De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Post haec, quae praesenti erant negotio necessaria, dubitatio incidit, utrum eadem omnino peccatorum detestatio requiratur in praeparatione baptismi, quae requisita est ad sacramentum poenitentiae. Prima conclusio,¹ qua de baptismo inter theologos omnes convenit, est, quod dolor qualiscunque necessarius sit suscipienti. Nam est sententia Petri,² Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum: Augustino interprete, quod nullus voluntatis suae arbiter possit, neque per baptismum, vitam inchoare novam, nisi quem veteris poenituerit. Et quanuis sint, qui Scoto³ hanc opinionem inurant, quod satis sit nullum adferre obicem: puta complacentiam peccati, quanuis nulla adsit detestatio: videlicet si baptizandus absque ullo actu accedat respectu peccati, profecto hoc nusquam elicitur ex ipso. Quin vero. 4. senten. d. 4. q. 5. expresse ait, quod qui accedit ad baptismum cum obice infidelitatis, vel aliquod habens peccatum, quod tunc actu committit, vel quod prius commisit, et nullo modo sibi displicet, nullo modo recipit gratiam: iuxta verba August. in de poenit. Nullus ad sacramentum fidelium accedens potest novam vitam inchoare, et c. Atqui d.14. eiusdem libri q.4. quanuis dicat, quod ad suscipiendum gratiam per baptismum, sufficit accedere sine fictione, cum intentione suscipiendi sacramentum Ecclesiae: subdens, quod solum requiritur opus exterius cum amotione interioris impedimenti, ipse se paulo inferius declarat. Dicens, quod non requiritur tanta attritio, quanta est illa, quae, secundum suam opinionem, sufficeret sine sacramento: sed licet sit parum attritus, etiam attritione quae non habet rationem meriti de congruo, volens tamen recipere sacramentum, per ipsum recipiet gratiam. Caietanus. 3.⁴ p.q.86. super art.2. videri quibusdam posset dicere, quod sufficiat receptio ipsa baptismi in remissionem peccatorum loco poenitentiae. Attamen revera non intendit negare, quin requiratur aliqua attritio ad tollendum obicem: sed ait, quod perfecta ratio poenitentiae, quae complectitur propositum novae vitae, completur per hoc, quod quis recipit sacramentum baptismi in remissionem peccatorum. Itaque propositum baptismi valeat pro eo quod est, novae vitae. Quod si quis contenderet, absque ullo actu displicentiae, digne adiri baptismum, manifesti convinceretur erroris, ex testimoniis et argumentis, quae praecedentibus cap. contra congeminavimus. Opponet autem hic forsan nobis textum illum capituli, maiores de⁵ bapt. et eius effectu. Tunc characterem sacramentalis imprimit operatio, cum obicem contrariae voluntatis non invenerit obsistentem. Responsio tamen est, quod ad characterem baptismi, sufficiens est voluntas suscipiendi baptismum. Et ideo si quis absque vi illata, dum baptizatur, tacet, silentium illud et permissio reputatur consensus abiiciens talem obicem. Tollere autem obicem peccati (quod requiritur ad suscipiendam gratiam) non solum dicit meram negationem complacentiae peccati, sed detestatricem actionem. Qualis vero detestatio exigatur, hoc est dubium. Porro Scot.⁶ aperte asserit, non solum sufficere attritionem, verum neque tantam exigi, quanta est dispositio ad gratiam. Et S. Tho.⁷ 3.p.q.68. ar.4. ad 2. arg. loquens de baptismo, ait, quod CHRISTUS dupliciter operatur ad gratiam: uno modo per seipsum (scilicet sine sacra mento) et sic praeparat voluntatem hominis, ut bonum velit et malum odiat. Quod plane intelligit de perfecta contritione. Alio modo operatur per ministros exterius adhibendo sacramenta: et sic operatur perficiendo exterius id quod est interius inchoatum. Et ideo non est exhibendum sacramentum baptismi, nisi ei in quo interioris conversionis aliquod signum appareat. Dicendo, inchoatum, et, aliquod signum, ad differentiam interioris perfectae conversionis, sentit, quod sufficit attritio. Itaque non sit tanta dispositio necessaria ad sacramentum, quanta illa est quae per se sufficit. Consonat sibi in art.6. ubi ait, quod sufficit baptizando, ut sua peccata recognitans, de eis doleat: iuxta verbum Augustini, de inchoante novam vitam. Est ergo secunda conclusio,⁸ quod ad baptismum non est necessaria contritio. Cuius ratio est,⁹ quam ipse idem explicat in.4.senten.d.4. quaest.2.art.1. Videlicet, quod cum baptismus de se sit institutum ad regenerandum hominem, et removendum peccatum, non expostulat detestationem, tanquam per se causam, vel ut sit simul cum ipso causa, sed ut obicem tollat: nempe complacentiam peccati, quod baptismus ipse auferat. Et ideo, dist.6.quaest.1.art.3. ad quintum argumentum repetit, quod ad baptismum nec caritas, nec contritio requiritur: sed sufficit attritio. Quod si nos quispiam contradictionis¹⁰ redarguat: ex eo quod praefati sumus, cuicunque reconciliando necessarios esse motus fidei, spei, et caritatis: Respondetur, quod absque que sacramento requiritur actus caritatis, qui sit vera contritio: petenti autem baptismum satis est inchoatio caritatis per attritionem, quae perficitur ablutione ipsa: qua velut instrumento passionis CHRISTI infunditur cum gratia caritas.

