De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Causa orig. pecca.— Altera originalis culpae meditatio est de causa. Hanc ferme Patres hunc in modum declarant. Cum in Adam tota natura humana virtute consisteret: utpote qui ad gignendum propagandumque genus nostrum una esset plantatio, iustitiam illam originalem (de qua cap. 2. loquebamur) non solum sibi, sed suae in perpetuum soboli suscepit. Sane quam tota deinceps hereditario iure simul cum natura generando susciperet: si modo in gratia et amicitia Dei fidus homo persisteret. Aequa ratione praeceptum illud, quo esu ligni scientiae sub mortis comminatione fuerat interdictus, ita ei positum est, ut tota in eo natura obligaretur. Quamobrem sic ob suam praevaricationem iustitia illa, quam susceperat, multatus est, gradumque illo felicissimo depulsus, ut universos simul mortales eodem reatu complicuerit, eodemque subinde miseriarum coniecerit. Porro autem¹ quo causa haec explicatio fiat, duo pariter alia explanari operaepretium est, quae superiori capite sunt a nobis proposita: sane quidnam sit originale peccatum, et quo pacto generationum serie transfundatur. Est enim hoc disertissimo etiam cuique explicatu difficillimum: de quo proinde, ut meam fatear inscitiam, nihil hactenus legi, quo non desiderem amplius. Causa vero huius perplexae ambiguitatis est, quod cum ratio culpae in actuali peccato sit manifesta, vix tamen inde possumus naturam originalis rimari. Est enim peccatum (ait contra Faustum lib. 22. Aug.²) dictum vel factum, vel conceptum contra legem dei. Ubi ostenditur ratio culpae, esse deflexus ille operis, et declinatio a lege dei, et rationis regula: veluti dum Adam lineam sibi praescriptam transgressus, comedit de ligno scientiae. Cum ergo homo dum concipitur, nondum iudicii et libertatis compos, neque ad legem normam agere, nec inde deviare possit, labor est maximus declarare quomodo in eo sit ratio verae culpae, quae ex peccato Adae fuerit nostrae impressa naturae.

Confess. de pec. orig.— Haec autem de hoc peccato in confesso sunt omnibus catholicis. Primum. Quod non est proprium nostrum ex parte causae, id est, quod propria nos voluntate commisimus. Fuerunt equidem olim, referente lib. 1. de peccat. me. Augustino, qui eo sunt amentiae collapsi, ut dice rent parvulos baptizari in remissionem peccati, quod eis esset proprium hoc modo, et personale. Sed non usque adeo, inquit, sanctus ille pater, de humanis sensibus desperandum est, ut hoc cuipiam persuadeat. Adeo³ est evidentissimum nondum tunc elucere rationis aut voluntatis usum. Haud tamen quaquam negandum est, esse voluntarium: ut cap. 14. lib. 1. retract. admonitos nos idem voluit: ubi sustinens nullum esse peccatum, nisi voluntarium, subiicit. Illud quod in parvulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utuntur arbitrio voluntatis, non absurde vocatur etiam voluntarium, quia ex prima hominis mala voluntate contractum, factum est quodammodo hereditarium. Et infra cap. 15. contra Pelagianos, negantes peccatum originale in parvulis, eo quod nondum uterentur voluntatis arbitrio, ait. Quasi vero peccatum quod eos ex Adam dicimus originaliter trahere, id est, reatu eius implicatos, et ob hoc poenae obnoxios detineri, usquam esse potuerit, nisi in voluntate, qua voluntate commissum est, quando divini praecepti est facta transgressio.

Secunda confessio.— Secunda confessio catholica est, quod est nobis proprium ex parte subiecti, id est, quod est vere in nobis. Ad hunc sensum, quod vere, atque (ut physici aiunt) formali denominatione sumus peccatores. Ita enim ait Paul. quod cum peccatores essemus (et loquitur de originali) CHRISTUS pro nobis mortuus est. Est itaque si subiectum spectes, proprie nostrum: si vero causam, neque proprium nobis, neque nobis voluntarium, sed ex necessitate naturae: iuxta illud Pauli, Eramus natura filii irae.

