De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

1. conclusio de martyrio.— Theologorum ratio.— Haec veruntamen ex superioribus enascitur dubitatio de praeparationibus ad gratiam. Utrum alius actus caritatis, qui formaliter nulla sit detestatio peccatorum, sufficiat ei ad salutem, qui actualis delicti reus est. Cui primum omnium interrogationi consentienter theologi prima conclusione respondent, per illustrem illum caritatis actum martyrii, absque ullo peccatorum respectu, dummodo non adsit propositum mali ullum, aut complacentia, aut vincibilis ignorantia (uti est in haeretico) benignissime condonari omnia, etiam poenas: ut supra ex libro de ecclesia sticis dogmatibus citatum est. Et de Cypriano ait August.¹ quod si quid illi erat purgandum, passionis falce ablatum est. Unde de celebra. missa. c. cum Martha, Iniuriam facit martyri, qui orat pro eo. Porro privilegium hoc indultum est praeclarissimo illi actui fortitudinis propter excellentiam caritatis, qua nemo habet maiorem, quam ut animam suam² ponat quis pro amicis, atque adeo pro amicorum summo CHRISTO. Cum enim erratorum poenitentia actus sit caritatis, consentaneum rationi iudicarunt Ecclesiae Patres, ut qui in agone positus passionis pro confessione christianae fidei (quod heroicum est caritatis officium) non esset astrictus ad cogitationem peccatorum. Sed sicut aqua baptismi tinctos ait Paulus commori CHRISTO,³ et cum illo una sepeliri, ita martyr suo sanguine rubricatus una aestimetur crucifixus cum CHRISTO, atque adeo eundem assequi uberrimum fructum gratiae remittentis peccata plenissime. Haec enim est ratio quam S. Tho. 4. senten. d. 4. q. 3. et illic theologi assignant huius comparationis martyrii cum baptismo. Nempe, quod quam CHRISTI passionem baptismus sacramentaliter repraesentat, eandem refert et martyrium realiter. Et ideo character quidem qui ad sacramentalia pertinet, non imprimitur martyri: qui idcirco si Christianus non fuerat, et surgeret, baptizandus est. Copia vero gratiae, non modo par martyri, verum longe cumulatior, quam baptizato impenditur.

An citra martyrium Scot.— Testimonia scripturae.— At dubium aliud est praecipuum, an citra martyrium quivis actus caritatis, quantocunque sit excellentissimus, absque formali detestatione peccati sufficiat peccatori ad salutem. Apparet nanque id affirmare Scot. in. 2. d. 28. ubi inter loquendum de praecepto caritatis, ait, quod quandocunque voluntas actum huius praecepti exequitur, licet informis, disponit se de congruo ad gratiam gratificantem: cui oblatae, vel resistit, et peccat mortaliter: vel consentit, et iustificatur. Et quamvis ipse nihil explicet, an ille qui se disponit sit in peccato, neque de actu caritatis, an debeat esse poenitentia, sunt tamen qui ita opinantur, ut actus caritatis absque poenitentia formali sufficiens dispositio sit ad gratiam. Tametsi alii hoc non cuicunque actui tribuant, sed cuidam egregio. Causam nullam pro se adferre possunt aliam, quam si ita ratiocinentur. Poenitentia ex eo postulatur ab eo qui est aversus a Deo, quia est actus caritatis contrarius inimicitiae: sed quicunque actus caritatis pariter est eidem oppositus: ergo quicunque erit, si non formalis, saltem virtualis poenitentia. Et praeterea, quicquid sit de omni actu caritatis, tamen videtur rationi consentaneum, quod possit quispiam esse tam excellentis dilectionis, ut secum nullum admittat peccatum, sed omne depellat. Illum ergo actum saltem qui habuerit, nulla opus habebit alia actione poenitentiae. Huc accedit proverbium Sapientis, Universa delicta operit caritas.⁴ Quod et Pet. apostolus resumit.⁵ Et verbum Redemptoris,⁶ Qui diligit me, diligetur a patre meo. Et de peccatrice.⁷ Dimissa sunt ei peccata multa: quoniam dilexit multum. Et Pauli conversioni nulla videtur praefuisse poenitentia.