Hoc tamen posset restare dubiolum,¹¹ an sufficeret attritio, quam accedens conscius est, esse attritionem, et non contritionem. Porro quia scit se non dolere propter Deum, sed propter timorem inferni, et ita palam patefacit, et confitetur Ecclesiae: videtur sane iste non talis accedere, cui sit ministrandum sacramentum. Nam, ut supra diximus, et Augustinus saepe commonefacit, et theologi in.4.dist.4. et S. Thom.3.p. d.68. admonent, peccatores non sunt baptizandi: ille autem quem constat non poenitere propter Deum, indubitatus est peccator. Et inde augetur dubitatio, quod profecto qui taliter affectus accederet ad sacramentum poenitentiae, neutiquam absolvendus esset, postquam non vero corde se accusat offendisse Deum. Crediderim nihilominus, sub peritorum¹² censura, baptizandum esse eiusmodi notum attritum, propter causam praedictam. Nempe quod de se baptismus sit regenerationis sacramentum ordinatum ad remissionem cuiusvis peccati, ubi non reperit complacentiae obicem. Complacentia vero satis tollitur per quemcunque dolorem. Accedit auctoritas sancti Thomae citata.¹³ 3.p.dist.68.ubi ait, quod sufficit in baptizando apparere aliquod signum interioris conversionis. Loquitur ergo de innotefcente attritione. Et quaest.79. art.3. ad secundum, constituens differentiam inter eucharistiam et baptismum, ait, quod cum baptismus sit spiritualis regeneratio, ordinatus, ut faciat ex peccatore iustum, non convenienter eodem accedit qui habet conscientiam peccati mortalis. Secus de sacramento eucharistiae, in quo porrigitur CHRISTUS tanquam cibus et alimentum iam viventis per praecedentem gratiam. Unde S. Synodus Tridentina¹⁴ sess.6. cap.6. ante baptismum solum requirit motum adversus peccata. Per odium, inquit, aliquod et detestationem, hoc est, per eam poenitentiam, quam ante baptismum agi oportet.

Sed arguis. Igitur idem affirmare licet de illo, qui accedit ad poenitentiam,¹⁵ quandoquidem et illud institutum est ex genere suo, ad removendum peccatum. De hoc aliorum forte diversum erit iudicium,¹⁶ meum autem est, ni fallor, quod sit inter tria sacramenta, scilicet eucharistiae, baptismi et poenitentiae ita hoc loco discernendum, quod ad baptismum sufficit attritio: etiam si sit cognita, ut dictum est. Ad eucharistiam vero nemo licite advenit cum conscientia peccati mortalis, atque adeo neque est sufficiens attritio, sed requiritur quod bona fide existimet se in gratia existere. Ita enim ait S. Thom. loco iam modo citato, et q. deinceps proxima.80.art. 4. de quo inter Patres et theologos summus est consensus: iuxta illud Pauli, Probet autem¹⁷ seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat: qui enim manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat. Ubi ait glossa, indigne manducare, qui vel in crimine, vel irreverenter accedit. Atqui ratio diversa usus horum sacramentorum sumenda est ex fine diverso, ad quem sint divinitus instituta. Namque cum baptismus sit institutus ad regenerandum infidelem, spiritualiter mortuum, non requirit de se, quod qui petit, sit in gratia, sed quod non opponat obicem. Eucharistia vero, eum sit illis cibandis constitutum, qui, per gratiam iam, vel baptismi vel poenitentiae, vita funguntur, depostulat, ut a nemine sumatur, nisi qui se existimat per gratiam vivere. Poenitentia vero medio quodam modo se habet. Nam licet sit sacramentum remissionis peccatorum, sicut baptismus, ille tamen est sicut generatio, ubi non concurrunt actus recipientis, ut pars sacramenti: hoc autem est quasi medicina concurrentibus actibus poenitentis, ut materia. Et ideo usus non est utriusque idem. Quoniam ad baptismum nulla est, vel accusatio, vel confessio necessaria: qualis tamen in sacramento poenitentiae deposcitur. Qui autem sciret se non detestari peccata propter Deum, eius profecto non esset vera accusatio in confessione: siquidem accusatio non est nisi de offensa Dei, et quatenus est offensa. Quare qui non ita in pectore gereret, sed solum propter poenas doleret, falso diceret, se accusare peccasse in Deum. Atque adeo si ita mihi certo constaret, gravissime formidarem, sic affectum absolvere. Tametsi nisi manifestissima essent indicia, semper in re dubia credendum est, legitimam esse contritionem: quoniam difficillimum est diiudicare rationem doloris, sit ne propter Deum, an propter alias causas.

