De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Membrum alterum, quod de humana voluntate differendum superest, spectat ad libertatem eius in malum. Etenim, ut supra narrare coepimus, in utranque partem Lutherani inficiantur libertatem, et in bonum scilicet, et in malum. In his vel maxime peccatis, quae sunt poena praecedentis culpae. Ita enim retulimus ex Luthero, quod non est in potestate nostra malas vias facere, sed mala opera in impiis Deus operatur. Cui subscribit Philippus asserens, quod sit Dei proprium opus, non minus proditio Iudae, quam vocatio Pauli. Et consentit Eucerus super epistolam ad Romanos, ubi ait Paulus, quod tradidit Deus gentes in reprobum sensum. Tam etsi Melanthon in secunda editione se appareat retractasse. Hoc enim secundum membrum longe plurimum absurditatis accumulat superiori: dum non solum subuertit liberum arbitrium: sed Deo tribuit, ut sit causa peccati, principaliter, et effective, ut dicunt, cogendo nos ad peccandum.

Pleraque omnia istorum dogmata eiusmodi sunt, ut prima sui statim prolatione apertius cum communi sensu depugnent, quam ut alia opus habeant impugnatione. Cui nanque fiat persuasibile, ut quempiam Deus compellat contra suam ipsius legem agere? Quinimo contra suam ipsiusmet voluntatem. Nam lex Dei non est aliud, quam signum et norma suae voluntatis. At vero si expandere amplius, proferreque lubet disputationem, prima eademque luculentissima demonstratio adversus commentum hoc ex natura peccati desumitur, quod est dictum, vel factum, vel concupitum (ut auctor est contra Faustum lib. 22. Aug.)¹ contra legem Dei. Lex autem Dei, quae regula est nostrarum actionum, idem est, quod sua voluntas. Siquidem intellectus et voluntas, eadem essentia sunt in Deo. Quare impossibile est, esse aliquid contra legem Dei, quin sit contra eius voluntatem. Quinimo propterea est contra divinam voluntatem, quia contra eius regulam. Ex his constituitur hoc argumentum. Deus movet hunc ad peccandum, quin etiam compellit effective, ut aiunt: ergo movet eum, ut faciat contra regulam suam, et perinde contra suam voluntatem. Quod autem Deus moveat quempiam contra suam voluntatem, repugnantia est manifesta. Nam si movet et compellit, vult ita fieri. Quin accipe repugnantiam alteram. Si Deus vult me hoc facere (quod negare non potest, qui dicit me ab illo compelli) hoc est conforme regulae suae (nihil enim vult Deus, quod non sit conforme suae regulae) si autem ita est, non est peccatum. Nam peccatum est contra regulam Dei. Et confirmatur etiam argumentum. Propterea Deus errare non potest, neque peccare,² quia peccare est a regula deficere: quod non potest omnipotens, cum sit ipse sua regula. Veluti si manus scribentis esset regula, et manus pictoris esset ipsa rectitudo, quamcunque lineam duceret, scriberet, et pingeret recte. Ergo eadem ratione quaecunque Deus movet efficienter et principaliter, eundem ducit iuxta regulam et legem suam. Et idcirco contradictio est, quempiam peccare in eo, quod a deo actus agit. Potest etiam deduci aliter argumentum.³ Deus (uti Dionys. ait) omnia in se ordinat,⁴ quae facit, tanquam in finem: peccatum vero dum fit, exorbitat ex ordine illo: ergo tunc non fit ab eo, licet inde post ipse eliciat bonum. Revera nisi adeo consulto voluissent theologiam ignorare, quae ex rerum naturis ratiocinatur, nunquam in hac praecipitia fuissent collapsi. Intelligerent enim tanta oppositione distare inter id quod deus facit, sive per se, sive per alium, et peccatum, quanta inter bonum et malum, et inter dilectum deo, et odio ipsi habitum. Ut enim quicquid deus creavit in rebus naturalibus, vidit quod esset bonum, quia consentaneum regulae suae, ita quicquid facit in humanis voluntatibus. Unde cum Sapiens ita pronuntiasset, Diligis omnia quae sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti:⁵ neque enim odiens, aliquid constituisti aut fecisti, postmodum cap. 14. subdit, quod similiter sunt odio deo impius et impietas eius, significans, ideo peccatum esse odio deo, quia non est opus suum.