Tertia est quod sit vere peccatum.— Sed tertio atque omnium maxime pro indubitato quivis habere debet, qui non vult ipse Pelagianus haberi, quod vere et proprie sit peccatum. Non enim defuerunt (uti refert Magister sentent. lib. 2. dist. 30. qui crederent non esse in nobis veram culpam originalem, sed tantum reatum poenarum et calamitatum, quibus ob peccatum Adae obnoxium est genus humanum: illumque eo sensu dici peccatum, quod sit effectus peccati. Nec desunt modo, non solum ex Lutheranorum prosapia (nam sunt in diversa symbola discissi) verum ex numero etiam eorum, qui se catholicos arbitrantur, qui ex Homero inter theologos prodeuntes, sustinere pergunt, vel nullum esse originale peccatum, vel non vere et proprie esse culpam, cum quibus paulo post sumus congressuri. Nunc interim admonemus non solum nos reos nasci poenae, sed vere in culpa, et propterea in reatu poenae. Id quod loco nuperrime citato ait Aug.⁴ scilicet, reatu peccati Adae implicatos: et ob hoc poenae obnoxios. Et super Psal. 50. explicatius, ideo, inquit, se in iniquitatibus dicit conceptum David, quia in omnibus trahitur iniquitas ex Adam, et vinculum mortis. Nemo enim, ait, nascitur nisi trahens poenam, et meritum poenae. Meritum autem poenae, peccatum est. Omnis ergo qui nascitur per carnis concupiscentiam, peccatum trahit. Haec ille. Et Hypog. ar. 2. Peccatum Adae non solum ipsum, sed omne necavit genus humanum: cum eius damnationem simul et culpam suscepimus. Sed quid opus est Augustino teste, ubi tam est Pau. perspicuus et irrefragabilis iudex?⁵ Nam per unum, inquit, hominem peccatum in mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Ecce non solum mors, poenaeque sed culpa prius in nos transiit, et idcirco poenae. Item. Ideo Adam fuit forma CHRISTI, quia sicut ex gratia CHRISTI vere iustificamur, ita Adae delicto omnes iniusti sumus, et vere peccatores. Qui ergo hoc veritatis clarissimum lumen refellit, cuiuscunque is fuerit ordinis, haereticus censeatur. Quippe qui (ut verbis Aug. supra citatis utamur) non firmissime teneat omnem hominem, qui per concubitum viri et mulieris concipitur, cum originali peccato nasci, impietati subditum, mortique subiectum: et ob hoc irae nasci filium. In quod hominum genus anathematis sententiam pronunciauit cum olim Milevitanum concilium, tum etiam (ut cap. 7. dicebamus) et nostra modo sancta synodus consultissime propter istos contumaces.

Quarta consideratio.— Hinc demum quarto pervestigandum nobis est ubinam abdita sit ratio originalis culpae: porro ut intelligamus, quidnam sit nobis cum Adam commune, quod vere sit in nobis peccatum: et id quidem non per modum actus, sed absque usu per modum habitus. Atqui in Adam praeter transeuntem actum peccati, qui in nobis non perstat, duo fuerunt reliqua, inde effecta: nempe privatio iustitiae, et dissolutio concupiscentiae carnis, quae habenis soluta, effraenis fertur in obiecta sensus, praeter rationis ordinem. Quae quidem ambo nobis proli suae communiter sunt congenita. Ex hoc bivio videntur Aug. et Ansel.⁶ in diversa digressi. Primus enim in locis suae doctrinae minime raris apparet concupiscentiam illa carnis constituere peccatum originale. Alter vero in lib. de con. vir. palam ait esse carentiam iustitiae, quae debuerat inesse naturae nostrae, Magi ster sent. lib. 2. dist. 30. Augustini (ut ipse iudicat) sententiam complexus est. Cuius quidem magistri opinione permulti sunt adducti. Alii sequuntur Anselmum S. Tho.⁷ 1. 2. q. 82. ut ambas conciliet opiniones, ait, concupiscentiam esse materiale (quod aiunt) in hoc peccato: carentiam vero iustitiae, formale. Ut si diffinire libuerit, dicas, peccatum originale, esse concupiscentiam, originali iustitia carentem.⁸ Haec vero, tametsi antiquitate sua et doctorum auctoritate praepolleant, non tamen sunt, de quibus Ecclesia aliquid diffinierit. quin vero concilium modo, et quidem meritissimo, nihil censuit, quidnam sit originale, sed sub lite inter doctores reliquit. Et ideo opus habet explicatione.

