, nemini beneficium reconciliationis impendi, nisi praeuia poenitentia. Nihil ergo de hoc disputemus, quia neque modo nostra interest, illa ne poenitentia, dispositio sit, aut quoquo pacto causa, necne. Satis enim nobis est confessio sua. Nimirum, quod sit necessaria. Inde quippe hoc pacto existit argumentum. Nemo absque vera poenitentia iustificatur, quod autem poenitentia vera, synceraque sit offensae dei, nec est articulus fidei, neque tam certa cognitio: ergo neque haberi huiusmodi certitudo potest singularis cuiusque hominis reconciliationis. Quin expendamus verba libelli per eos exhibiti Ratisponensis, et perscrutemur,¹⁹ an idem ipsi a veritate convicti nobiscum sentiant. Aiunt enim art. 5. Cum renovatio sit imperfecta, et haereat in renovatis infirmitas, tamen docendum est, ut qui vere poenitent, semper fide certissima statuant, propter mediatorem CHRISTUM, Deo placere. Et in eiusdem loci expositione, Bucer.²⁰ ait, quod articulus ille solum poenitentibus, et vere poenitentibus, et habentibus fidem vivam, praecipit, statuere fide certissima, se assequi gratiam. Hic precor attenti sint legentes omnes, quemadmodum isti, qui ex principio tam a nobis diverso, controversiam hanc submoverunt, quam iam solis differentes verbis nos deludant. Quis dubitat, quin vere poenitentes, habentesque fidem vivam, salutem per CHRISTUM obtineant? Quisnam autem sit vere poenitens, habeatque fidem vivam, hoc est, quod nos dicimus, non posse certitudinem fidei catholicae deprehendi, vide amphibologiam.²¹ Aiunt, certum esse per solum mediatorem CHRISTUM omnes iustificari. Si intelligant, quotquot iustificantur, per ipsum iustificari, id omnes fatemur, tanquam fidem catholicam. Si vero ita intelligant, ut sit certum hos vel illos modo iustificatos esse, de hoc ter, quaterque pernegamus certitudinem haberi fidei. Nam quanuis iustificatio opus sit Dei absque nostris operibus: id est, absque merito nostrorum operum, non tamen est absque illis omnino. Quandoquidem, ut ipsi fateantur, nisi vere poenitentes, divinum hoc beneficium neutiquam consequantur. Exemplum est in expositione Augustini,²² Deus vult omnes homines salvos fieri. Ait enim distributionem esse accommodatam: scilicet, ut quotquot salvantur, salventur per CHRISTUM: non autem quod simpliciter omnes salventur. Et secundum aliam expositionem, quam lib. 1. verissimam etiam arbitratus sumus, commodius forte est exemplum. Ita enim Deus omnibus promisit, optat, et intendit salutem, ut per ipsum non stet: quo minus consequantur omnes. Nihil tamen repugnat, quo minus multi non salventur.