Secundum argumentum.— Secundum argumentum sumitur ex altera qualitate peccati. Etenim ut virtutis, ita et peccati necessaria conditio est, ut sit voluntarium. De quo cap. 12. partim dictum est. Atque hoc eousque verum est, ut nemo unquam S. Patrum non hanc iudicauerit esse vocem naturae. Unde antiquissimus Tertullianus adversus Martionem lib. 2.⁶ Nec boni, inquit, nec mali merces iure pensaretur ei, qui aut bonus, aut malus necessitate fuisset inven tus, non voluntate. In hoc et lex constituta est, non excludens, sed probans libertatem de obsequio sponte praestando, vel transgressione sponte committenda. Ita in utrumque exitu libertas patuit arbitrii. Et in libro de Iacob, et vita beata, c. 3. Ambrosius sic habet,⁷ Non est quod cuiquam nostram adscribamus culpam, nisi nostrae voluntati. Nemo tenetur ad culpam, nisi voluntate propria deflexerit. Non habent crimen, quae inferuntur reluctantibus. Et August.⁸ adversus Fortunatum disputatione secunda. Ego, inquit, dico peccatum non esse, nisi propria voluntate peccetur. Adeo ut in libro de duabus animabus peccatum definierit, quod sit voluntas retinendi: vel consequendi, quod iustitia vetat, et unde liberum est abstinere. Et de vera religione cap. 14. ubi de hoc proprie disputat, ita concludit. Nunc usque adeo peccatum voluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium. Et hoc quidem ita manifestum est, ut nulla huic doctorum paucitas, nulla indoctorum turba dissentiat. Quare aut negandum est peccatum committi, aut fatendum est, voluntate committi. Vide quam censeat Augustinus sibi esse invicem contradicentia, peccatum esse ullum, et tamen non voluntarium. Et ne quis illa peccata exciperet, quae sunt poena peccati, huius etiam ansam admittit libro primo retract. cap. 15. dicens, quod quamvis concupiscentia in nobis sit poena peccati, nihilominus hoc peccatum, quo consentitur concupiscentiae, non nisi voluntate committitur.

Lutheranorum euasio.— Sed aiunt, quod quamvis omne peccatum voluntate committatur, non tamen omne sit libere. Ecquid autem est voluntate, nisi libere, et non ex coactione? Nomen enim ignorat, qui ait, fieri posse aliquid voluntate, sub propria ratione voluntatis, et tamen in hoc eundem ipsum cogi. Unde continuo eodem loco Augustinus, ubi ait, Non enim nisi voluntate peccatur, subdit, Voluntas autem est animi motus, cogente nullo, ad aliquid, vel non admittendum vel adipiscendum. Haec Aug. Cum ergo tam sit per se notum, non esse peccatum nisi voluntarium, consequens sit manifeste, Deum necessitatem inferre nemini ad peccandum. Alias non erit peccatum.

Tertium argumentum.— Sed tertium adhuc urgentissimum est argumentum. Nam quod quis a daemone vel hoste homine cogeretur ad peccandum, esset quidem nihil peius, quam contra naturam peccati. Quod autem a Deo sit huiusmodi coactio, ob novam causam, veram aversaretur rationem peccati. Nam si peccatum non est, nisi quod sit contra obedientiam Dei, quem Deus constringit, ut quidpiam faciat, quo modo facto suo peccaverit? At perspice quod sibi isti perfugium muniverit, ubi se huiusmodi rationibus obrutos sentiunt. Aiunt⁹ (ut est videre apud Bucerum loco citato super Paulum) praestare in hac quaestione rationi prorsus vale dicere, et verbis Domini simpliciter inhaerere, ubi legimus, Tradidit illos Deus in desideria, et in reprobum sensum. Nam de hoc, inquit, ait Paul. Tu quis es o homo, ut respondeas Deo? Et, O altitudo divitiarum, et cetera. Quoniam inter homines, inquit Bucerus, nemo peccat in eo quod vitare non potest, ideo horret animus Deo tribuere, ut cogat hominem peccare. Sed alia est, inquit, ratio inter homines, alia vero inter nos et Deum. Quid Bucere non exhorrescat animus, Deo impingere, quod est absurdissimum inter homines concedere? Audi Augustinum,¹⁰ contra monitionem tuam ab homine ad Deum hoc loco arguentem, lib. 83. q. 3. Deo auctore, aut volente nemo sit deterior: quia nullo homine probo volente, sit alius deterior. Cui ego addiderim, multo esse argumentum de Deo validius. Namque si quod coactu humano quis admittit, peccatum non est, ea ratione, quia non est voluntarium, longe minus, peccabit, qui a Deo cogitur, cum non solum nihil sit inibi libertatis, sed id fiat ex impulsu Dei, contra quem solum peccatur. Vel respondeas precor, si facere id quod Deus praecipit, vel consulit, vel admonet, tam longe est a peccato, ut sit etiam obedientiae opus, propterea quod Deus est causa, ut fiat, ubi nos Deus non solum iubet aut instigat, verum efficaci (ut dicitis) impulsu, in nostra nos tradit desideria, quibus non possumus resistere, quae nam ratio ibi inobedientiae subesse potest, aut revera culpae? Paulus equidem secretissima iudicia Dei dicebat nobis esse inaccessa, nempe quod unum praedestinaverit, et dilexerit, alterum vero odio habuerit. Tamque quod peccatum sit illud penitus, quod est contra legem Dei, et quod libertate peccetur, id et lumine naturali et fidei aperte monstravit nobis Deus. Ex quo palam colligitur, neminem coactum peccare, impedioque minus a Deo quempiam in peccatum adigi.