Reprobatio.— Sunt veruntamen testimonia scripturae, quae longe vehementius urgent aliam partem, quinimo (ni fallor) persuadent. Et ideo discernendum est. Namque ubi praehabita diligenti indagatione, nullum memoriae occurrit lethale peccatum, clara res est, sufficere actum caritatis ad remissionem eorum, quae memoria exciderint. Neque forsan in alio quam in isto casu senserit Scot. sufficere actum caritatis. At vero ubi ulla est peccatorum memoria, vel per legitimam diligentiam haberi potest, nullatenus auderem affirmare, quod absque formali actu poenitentiae sufficiat, citra martyrium, quicunque alius actus, vel caritatis, vel cuiusvis alius virtutis. Neque ullus, crediderim, timorata conscientiae poterit eam unquam, si conscius est peccati, aliter pacare. Neque profecto tantum me movet, vel sanctus Thomas, vel alius eiusdem ordinis, quam testimonia scripturae cum rationibus, quae supra cap. decimotertio in confirmationem poenitentiae accersivimus ex utroque testamento. Etenim praeter Hieremiam, et Ezechielem, in Actibus apostolorum Petrum, nullatenus impio, nisi per poenitentiam pollicitantes remissionem, revera, dicente CHRISTO, Si⁸ poenitentiam non habueritis, omnes simul peribitis, nescio quis possit absque poenitentia salutem promittere. Praeterquam, quod Ioannes, et post Redemptor idem noster, nullum⁹ indicabant ingressum peccatoribus ad regnum caelorum, nisi per unam poenitentiam. Unde sanctus Thomas. 3. p. quaestione 86. articulo. 2. incunctanter affirmat, impossibile esse peccatum actuale mortale, sine virtute poenitentiae remitti.¹⁰ Cuius dilucidam subnectit rationem ex differentia inter gratiam Dei, et gratiam quae est inter homines. Gratia enim hominis non efficit in eo, quem secum secum reconciliat, bonitatem aliquam, sed praesupponit veram vel apparentem. Ob idque homo nonnunquam inimicum sibi in gratiam restituit, qui nihil est interne mutatus. Deus autem non praesupponit bonitatem, sed faciendo hominem bonum, reddit sibi amicum. Cum autem offensa Dei ex diametro adversetur gratiae, neminem Deus in suam gratiam recipit, nisi mutando eius voluntatem: puta, dimovendo eam a bono commutabili, cui inhaerebat, et vertendo ad se. Dimovetur autem nemo, nisi per detestationem peccati, contrariam voluntati, per quam fuit commissum: ergo poenitentia est necessaria. Quae idcirco dicitur conversio: iuxta illud Psalmi, Deus tu convertens¹¹ (secundum aliam litteram) vivificabis nos. Et. 1. 2. q. 113. ar. 5. idem prorsus constituit. Sane quod non potest esse conversio sine motu liberi arbitrii in peccatum: qui est terminus a quo conversionis. Nam actus caritatis in Deum, solum habet respectum ad terminum ad quem. Et arguens quod solus actus caritatis sine formali poenitentia sufficiat, ex illo, Caritas operit multitudinem peccatorum,¹² respondet, propterea operire, quia ad ipsam pertinet, non solum persequi unum oppositorum, puta, Deum, sed fugere ab alio, scilicet, a peccato, per actum poenitentiae qui imperatur a caritate.