Tertium argumentum, erroris huius expositorum est.²³ Quanuis nulla opera nostra bona, necessaria essent ad nostram iustificationem, tanquam causa vel dispositio, nec divinae motiones, saltem ea quae prava sunt, obstaculo essent gratiae Dei, an vero in aliquo iniquo opere, aut saltem cogitatione perseverem, habere nemo potest certitudinem fidei catholicae: ergo neque certus esse quispiam potest divinae in se existentis gratiae. Hoc argumentum est, quo maxime depromitur error hic cum prole sua, si bene optime lector animaduerteris. Lutherus enim, ut est videre art. 14. suarum assertionum, acute prospexit, non posse sustinere certitudinem gratiae, nisi consequenter docendo, quod qualiacunque sint opera nostra, per solam nihilominus fidem certi sumus, non imputari nobis peccata: et ideo ait, Nemo debet respondere sacerdoti, se esse contritum, neque sacerdos requirere.²⁴ Quoniam Pau. aiebat, nihil sibi conscium esse: nec in hoc iustificatum esse: et David, Delicta quis intelligit? ergo etiam si opera nostra peccata sint, nihil hoc debemus perscrutari, quia per fidem illa non imputabuntur peccata. Non enim qui seipsum commendat ille probatus est, sed quem Deus commendat. Haec ille. Observa ergo candide lector, quod assertores certitudinis gratiae non solum negant iustificationem dependere ex operibus, tanquam ex dispositionibus, sed etiam impediri posse per peccatum. Alias cum certi haud quaquam simus, saltem certitudine fidei, qualia sunt nostra opera, maxime ubi aliqua ignorantia vincibili laboramus, non possemus esse certi status nostri. Tecum ergo Bucere²⁵ inire hunc cupio sermonem. Haec tua de nobis querela est in hac concordantia certitudinis gratiae, quod ut sophistae et reformationis hostes imponamus vobis, quod doceatis homines, quanuis impure, scelerateque vivant, tamen debere statuere, se per CHRISTUM Deo gratos. Sed nunquid non ita res habet? Nonne quod modo faciebamus argumentum ita convincit? Num et Luther. loco citato, et in de liber. chri. et aliis locis, ut lib. 2. cap. 5. citauimus, ita affirmat, quod qualiacunque sint opera nostra, dum modo fixa, firmaque sit fides, certi sumus salutis nostrae? Sed et tu ipse in commentariis super 2. cap. ad Rom. nonne ita expresse doces, quod cum nostra opera, omnia incerta sint, imo ex se nihil sint, nulla eorum habenda est ratio? Alias quomodo sustinebitis certitudinem gratiae? Quin vero in eadem concordantia explicando tuam certitudinem, ais, quod cum nemo in hoc seculo omnem semper dubitationem de salute sua, et paterna cura sui quam Deus gerit, excludere possit, et haec dubitatio vitium, et peccatum sit, enitendum certe unicuique Christiano est, cum fideli promissionum Dei consyderatione, tum iugi pro fidei incremento precatione confirmare suam fiduciam. Audi temetipse. Non solum ais, quod etiam praesente peccato certi sumus gratiae per fidem, verum quod cum nemo possit carere peccato dubietatis, certus est tamen homo illud peccatum contegi per fidem. Et idem ait in apologia Augustana, sodalis tuus Melanthon. Quomodo ergo haec cohaereant, tu videris, ut homo sine dubitatione, an sit in peccato, esse non possit: imo sine manifesto peccato: siquidem dubitatio ipsa peccatum est, et tamen certus sit, per fidem non imputari sibi peccatum. Cum tamen fides ipsa doceat, quod Deus odio habeat peccatum, et quod non parcat delinquenti: id est, duranti in peccato. Sed ad maiorem huius contradictionis explicationem, quartum informemus argumentum.²⁶ Statuamus hic hominem, qui diu haeserit in aliquo vitio: puta, qui odia exercuit, vel concubinam habuit, cuius pravitatis cogitatus identidem in memoriam recurrunt, vel hominem quem ambitio, vel quivis alius reprobus affectus devexat, adeo ut dubium illi iniiciat, utrum cupiditates illas, quae altissime esse solent visceribus infixa, stirpitus avulserit ex corde, atque adeo ea ratione qua offensa sunt Dei, quod ad veram poenitentiam requiritur, an nequaquam propter Deum, sed solum propter temporarios respectus se abstineat. Huiusmodi pavi das (ut vos vocatis) gerentes conscientias, quin vero (ut ego existimo) meritissimo dubias, id duntaxat admonetis, ut satagant in fide se contra hos pavores obfirmare, et asserere: cum apostolis deprecantes, adauge nobis fidem, et confidentes, per illa universa contegi peccata, nullo habito respectu operum. Ita enim in libello imperatorio art. 5. docetis. Sed quid haec est, si contradictio non est, et apertissima verborum repugnantia? Quomodo