Quartum argumentum.— At vero, ut quartum praeterea argumentum adversus errorem hunc vestrum intendamus. Nunquid non Deus nobis revelavit, quod non sit ipse tentator ad malum? Quid ergo vos ipsum non tenta torem tantum, sed auctorem etiam mali praedicatis? Ecce quid Iacobus de hac re testatur.¹¹ Nemo cum tentatur dicat, quoniam a Deo tentatur. Deus enim intentator malorum est: ipse autem neminem tentat. Unusquisque vero tentatur, a concupiscentia sua abstractus et illectus. Deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum, peccatum vero cum consummatum fuerit, generat mortem. Ecce, inquam, Apostolus, in causis peccati non Deum, at prorsus concupiscentiam et consensionem voluntatis commemorat. Sed aiunt isti,¹² neque nos commemoramus, imo vero dicimus hominem propria voluntate esse causam, quanuis cogatur a deo. Attamen nihil ad verba Iacobi respondent. Cavit enim nobis errorem illum, ne mentiremur, deum esse tentatorem in malum, quia inde palam fieret consequens deum esse auctorem peccati: ergo cum plus sit cogere, quam tentare, qui dicunt, deum nos efficaciter cogere ad peccatum, quo rogo defugiant, ut non eum necessario faciant auctorem peccati?

Enimvero Augustinus,¹³ quem sibi isti in hac causa suffragari autumant, li. 8. q. ex verbis Iacobi elicit irrefragabilem illam sententiam, inquam scholae omnes theologorum subscribunt, quod deo auctore aut volente nemo sit deterior. Et expresse de pecc. me. libro secundo, capitulo quinto. Ad peccandum, inquit, non adiuvamur a deo, sed ut iusta omni ex parte agamus. Isti tamen dicunt, quod non solum volente et iuvante deo, sed cogente, deteriores efficimur. Atqui libro de libero arbit. cap. secundo ait, quaestione hac, scilicet de causa, unde male facimus, se olim fuisse vehementer exercitum, et fatigatum, atque adeo in Manichaeos impulsum et coniectum,¹⁴ ut crederet unum esse primum principium, quod nos compelleret ad malum, quoad usque lux illi effulsit caelitus, qua cognovit universa nostra peccata, in nostras ipsorum proprias voluntates esse prorsus referenda. Nego vero nescio, quam isti differant a Manichaeis.¹⁵ Nam quod illi tribuebant falso deo, scilicet, causam esse peccati, isti adscribunt vero.

Quintum argumentum.— Tandem (ut istorum mentem quinto argumento perpendamus) aiunt vel propter peccatum Adae, vel propter alia cumulatoria nostra, ita nos a deo ipso cupiditatibus nostris esse addictos, et in reprobum sensum, et in desideria nostra traditos, ut non possimus errores evitare, et cupiditatibus obsistere. Quod si intelligerent, hoc nos nequire absque auxilio dei et favore, qui tamen praesto nobis est, ac praesentissimus, nihil aliud profiterentur, quam veritatem catholicam. Sed quia sentiunt, ita nos esse nomine desertos, ut necessitate succumbamus erroribus et prauis affectibus, hoc est, quod nos persistimus sacris eloquiis expugnare. Nam nisi in nostra positum esset semper voluntate cum promptissimo auxilio dei evitare singula mala, quid est, quod nos commonefacit Paulus, Ne regnet¹⁶ peccatum in nostro mortali corpore, ut obediamus concupiscentiae eius, sed neque exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato? Et ne sim omnia percensendo molestissimus, quid libros tres edidit Augustinus de libero arbitrio, quibus ostenderet, nec Deum, nec daemonem, nec ullam prorsus causam nos cogere ad malum, sed unum quemlibet per propriam voluntatem esse auctorem sui malefasti? Ob idque bona omnia deo esse adscribenda, mala autem culpae, soli nostrae voluntati iuxta illud, Perditio, tua Israel: tantum in me auxilium tuum.¹⁷ De quo ferme praeterea argumento scripsit librum de gratia et libero arbitrio, ubi nos edoctos commonitosque fecit, veritatem eandem omnibus receptissimam, quod sola scilicet propria voluntate peccemus. Alias frustra est tam numerosus praeceptionum¹⁸ ordo, ne homicidium, aut furtum faceremus, ne serviremus concupiscentiis. Et, Noli vinci a malo. Et, Nolite fieri sicut equum et mulus. Et, Noli deficere a disciplina domini. Et, Noli negligere legem. Et quibus hoc genus quamplurimis est sacra pagina refertissima. In fine tandem Lutheranos istos cum sanctis Apostolis conferamus. Ait Iaco. neminem a Deo tentari. Addit Paul. neque permittere nos fidelem Deum tentari supra vires nostras.¹⁹ Obganniunt nihilominus Lutherani a Deo nos in peccatum cogi. Sanctissimus ergo est canon. 6. nostri sancti concilii Tridentini²⁰ ses. 6. Si quis dixerit non esse in potestate hominis vias suas malas facere, sed quod mala opera, ita ut bona, Deus operatur, non permissiue solum, sed etiam proprie et per se: adeo ut sit eius proprium opus, non minus proditio Iudae, quam vocatio Pauli, anathema sit.