Responsio argumentorum.— Et eadem responsione dissolvitur primum argumentum supra factum. Concedimus enim caritatem contrariam esse inimicitiae Dei. Sed tamen hoc idcirco verum est, quia ubi non est peccatum, resistit, ne admittatur quoadusque ipsa superetur: et ubi est, expellit illud per actum poenitentiae. Et pariter respondetur ad aliud argumentum de actu egregio caritatis. Nam primum nemini concedam, quod possit esse aliquis actus tam insignis caritatis, quin sibi secundum substantiam possit esse in haeretico, et in quocunque peccatore: saltem qui ob aliquam crassam ignorantiam inquinatus est peccato: ut libro primo, cap. 22. fusius dissertum est. Sed esto, fautoribus illius opinionis largiremur, esse talem quempiam actum, qui ubi inesset, omni resisteret tentationi, nec culpam admitteret, hoc tamen restat illis probandum, quod nunquam consicient. Nempe, eum qui in peccato iacet mortali, posse venire ad talem actum caritatis, nisi per actum formalem poenitentiae. Et pari modo ad aliud, Qui diligit me, diligetur a patre meo, respondetur, quod quanuis quicunque Dei dilector ipsi sit vicissim dilectus, tamen nemo dum est in mortali delicto, nisi a poenitentia exordiatur, ad dilectionem Dei conscendere potest. Quod si me percontantur,¹³ unde hoc habemus tam compertum, respondeo, quod qui necessitatem poenitentiae defendimus, causam (ut aiunt) agimus obsignatis tabellis. Non solum, quia ius naturale, et ideo divinum id exposcit, ut qui iniuriam intulit, non nisi poenitendo in amicitiam possit restitui, verum etiam quia expresse ait CHRISTUS, Si poenitentiam non habueritis, omnes simul peribitis. Neque aliis, quam poenitentiam agentibus, promittit regnum caelorum: praeter alia supra citata testimonia. Et (ut cap. 10. dicebam) temeritas est¹⁴ ex eiusmodi universalibus ullam facere exceptionem citra Ecclesiae auctoritatem. Sed aiunt, actum caritatis esse virtualiter poenitentiam. Idem posset quicunque dicere de oratione, vel de quovis alio egregio actu virtutis. Cum tamen S. Patres hoc privilegium in uno tantum martyrio agnoverint propter solam illam causam, quod re ipsa repraesentat passionem CHRISTI: sicut sacramentaliter repraesentatur per baptismum. Id quod nulli actui virtutis, qui non sit perpessa morte consecratus, convenit. Unde oculate profecto S. Thom.¹⁵ in. 4. distinct. 4. interrogans, cur cum alii possint esse actus excellentissimae caritatis: ut virginitatis votum, aut strictissimae religionis, aut peregrinandi ad praedicandum Evangelium, huiusmodi tamen actibus et officiis non tribuatur, ut possit sine poenitentia remittere peccata, sicut martyrio: respondet, quia per haec non commorimur CHRISTO, uti per martyrium. Certe, quo magis cogito, minus probabilitatis video in hac opinione, quod actus caritatis sine poenitentia sufficiat. Quin etiam CHRISTUS,¹⁶ qui excellenti potestate utebatur in condonandis criminibus absque sacramento poenitentiae: ut in adultera¹⁷ patescit, et in peccatrice,¹⁸ nunquam creditur remisisse, nisi mutando interne animum per poenitentiae virtutem. Ait enim Grego. in homilia de Magdalena, quod per gratiam traxit intus, quam per misericordiam suscepit foris. Et vocat gratiam, poenitentiam, quam lacrimarum profluvium indicabat. Atqui de conversione repentina, stupendaque Pauli,¹⁹ quam Luthe. obiicit ar. 7. asserit, ubi nulla, inquit, interfuit poenitentia, eo quod subita luce circumfusus, caritate indutus est: dicens, Domine, quid me vis facere? De illa inquam conversione ait Aug. ad Bonifacium de correp. Donatistarum, quod timor illic praecessit amo sit amorem. Cuius verba sunt. Quem maior timor compulit ad caritatem, eius perfecta caritas foras mittit timorem. Id quod historia ipsa testatur. Siquidem in terram prostratus stupens, ac tremens prius dixit, Quis es tu domine, quam, Quid me vis facere? Quorum primum verbum timoris est, et poenitentiae, alterum vero amoris.