enim potest fides certum hominem facere, se esse in gratia, nisi omnino tollendo dubitationem, quae ex diametro pugnat cum certitudine? Quod si ita est, non solum ex fide promissionis pendet certitudo, sed etiam ex operibus et affectionibus nostris. Quapropter pugnantia sunt, quod dum existit dubitatio, fides nos faciat certos. Eo vel maxime quod aliam hic vos falsitatem adiungitis: scilicet, dubitationem ipsam, peccatum esse. Profecto S. Patres aliter nos commonefaciunt turbulentas conscientias se dare: puta non quasi pugnando cum larvis, et corde repetendo, credo, et confido: sed certe ut occasionibus malorum ante omnia praecisis, precibus insistamus apud Deum, qui nobis opem ferat, nosque ipsi nihilominus studiosis exercitiis operam demus: quibus extenuato metu, certitudo in nobis adolescat, confidentes, per Deum non stare, quo minus ab omni malo liberemur. Fides enim illa quam²⁷ augeri in se petebant apostoli, nequaquam pertinet ad fiduciam conscientiae: sed ad revelationem illorum mysteriorum, quae CHRISTUS illis annunciabat. De qua statim subdit ipse Redemptor noster, Si habueritis fidem sicut²⁸ granum sinapis, dicetis huic arbori moro eradicare, et transplantare in mari, et obediet vobis. Quin vero hic lectorem iudicem appello, isti easdem scripturas in contraria sensa distrahunt.²⁹ Ubi ait Paul. Si habuero fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, etc. ne fateri compellantur, fidem existere posse sine caritate, dicunt fidem miraculorum non esse quae iustificat: ubi autem post contendunt, fidem iustificantem reddere hominem certum amicitiae Dei, citant, Adauge nobis fidem: quo tamen loco manifestus est sermo de fide eadem miraculorum, quae re vera est fides catholica. Vide quomodo eandem fidem quam in uno loco negant esse veram, in alio concedunt non solum iustificare, sed huiusmodi facere certitudinem.

Hic proxime subsequitur quintum argumentum³⁰ adversus istorum assertionem: scilicet, quod non solum potest homo, verum omnino tenetur quisque credere se esse in gratia. Ad ea quae naturalia sunt, nemo obligatur. Sed quod dubitatio in homine insurgat, et metus, quo statu sit apud Deum, est res naturalis, in his maxime, qui vel perdite aliquando vixerunt, aut vehementes patiuntur incursus daemonis, mundi, vel carnis: ergo huiusmodi dubitatio non est peccatum. Quin vero nonnunquam illa exurgit ex naturali hominis complexione. Sunt enim quibus parum est sanguinis, qui ideo, sicut in rebus aliis, ita et in hac parte sint meticulosi. Adde quod saepenumero expertum habemus, homines probatae vitae, quo maiorem adhibent curam expurgandae conscientiae, maiori sunt, vel in metu, vel in scrupulo, ut expresse ait Ber. in ser. de quatuor modis orandi: iuxta verbum Gregorii, ibi verentes culpam inesse, ubi culpa non est: quomodo ergo talis dubitatio peccatum esse potest?

Verumtamen sextum argumentum³¹ est, quod in ultimis comitiis Ratisponensibus magnum Bucero negotium exhibuit. Arguebat enim collocutor Maluenda Hispanus, doctus quidem, ac disertus, quod si fides iustificans reddit hominem certum suae adeptae iustificationis, sit, ut quovis peccato mortali amittatur fides, atque ita amittatur, ut quocunque peccati genere fiat homo haereticus, denegans totam fidem. Nam si fides maneret cum peccato, deciperet, certificans peccatorem esse in gratia. Hic autem iudicatus Bucer. est liberalior, ac munificentior iusto: sane qui concessit consequentiam, et consequens, ad quod non cogebatur. Enimuero licet quaevis mortalis culpa excluderet fidem, quam ipsi censent fiduciam, non tamen deleret omnes assensus fidei, quos homo habet scripturae sacrae, quorum negatione, aut dubitatione sit haereticus. At vero profecto saltem evincit argumentum, quod quicunque peccat mortaliter, amittit totam veram fidem. Nam illa fides historiae (ut isti vocant) non est illis vera fides, eo quod admittere secum potest peccatum. Si autem omne peccatum mortale excludit veram fidem, profecto vehementer stringit argumentum, quocunque peccato mortali fieri hominem haereticum. Nam quis rogo alius haereticus est, qui non habet veram fidem? Et ideo compelluntur dicere, existentem in peccato non credere articulis fidei vera fide infusa, sed acquisita, ut nos dicimus de haeretico in aliquibus articulis, credente alios. Quod autem argumentum in rei veritate convincit, est, illam suam fidem, et fiduciam specialem non esse de substantia fidei: utpote cuius privatio non constituit hominem haereticum.