Concupiscentia qualitas morbida.— Magister sententiarum (ut videtur) et alii nonnulli sui asseclae commentantur, quod concupiscentia sit quaedam morbida qualitas, non in carne, sed in anima haerens. Hanc vocant fomitem, legem carnis, et tyrannum. Hoc sibi videntur elicere ex auctoritate Aug.⁹ de nup. et concup. lib. 1. cap. 25. ubi ait, quod haec concupiscentia non substantialiter manet, sed affectio est quaedam malae qualitatis, sicut languor. Et quod sit in anima, patet, quoniam adversus Iulianum lib. 5. ait, quod anima in carne, tanquam in vitiato vase corrumpitur. Et in quodam sermone de verbis Apostoli. Vitium, concupiscentiae est, quod anima non ex se, sed ex carne contraxit. Et ratione confirmatur, quoniam originale peccatum culpa est, culpa autem non est carnis, sed animae macula est. Colligunt ergo isti, quod peccatum Adae carnem suam infecit: caro autem infecta, commaculavit: et eam quam genuit: a qua carne, dum infunditur, anima qualitate illa morbida inficitur. Doctrina enim est Arist. 1. de anima, quod ex motionibus saepe animae afficitur corpus, et vicissim animus ex corporis qualitatibus.

Reprobatur opinio morbide qualitatis.— Sed re vera isti, nescio quibus hanc possint suam opinionem obtrudere. Nam quanuis animi motus: ut amor, verbi gratia, aut ira, calorem, vel bilim concitet corporis, vicissimque corporis alteratio animum etiamnum commoveat, quod tamen anima Adae qualitatem per modum habitus immanentem potuerit corpori infigere, quae in carne quoque inde genita perpetuo perseveret, per nullam est philosophiam persuasibile: atque multo minus, quod caro advenienti animae talem qualitatem impingat: sane cum qualitas corporis materialis sit, anima vero spiritualis. Mox, quod peccatum peculiariter Adae talem potuerit ingenerare in animis hominum qualitatem, ipsa per se res prodit esse commentum, nam esus ille ligni vetiti, non potuit talem suapte natura habere efficaciam: alias ex universis similibus peccatis, similis consequeretur effectus. Quod est deridiculum. Nisi eousque desipueris, ut effingas divino iudicio talem vim tributam esse illi peccato, eo quod in illo tota peccasset natura: id cuius nullum potest esse rationis, auctoritatisve, quo innitatur, pedamentum. At vero quod qualitas illa, etiam si esset possibilis, incassum admittatur, credaturque inesse, sic patescit. Namque¹⁰ ut nos simus rei peccati Adae, in quo culpa consistit, sine ulla qualitate explicari optime potest, ut paulo post videbitur. Et ut anima sequatur carnis cupiditates, nulla opus habet morbida qualitate: quoniam cum sit actus corporis, sensum per seipsa, nisi ratione contineatur, appetendo sequitur. Neque uspiam August. concupiscentiam animae infinuavit esse originale peccatum, sed solum concupiscentiam carnis: ut est ex suis cunctis operibus compertissimum. Igitur ubicunque dixerit, quod malum concupiscentiae non est substantia, sed affectio malae qualitatis, nihil aliud facit quam Manichaeos repellere, qui dicebant malum in nobis, esse substantiam ingenitam a Deo malo: contra quos ait, quod malum concupiscentiae non est in nobis a natura, quam Deus sanam fecit: sed accidentaliter nobis adiacet ex culpa primi hominis. Et ubivis, vel ipse, vel alii sancti aiunt animam infici ex carne, tanquam ex vase, id penitus docent, quod anima non trahit hoc malum, eo quod eadem emigret ex corpore in corpus: ut Pithagorici et Platonici comminiscebantur: neque vero inde, quod animae educantur de potentia materiae, et ita ab anima in animam descenderit hoc malum, per hoc quod anima filii fiat a patre, sicuti in brutis animalibus: sed quod licet anima cuiuscunque a solo Deo creetur, nihilominus non a Deo contrahit peccatum originis, verum inde quod infunditur carni seminatae ab Adam. Quod in summa est dicere, hominem concipi in peccato, quia concipitur filius Adae. At quod isti adiiciunt, culpam esse non in corpore, sed in anima, id nos ultro et libentissime confitemur. Veruntamen inde non sequitur, quod sit qualitas a carne producta, sed certe reatus naturae concretus, ut iam modo palam facturi sumus.