Ignorantiae crassa.— Quo ex attrito fit contritus.— Confirmatur nunc maxime haec sententia auctoritate concilii Trid.¹⁸ Sane, quod cum cap. 6. censuisset, ad baptismum satis esse adferri odium aliquod, cap. tamen. 14. ait, poenitentiam post lapsum multo aliam esse a baptismali, et continere cor contritum. Quod ergo S. Thom. et ferme doctores consentienter aiunt, per sacramentum poenitentiae nonnunquam ex attrito fieri contritum,¹⁹ intelligendum existimo, quando aliquis accedit attritus, putans se esse contritum. Tunc enim licet attritio interna non sufficit, tamen quia ille bona fide accedit, recipiet gratiam per sacramentum. Id quod et sacramento etiam eucharistiae congruit: ut loco citato q. 79. ar. 3. auctor est S. Tho. ubi ait, quod eucharistia confert primam gratiam ei, qui licet sit in peccato mortali, tamen facta diligentia, nullius recordatur. Vel quanuis non sit sufficienter contritus, reverenter tamen accedit. Intellige, quia non certo diiudicat dolorem suum non esse veram contritionem. Unde quando S. Patres constituunt, non esse conferendum sacramentum illi, qui est in peccato, sic interpretandum est. In baptismo quidem, de illo, qui habet propositum peccandi. In eucharistia vero et poenitentia, de illis qui petunt cum conscientia peccati. Sed tamen inter eucharistiam et poenitentiam hoc est interstitium, quod ante eucharistiam requisita est probatio, per omne remedium quod est contra peccatum: scilicet, per poenitentiam, tam virtutem quam sacramentum. Haud quidem sum extra metum, quod mihi quis forsan obiiciat S. Thomam, 3. p. q. 80.²⁰ artic. 4. ad. 2. arg. ubi sacramento eucharistiae utrunque simul e regione opponit: scilicet, et baptismum, et sacramentum poenitentiae: commonefaciens, quod eucharistia non debet dari nisi liberatis a peccato: alia vero duo concedi posse febricitantibus febre peccati. Quia istae duae, inquit, sunt medicinae purgativae: illa vero confortativa. Ex quo apparet consequens, attrito, etiam conscio, conferendum esse sacramentum poenitentiae, sicut baptismi. Negaverim tamen consequentiam. Nihil enim aliud sibi vult, nisi quod sacramentum poenitentiae conferendum est illi, qui se ut peccati reum poenitens accusat, sicuti baptismus largiendus est peccatori. Eucharistia vero non nisi illi, qui per poenitentiam absolutus gerit iam, secundum suam conscientiam, formam hominis iustificati. Nec vero ignoro Nominalium²¹ quorundam opinionem, docentium quod quicunque existimat se esse contritum, revera obtinuisse iam veniam, atque adeo quod nullus cogitans contritionem se adferre ad sacramentum, per ipsum recipit primam gratiam: quin vero iam recepit per suam illam bonam cogitationem. Quorum causam nullam aliam subiiciunt, quam quod alias esset homo ille extra remedium: maxime ubi non esset possibile sacramentum. Quoniam si quis arbitratur se esse contritum, non restat illi iam aliquid faciendum, imo nec potest, aiunt, aliud facere, quippe qui credit iam totum fecisse. Horum ideo memini, quoniam in capitulo de certitudine gratiae facesseret nobis aliquid negotii haec opinio, si vera esset. Sed profecto demiror quam sint isti tenui ratione persuasi. Etenim nescio quomodo non patenter videant, posse latere in tali credulitate fallaciam, sicut in aliis cogitationibus. Atque eam duplicem. Primum in disquisitione peccatorum, an fuerit legitima. Verbi gratia, quando perditissimus homo recogitat sua peccata, quae commisit, tum plurima, tum gravissima, facile ac temere credit se fecisse legitimam diligentiam, quam tamen non fecit pro quantitate criminum, et diuturnitate temporis, quo cessaverat confiteri. Et praeterea etiam si diligens fuerit exquisitio, forsan do let non propter deum, sed propter infernum, aut propter alia damna quae accepit, qui dolor non sufficit ad remissionem culpae, sed leviter iudicat contritionem esse. Profecto isti tales antequam sacramentum suscipiant, non