Sed aliter potuisset in colloquio institui argumentum,³² quod sit hic septimum. Postulamus enim ab istis, an possint esse peccata mortalia, quae procedant ex ignorantia, an scilicet ita possit quis esse affectus, ut si sciret esse peccatum quod facit, nunquam committeret: nihilominus ex ignorantia faciens peccat. Nequaquam poterunt postulatum hoc nobis denegare, adeo receptissima est illa divisio peccatorum ex ignorantia, ex passione, et ex malitia. Et Paul. ait,³³ dignum se fuisse misericordia, quia ignorans fecit. Et transfigurat se nonnunquam Satanas in angelum lucis.³⁴ Et haeretici et nonnulli usurarii, et quod plurimi hoc modo peccant. Quinimo et ignorantia per seipsa peccatum est, ut in haeretico. Demus ergo hominem cum illa certitudine gratiae quam isti fingunt, qui aliquod committat peccatum mortale ex huiusmodi ignorantia, deceptus specie boni. Huic nihil certitudinis extritum est, aut diminutum, sed ita certo credit, se esse in gratia, sicut antea: nam putat se praestare obsequium Deo: et tamen decipitur: ergo hoc quod est hominem esse in gratia, non est veritas infallibilis, quam supra nominavimus certitudinem ex parte obiecti: atque adeo nec potest huius haberi certitudo fidei. Siquidem ex parte subiecti potest certitudo eadem manere quando res est falsa. Quis dubitat, quin tam firmo assensu roborati adhaereant placitis suis Anabaptistae, quam Sacramentarii, tamque isti credant certo se esse in gratia, quam reliqui Lutherani: atque illi, quam nos? Et nihilominus evidentissimum est, aliquos falli: siquidem diversa sentiunt. At vero solutio Buceri³⁵ erat illic egregie festiva: scilicet, quod fides facit hominem certum se esse in gratia, quando habetur per motum spiritus sancti. Ecquis hoc unquam dubitare potuit, qui certus modo fuerit motum illum fieri a spiritu sancto? Sed tamen quando ille motus sit a spiritu sancto, de hoc dicimus, non posse haberi certitudinem fidei catholicae. Nam etsi nonnunquam testimonia³⁶ sui faciat, ubi habitat, non tamen vel evidens, vel tam certum, est fides catholica: ut infra inter diluendum obiecta fusius dicetur.