Aliter alii, menti August.¹¹ veroque propius, asstruunt, concupiscentiam carnis esse originale peccatum. Id quod ita possunt ex Augu. colligere. Ait enim lib. de pec. me. cap. 16. quod quando peccavit Adam, non obediens Deo, tunc eius corpus gratiam perdidit, qua eius animae omni ex parte obediebat. Tunc, inquit, ille extitit bestialis motus pudendus hominibus, quae in sua erubuit nuditate. Et infra. Ex hac igitur inobedientia carnis, ex hac lege peccati et mortis, quisquis carnaliter generatur, regenerari spiritualiter opus habet, ut non solum ad regnum Dei perducatur, verum etiam a peccati damnatione liberetur. Hanc vero ego mihi basim disputationis¹² ex August. de concupiscentia praeiecerim, non solum pro scholasticis catholicis, sed adversus lutheranos: qui concupiscentiam adeo contendunt esse peccatum, ut maneat etiam in baptizatis peccatum. Vocat enim hic concupiscentiam Aug. sensualitatem, iustitia originali solutam. Et hanc videtur hic dicere esse peccatum, propter quod sumus baptismate regenerandi. De qua lib. eorundem. 2. capitul. 4. Concupiscentia, inquit, tanquam lex peccati, manens in membris corporis mortis huius, cum parvulis nascitur, in parvulis baptizatis a reatu solvitur, ad agonem relinquitur, ante agonem mortuos nulla damnatione persequitur. Parvulos non baptizatos reos innectit, et tanquam irae filios, etiam si parvuli moriantur, ad condemnationem trahit. Et libro 3. retract. Concupiscentiae reatus in baptismate solvitur, sed infirmitas manet. Unde forsan S. Thomas¹³ 1. 2. q. 82. elicuit, Augustinum dicere, quod concupiscentia est reatus. Nam hoc verbum nusquam legi in Aug. nisi sanctus Thomas alium forsan sortitus est codicem. Hinc ergo conficiunt, concupiscentiam illam carnis esse originale peccatum. Quod revera, nisi quid sano modo interpretetur, nescio, salva gravissima auctoritate August. quis sibi in animum inducat, ut credat. Id quod ante nos, alii prudenter meditati sunt.

Arguitur quod concupiscentia non sit peccatum.— Prima ratio, quae huic sententiae adversa mihi se offert, sic habet. Illud quod in Adam prius, quam in nobis fuit, si in illo non erat peccatum, neque profecto erit in nobis: concupiscentia haec carnis in Adam non fuit peccatum, sed effectus et poena consequens peccatum: nam propter peccatum Adae sublata iustitia, defraenata laxataque est concupiscentia, non solum in sua persona, verum etiam in tota natura: ergo uti in illo non fuit peccatum, ita nec in nobis, sed effectus et poena peccati.

Secunda ratio.— Praeterea ne amphibologia nominis inanem reddat disputationem, originale peccatum (ut supra satis constabilitumus) vere habet rationem culpae, quae proinde, licet distinguatur ab actuali, est vera iniquitas: quippe ob quam fatetur Psalm.¹⁴ concipi nos in iniquitatibus: unde adeo consequitur, esse pravitatem, quae odio est Deo: propter quam homini nisi in CHRISTO regenitus, regno depellitur. Haec autem ratio haud unquam congruere poterit illi carnis concupiscentiae. Nam illa (ut tertio capite dicebamus) est homini ex principiis naturalibus innata, quam caeleste illud iustitiae donum compescebat. Ob idque non est illa pravitas, obliquitas et iniquitas, in qua consistit ratio peccati, quod Deus odio habet: sed poena est potius a Deo inflicta: sane qui naturam nostram iustitia illa propter peccatum expoliavit, in suis naturalibus desertam reliquit. Quocirca neque Adam, neque nos vituperamur, quod sumus sic concupiscibiles, sed eo quod culpam in Adam admisimus, ob quam amisimus ligamen, quo rationi tenebatur concupiscentia subdita.