erunt in gratia. Deridiculum enim est, quod sola ignorantia sufficiat ad remittenda praeterita peccata: cum tamen contritio non sit actus intellectus, sed voluntatis. Sit, exempli gratia, qui revera habet solam attritionem peccatorum, et ita de se ipse credit. Is secundum istos non est in gratia. Fac ergo interroget ignarum doctorem, an ille suus dolor sit contritio sufficiens, a quo falso persuadeatur, esse sufficientem, nunquid propterea, quod iste attritus mutavit credulitatem, idem actus voluntatis immutatus, qui antea erat attritio, efficietur sufficiens contritio? Minime gentium. Sed tamen iste bona fide accedens ad sacramentum poenitentiae, recipiet primam gratiam, per quam fiet ex attrito contritus. Est igitur consequentia fallacissima (quod repetendum nobis est in de certitudine gratiae.) Iste putat habere contritionem, ergo est contritus. Quod si interroges, Quid ergo aliud debet facere? Certe conteri, vel suscipere sacramentum, alias peribit propter peccatum, quod ante commiserat. Quinimo haec est una causa, quare Augustinus dubitavit de sero poenitentibus. Frequentes enim sunt in articulo mortis, quibus animo repraesentatur, se dolere suorum criminum, qua ratione fuit Deus offensus, et tamen non dolent, nisi quod incurrerint in gehennam. Atque eadem est causa, quare tanti tunc habentur sacramenta, per quae saepe fiunt ex attritis contriti. Imo vero addiderim, tam crassam posse esse ignorantiam illius, qui putat se esse contritum, ut sit novum peccatum accedere ad sacramentum: et tunc neque per sacramentum recipit gratiam: perinde enim esset acsi accederet, sciens non esse contritus. Sed quando ignorantia excusat a novo peccato: porro quia probabilitas est fecisse quod debuit, tunc licet dolor per se non sufficeret remittere praeterita peccata, cum non sit contritio, tamen quia ignorantia est invincibilis, bona fide acceditur: atque adeo per sacramentum recipitur prima gratia.

Aliud superius germanum dubium est, quomodo attritio fiat contritio. Videlicet, utrum actus ipse qui erat dolor propter poenam, adveniente gratia, mutet obiectum, ut sit propter Deum. Ita quidem nonnulli, etiam scholae S. Thomae imaginantur, quod tamen intelligere nequeunt.

Enimuero gratiae munus penitus est, facere hominem amicum, ac subinde informare eius opera genere bona, ut quae antea non erant grata, efficiantur grata. Mutare autem obiectum actus, hoc certe est abiicere unum, et substituere alium novum: quod licet quandoque contingat in eo qui suscipit sacramentum, non tamen est semper necessarium: sed eodem ipso actu interno voluntatis, quo quis accedit ad sacramentum, saepissime recedit: ut experientia monstrat. Quin vero est demonstratio, quod non semper actus mutetur. Nam potest quis attritus accedere ad sacramentum, qui illo tunc articulo temporis, quo absoluitur, cessaverit omnino habere actum poenitentiae, vel per divagationem mentis, vel per abruptionem cogitationis. Tunc utique manifestum est, non commutari actum: et nihilosecius euadere potest ex attrito contritus. Fit ergo attritio, contritio extrinsece, per hoc, quod idem ipse dolor propter poenas adveniente gratia, per sacramentum efficitur Deo gratus. Tametsi nonnunquam etiam auxilio Dei mutetur finis doloris. Qua de causa statuimus superius unam contritionem intrinsece ex obiecto, et aliam solum extrinsece, ratione informatis gratiae. Quemadmodum illum, qui iam iustus est, potest non solum propter Deum, sed etiam nonnunquam memor inferni meritorie poenitere. Quod autem ait S. Thom. in. 4. distinct. 17. quaest. 2. attritionem non fieri contritionem, sed per diversos actus ex attrito fieri contritum, intelligit de contritione, quae intrinsece ratione obiecti, est contritio, et elicitur ex infuso habitu caritatis, et de attritione, quae ex timore inferni potest naturaliter elici. Horum enim actuum, cum specie differant, neuter in alterum transit.