Octavum utique argumentum,³⁷ contra illud facit, quod aiunt, certitudinem gratiae solum corroborari ex fide, neque ullo modo augeri ex operibus. Pugnat quippe hoc dogma cum communi sensu. Quis enim adeo sit delirus, ut negare possit, eum qui totam vitam innocenter transegit, maiorem habere conscientiae tranquillitatem, et securitatem, atque adeo certitudinem gratiae, quam illum qui postquam perditissime vixit, per motum fidei credit et fidit, omnia sibi condonari scelera, et flagitia? Atque ex duobus qui ex inquinata, scelestaque vita resipiscunt, ecquis sanae mentis dubitet, quin ille qui pluribus paenitentiae fructibus scelera sua expianda curaverit, certior illa ratione fiat suae salutis, quam ille qui tantum a peccatis cessaverit? Insimulant nos illi, criminanturque huius iniquitatis, quod iubemus pavidas conscientias dubitare. Sunt tamen ipsi qui vanissima securitate lactant peccatores, sane quibus, licet sceleratissimis sint moribus, nihil aliud consulunt, quam cavere deinceps a peccatis. Quia³⁸ CHRISTUS nihil aliud dixit, quam, vade, et amplius noli peccare. Nos autem, Ecclesia inque ut sumus certissimi, quod ubi quis primum ab iniquitate animum dimoverit, gratia Dei obtinet.³⁹ Tamen quia nemini est certum certitudine fidei, an vere cor prauum reliquerit, consulimus, ita fidendum esse misericordiae divinae, ut tamen homo per exercitium bonorum operum certam faciat, ut ait Pet.⁴⁰ vocationem suam, atque adeo certior in dies fiat suae salutis. Nam⁴¹ CHRISTUS non nisi servantibus mandata promisit vitam: et Qui diligit me inquit,⁴² sermonem meum servabit. Et exhibere nos iubet Paul. membra nostra servire iustitiae, sicut ex⁴³hibuimus, ut arma iniquitatis, servire immunditiae. Neque in Ecclesiastico solum habetur, Fili⁴⁴ peccasti, non addicias adhuc, verum additur, sed et de pristinis deprecare, ut tibi dimittatur. Non ergo sufficit a peccatis cessare ad constabiliendam certitudinem nostrae salutis, sed ex operibus confirmanda est certitudo. Unde ad Corin. Paul. Gloria nostra, haec est,⁴⁵ testimonium conscientiae nostrae: ergo nisi quieta conscientia certitudinem habere non possumus. Ob idque nescio qua fronte aiunt isti, quo ubi conscientia pungit, nihil aliud debemus illi opponere, fidem CHRISTI. Non enim hoc est, quod sentit ad Corinth. Paul. ubi ait,⁴⁶ vosmetipsos tentate fratres si estis in fide: scilicet, in fide viva: nam de mortua habere possumus certitudinem. Et quo semel finiamus, videntur mihi isti, qui sola fide aucupantur certitudinem gratiae, illi, quibus ait Ioan. Filioli⁴⁷ non diligamus verbo, neque lingua, sed opere, et veritate. Nam quid est diligere verbo, nisi perseveranter dicere, credo, et confido? Et subdit, In hoc enim (scilicet, quia opere diligimus) cognoscimus, quod ex veritate sumus, et in conspectu eius (scilicet Dei) suadebimus corda nostra. Et sequitur, Quoniam si reprehenderit nos cor nostrum, maior est Deus corde nostro. Ita Buce.⁴⁸ et reliqui callide detruncant hanc auctoritatem, ut in sinistrum detorqueant sensum: puta, quod ubi conscientia accusat, nihil aliud debemus illi obiicere, quam fidem CHRISTI, qui maior est corde nostro. At vero quanuis meticulosis hominibus, alias probis, et timoratae conscientiae, quinimo universis saluberrima sit meditatio misericordiae Dei, hoc tamen loco diversissimus est sensus Ioannis, ut patet ex subiunctis verbis, Si reprehenderit nos cor nostrum, maior est Deus corde nostro, et novit omnia: id est, ubi reprehenderit cor, timendum est, quod Deus, qui melius quam cor ipsum nostrum, novit omnia, aequius nos reprehendat. Unde illico sequitur, Charissimi, si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum, et c. Cum ergo dixerit prius, si cor reprehenderit, deinde, si non reprehenderit, magnum sumitur argumentum, quod certitudo nostra magnopere confirmetur ex nostra conscientia, quae dubio procul ex operibus quam maxime pendet. Unde Chrysost.⁴⁹ in 1. cap. Matthaei, Homilia. 5. ita inquit, unusquisque nostrum nulla in alia re spem suam, nisi post Dei misericordiam, in morum sanctitate constituat: et idem ait Ber. in sermone de. 4. modis orandi, tractans miraculum de sanato paralytico, qui iussus est tollere grabatum suum, et ambulare: inde enim inquit, augetur nostra fiducia, quod sani sumus, si desiderio supernorum surgentes, a terrenis elevantes corpus voluptatibus, demus operam, ut anima regat corpus, et non regatur ab illo, et ita operando viderimus nos proficere. At non opus est in re tam universis recepta, et voce ipsius naturae notissima, plura verba prodigere. Sicut enim quisque de alienis moribus iudicat sanctitatem, et meritum apud Deum, ita et de seipso non potest certiorem habere fiduciam in Deo, quam quae ex operum conscientia gignitur. Hoc tamen hic adnotaverim, quod non est ita proprius, exactusque sermo Christianus, distinguere fiducias duas:⁵⁰ priorem remissionis peccatorum, quae innititur prorsus soli et unico domino IESU CHRISTO, et eius meritis, et alteram bonae conscientiae, nisi sano, dextroque modo exponatur. Una enim proprie est sola fiducia, quae principaliter innititur CHRISTI meritis, et deinde operibus propriis. Ad hunc sensum, quod credamus firmiter, gratis a Deo remitti nobis peccata, sine meritis nostris: sed quia iustitia adultis non confertur, nisi nobis cooperantibus, necque augetur, nisi per merita in nobis ex eodem merito CHRISTI pullulantia, hac ratione ex operibus augetur eadem fiducia. Sed tamen totam tandem reicere debemus in gratiam CHRISTI.