Addiderim demum, quod (nisi mea me inscitia caecat) non video, quomodo opinio haec differat ab errore illo Lutheri, ar. 7. suarum assertionum, quem cap. 12. reprobatum curabamus: scilicet, Optima poenitentia nova vita. Nam per haec verba ipse non negabat actum caritatis necessarium: imo affirmabat propositum in futurum parendi Deo, et custodiendi legem. Sed de hoc nihilominus reprehensus, et damnatus, quod negabat necessariam esse poenitentiam retroactae vitae. Si autem tu dicas, actum caritatis in Deum, poenitentiam esse virtualem, idem ipse concessisset. Ubi ergo damnatur non requiri poenitentia, expresse pronuntiatur, quod non sufficit aliquis actus caritatis, quem quis posset fingere esse virtualem poenitentiam, sed quod formalis sit necessaria contritio.²⁰ Ait enim Aug. lib. 1. de nup. et concup. cap. 26. super illud Ecclesiastici. 21. quod si a peccando desistere, hoc est, non habere peccatum, sufficeret tantum hoc nos moneret scriptura, Fili, peccasti, non adiicias iterum. Non autem sufficit, sed addidit, et de pristinis deprecare, ut tibi remittantur. Exigitur ergo poenitentia praeteritorum. In summa, cum sacramentum poenitentiae positum sit in remissionem peccatorum nemini patet salus, nisi per ipsum saltem in voto, quod tamen votum suapte natura, nisi praeeunte detestatione peccati, non est legitimum. Quare sancta modo Synodus²¹ Trid. sess. 6. cap. 6. necessariam astruit poenitentiam ante baptismum, et cap. 14. expresse ait, quod non sufficit cessare a peccatis, sed quod sit detestatio requisita.

Suboritur autem²² ex hac altera dubitatio. Utrum praeter actum poenitentiae requiratur alius caritatis, propterea, quod dictum est semper dispositiones ad gratiam esse actus fidei, spei, et caritatis. Secundum autem Ioannem,²³ Qui non diligit me, manet in morte. Et secundum Paul. Si tradidero,²⁴ corpus meum, ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Unde colligit Augustinus, de vera falsa poenitentia, cap. 17. absque caritate infructuosam esse poenitentiam. Respondetur nihilominus, quod quanuis frequentissime praeter contritionem peccatorum alius caritatis actus Deum praecise habens obiectum interveniat, veruntamen solus ille contritionis est simpliciter necessarius: quoniam idem ipse, actus est caritatis. Id quod et Augustinus eodem loco exponit: dicens, quod ille vertitur a peccato, qui quacunque de causa vult dimittere peccatum: ille autem convertitur, qui iam totus et omnino vertitur: scilicet, qui iam non tantum poenas non timet, sed ad bonum domini contendere festinat: id est, qui peccata propter Deum, et cum proposito parendi execratur. Hunc enim reputat actum caritatis. Et²⁵ S. Thom. 1. 2. quaest. 113. non ponit nisi duos motus liberi arbitrii in iustificatione: primum in Deum per fidem et desiderium iustitiae, quod pertinet ad spem: et alterum detestationis peccati. Ita enim habet articulo. 4. et 5. Et in. 6. ait, quatuor enumerari in iustificatione: scilicet, infusionem gratiae, motum fidei, et motum in peccatum, et remissionem. Et statim artic. 7. ad. 2. explicat, quomodo simul potest esse unus actus, quo peccatum quis odit propter Deum, sicut unum corpus eodem motu recedit ab uno termino, et accedit ad alium. Et dialectici eodem assensu aiunt assentiri conclusioni propter praemissas. Idem ait. 3. p. q. 85. nempe, quod actus poenitentiae simul est, et caritatis, quatenus est displicentia offensae Dei, et species iustitiae, quatenus est recompensatio iniuriae. Et articulo quinto explicatissime ait, quod primum principium actionum, quibus ad gratiam disponimur, est divina operatio. Secundus motus fidei: tertius timoris: quartus spei: et quintus est motus caritatis, quo alicui peccatum displicet secundum seipsum, et non iam propter supplicia. Vide quomodo actum caritatis appellet ipsam contritionem. Sexto loco ponit timorem filialem et reverentialem Dei. Sed tamen non est semper necessarius ante iustificationem. Nam contritio ipsa, ut habet eadem. 