Tertia ratio.— Ad haec. Peccatum proprie non est res illa, quae eadem manet in iustificato, quae erat in peccatore, concupiscentia autem eadem manet: ergo illa non est peccatum, sed plane reatus ille, qui remittitur dum regeneramur.

Quarta ratio.— Ut cuncta itaque complectar. Vis illa et potentia concupiscendi extra rationis ordinem, quae est in puero, imo vero quae sine actu et consensu est in adulto, non est illud, ob quod hereditate caelesti abdicamur: sed potius eodem peccato, quo exules facti sumus a regno, et fraenum quoque abruptum est concupiscentiae, et in mortem, aliasque calamitates incidimus: ergo non magis concupiscentia illa peccatum est, quam expulsio a regno, vel mors, aut morbi, vel aliae id genus aerumnosae miseriae, quae non aliter sunt peccata, quam quod sunt effecta peccati Adae. Nisi quod concupiscentia est praeterea nostrorum causa actualium criminum. Eandem patiuntur repulsam,¹⁵ qui iam modo excogitant, peccatum originale esse amorem terrenorum. Nam si id de actu amoris enuntiat, non quidem originale, sed actuale peccatum est: si vero de amore carnis intelligant, vel de inclinatione animae, qua apta est sensu sequi, eodem recidunt, unde priores modo depellebamus.

Neque est privatio iustitiae.— Eisdem ferme rationibus devincitur, peccatum originale, non esse privationem iustitiae originalis, ad sensum, quem plerique multi concipiunt, scilicet privationem rectitudinis totius hominis, quae erat in illo statu naturae integrae. Nam illa in Adam non fuit peccatum, sed effectus et poena peccati, prior natura, quam dissolutio concupiscentiae. Neque vero illa est pravitas et obliquitas perversae rationis, neque ob illam Deus extorres nos fecit a regno, sed propter antecedentem praevaricationem, et nos regno privavit caelesti et originali multavit iustitia.

Iustitia debita inesse.— Et secundum argumentum. Nam quod ferme doctores privationem iustitiae debitae inesse peccatum originale affirmant, si ita debitum sentiant, quod singulari praecepto fuerit eam Adam obstrictus, aut eius progenies custodire, certe falsum est, et cuius nulla possunt sacrorum auctoritate fidem facere, quoniam nullum legitur Adae mandatum positum, nullaque praescripta lex alia, quam, ne ederet de ligno scientiae: de quo si comederet, sequeretur eum poena, tum sublatae iustitiae, tum perinde subsequentis mortis: ergo revera, non iactura iustitiae, sed esus prorsus ligni, delictum fuit. Enimuero uti non aliter modo gratiam conferuare tenemur quam servando praecepta, neque homicidae, praeter homicidium, crimen aliud est, quod vel gratiam Dei perdit, vel vitam, si poenam luit capitis: ita neque aliter Adam obligabatur habere iustitiam, quam non transgrediendo praeceptionem de ligno, aut quamvis aliam naturalis iuris. Nec praeter esum pomi novum fuit illi crimen, iustitia denudari: atque adeo multo minus nobis, denudatos nasci. Quin vero, ut cumulatius dixerim, etiam si peculiari praecepto teneretur custodire iustitiam, deserere eam quidem tunc Adam, esset peccatum, non tamen aut se postmodum, aut nos privatos esse.

Ad haec. Si peccatum originale esset privatio (ut aiunt) iustitiae debitae inesse, consequens tunc fieret, ut in baptismo non remitteretur: quoniam nec illic restituitur iustitia, nec ullo debito resolvitur homo, quo ante obligabatur.

Peccatum orig. non est inimicitia Dei.— Alii, qui ex his anfractibus sese expedire contenderent, peccatum originale fingere possent, nihil aliud quam inimicitiam cum Deo: sed nec se isti credant signum defixisse. Nam inimicitia non est peccatum, sed effectus plane peccati. Eo enim quod quis Deum vel alium offendit, inimicitiam eius conflat. Et praeterea in infantibus manifestum est argumentum. Aut enim vis peccatum originale, odium esse, quo infans odit Deum, aut quo Deus odio habet ipsum. Primum nullum est, quippe cum infans nullum habeat voluntatis usum. Alterum non est peccatum, cum sit in Deo, sed est peccati opus: porro quod illud Deus odium, peccato provocatus, concipiat.