(Nonum tandem argumentum,⁵¹ quod ego contra istos, et contra quoscunque etiam catholicos, asserentes tantam certitudinem gratiae in persona particulari, quanta est fidei, meditari soleo, sumitur ab experientia. Nunquam enim hactenus mihi potui persuadere, ut credam quenquam neque inter ipsos Protestantes, invectores huius opinionis, nisi sit vel rudissimus, qui non intelligat, quanta debeat esse certitudo fidei, vel suae opinionis obstinatione, et pervicacia excaecatus, qui tam certus sit, se esse in gratia, quam quod Deus est trinus, et unus, vel CHRISTUS, Deus et homo. Adeo est discrimen manifestissimum: nimirum hos esse articulos fidei, de quibus nullatenus licet dubitare, sed mortem esse in eorum testimonium oppetendam: illud autem, quod ego vel ille sit in gratia, non in hoc gradu certitudinis. Vide quam ingenium meum ab ingenio adversariorum de hac certitudine gratiae resilit. Censeo⁵² enim ego pro mea exiguitate ingenii, quod quando nullum aliud esset argumentum, non sola nos fide iustificari, quam quod exinde consequeretur, aliquando esse certum, se esse in gratia, ob hoc solum negandum esset, sola fide iustificari. tanta est evidentia, quod fides neminem facit certum suae salutis. Et tamen adversarii perversa argumentatione, inde potissimum ratiocinantur, sola nos fide iustificari, quod alias nemo esset certus suae iustificationis, adeo habent pro evidenti, quod quilibet debet esse certus de sua salute.

Sed ut de secundo sensu⁵³ huiusmodi certitudinis in initio capitis adnotato, postremum adhibeamus verbum, non solum affirmant, quod possit quisque, imo quod debeat certus esse suae salutis, secundum praesentem statum, sed etiam quod possit et debeat esse certus suae perseverantiae usque ad consequutionem gloriae. Unde Bucer.⁵⁴ in concordantia huius articuli, referens illud verbum Augustini. 11. de civit. Dei. cap. 12. ubi ait: quod iusti de suae perseverantiae praemio certi sunt, de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti, interpretatur quod loquatur de incertitudine, et ignorantia, quae opponitur scientiae. Quid amplius disputandum est contra talem interpretem?

Rogo te Bucere, quando in primo membro⁵⁵ dicit August. quod iusti sunt certi de praemio suae perseverantiae, de qua rogo certitudine loquebatur? an de certitudine scientiae? Non poteris hoc affirmare, quia non habemus de illo aeterno praemio scientiae evidentiam, sed fidem: ergo ubi subiungit negationem, quod scilicet de ipsa perseverantia sumus incerti, de incertitudine contraria fidei loquebatur: quoniam de scientia nulla erat quaestio. Sed quid opus est testimonio Augustini? Vultisne dicere, quod per fidem homo sit certissimus suae praedestinationis? Ubinam quaeso unquam fides revelavit alicui suam praedestinationem? nisi forsan alicui ex privilegio. Paul.⁵⁶ ubi de illis vterinis fratribus, quorum alterum Deus dilexit, alterum odio habuit, sermocinatur, adeo reputat inaccessum mysterium praedestinationis, ut inde altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei admiretur: et tamen nostri homines volunt, quod cuicunque esse possit, et esse debeat certa sua perseverantia. Sed est invincibile hoc argumentum in contrarium,⁵⁷ Ille cui Deus revelaret suam praedestinationem (demus verbi gratia, sacratissimam Virginem, de qua non est dubitandum, quin talem revelationem habuerit) ille inquam nullum potest habere metum nec minimum, imo credo, ille talis nihil prorsus faceret universum mundum, sed multo esset laetior ac firmior, quam Paul. quando dicebat, Viuo ego, iam non ego:⁵⁸ aut quando dicebat, Quis me separabit de caritate CHRISTI?⁵⁹ Quod si ita est, respondeant quaeso isti, quot fuerint experti homines in tanta animi tranquillitate et securitate conscientiae. Qua ergo disputatio hoc secundum membrum spectat, optime scriptus est in Synodo canon ille. 16. Ses. 6.⁶⁰ Si quis magnum illud usque in finem perseverantiae donum se certo habiturum absoluta, et infallibili certitudine dixerit (nisi hoc ex speciali revelatione didicerit) anathema sit. Alias autem condemnationes certitudinis, cap. sequenti referemus.

Multa pro se isti adferunt testimonia scripturae,⁶¹ sed illa communia sunt, etiam aliis catholicis, qui alia ratione affirmant eandem certitudinem, ad quae idcirco respondebimus paulo post. Qui vero locus Lutheranis proprius est, et peculiarissimus, ille est. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio.⁶² Ita enim interpretantur hunc locum, quod propterea credendum nobis est, sola fide iustificari, ut firmam quisque fidem habeat suae propriae salutis. Crimine ergo ab uno disce omnes. Promissio salutis a Deo facta per CHRISTUM, non uno, sed duobus modis consyderanda est.⁶³ Primo de promissione in genere, qua pollicitus est Deus Abrahae, et deinde per prophetas, mittere filium suum redemptorem universalem omni credenti, sine discrimine Iudaei et Graeci. Alio modo intelligitur peculiariter de salute cuicunque per ipsum conferenda. De prima sinistre sentiebat Christiani ex Iudaifmo conversi, nempe quod promissus sibi fuerat CHRISTUS ob meritum servatae legis. Cuius tumorem retundit Paul. et caecitatem depellit, ostendens quod neque promissio fuit facta Abrahae propter aliqua merita legis, necque datus est nobis CHRISTUS in praemium aliquorum operum totius mundi: sed, ut gratis, et absque ulla conditione facta fuit promissio, ita ea sola causa venit CHRISTUS, ut certam faceret promissionem, absque ullo prorsus respectu operum humani generis. Atque hoc est quod tractat illic Apostol. Non enim, inquit, per legem promissio Abrahae, aut semini eius, ut haeres esset mundi, sed per iustitiam fidei. Et subdit. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini: non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae. Nihil ergo hic meminit de certitudine promissionis cuiusque, sed de promissione venturi CHRISTI, et remissione peccatorum in genere, quae ex nullo prorsus opere legis pendebat, ut arbitrabatur Iudaei.

Aliter ergo consyderatur haec promissio, ut singulis promissum beneficium applicatur⁶⁴ et secundum hanc consyderationem, praeter parvulos, qui iustificantur ante usum rationis, promissio pendet ex operibus cuiusque. Quandoquidem hoc modo non est facta promissio cuius absolute, sed sub conditione, si poenitentiam egerimus, si audierimus vocem eius. Nam qui audit, et didicit, venit ad me.⁶⁵ Quae admodum latissime iam supra explicatum est. Et haec de certitudine gratiae cum Lutheranis.