3. p. quaest. 89. articul. 1. est ultima dispositio ad gratiam: quam alii, inquit, actus praestantioris caritatis subsequuntur. Et ita necessario dicendum est. Nam ut crebro iam diximus, Poenitentia est cui tribuitur remissio peccatorum. Poenitentiae (inquam) sacramento principalius virtute clavium: virtuti autem poenitentiae secundario, tanquam proxima dispositioni ex parte nostra, ut per quam scienter concludit idem Doct. sanctus, eadem. 3. p. quaest. 86. art. 6. Unde verbum illud Synodi²⁶ cap. 6. Diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata, non est sic intelligendum, quod semper sint necessarii duo actus. Quoniam poenitere est inceptio dilectionis.²⁷

Igitur, ut quae de dispositionibus fuse dispersimus, in pauca referam, quasdam appellauimus remotissimas. Nempe, omnia opera moraliter bona, quae naturali facultate fiunt. Illa autem, quia non dimanant ab influxu speciali spiritus sancti, non censentur proprie inter dispositiones. Sed illa duntaxat opera, hoc nomine secundum proprietatem veniunt, quae peculiariter attingente nos digito dei exhibemus. Inter quas tamen aliae sunt remotae et imperfectae, nec semper necessariae: aliae vero proxima, efficaces, et omnino requisitae. Harum discrimen inde sumitur, quod ut. 1. 2. q. 112. ar. 2. et q. 113. ar. 7.²⁸ auctor est S. Tho. quando Deus paulatim, et per gradus successu temporis, disponit hominem, non quidem statim movendo ad fidem per caritatem operantem, sed ad fidem forte informem, ut ad Simplicianum q. 2. ait,²⁹ de catechumenis Aug. in initio suae conversionis, vel ad alia opera misericordiae, seu aliarum virtutum, quibus, cor durum mollescat. Aliquando vero de repente movet ad actum eiusmodi fidei, et caritatis, ut in Paulo. Dispositiones ergo illae insufficientes virtutum sunt actiones. Inter quas regulariter concurrit servilis metus: item, humilitas, secundum illud Iacobi, Deus superbis resistit, humilibus³⁰ autem dat gratiam: et crebro actus misericordiae, iuxta illud, Per misericordiam et fidem purgantur peccata.³¹ Quinimo, et actus nonnunquam caritatis informis, unde non pullulat contritio. Dispositiones autem necessariae et proximae, sunt actus fidei, spei, et caritatis. Enimuero neque sine istis esse potest salus, et istis praesentibus, si fiant Deo specialiter movente, etiam si nullus praecesserit servilis metus inferni, neque alia prorsus liberi arbitrii motio, eodem instanti temporis ex necessitate subsequitur gratia: non quidem necessitate coactionis, sed infallibilitatis: ut auctor est³² S. Thom. 1. 2. quaest. 112. art. 3. et theologi. Quare miraculo mihi est doctissimus, et aliis consyderatissimus Caietanus in. 1. quaest. de contritione,³³ ubi ait, posita sufficientissima praeparatione ex parte hominis, et cum auxilio speciali dei, non esse omnino certum eodem momento infundi gratiam, sed quandoque Deum pro suo beneplacito iustificationem per aliquam moram temporis differre. Universa nanque elogia supra citata de poenitentia consonantissime dissonant huic assertioni. In quocunque enim momento ingemuerit peccator, et assensum praebuerit euocanti deo, certissima lege iustificatur. Qui enim infallibilem legem causis naturalibus posuit, ut positis sufficientibus dispositionibus, eodem instanti induceretur forma, firmiorem posuit in operibus gratiae. Et revera, causa, unde in hanc sententiam permotus fuit, minoris est probabilitatis, quam conclusio. Ait enim quod alias si certitudinem haberemus eodem instanti, quo parati sumus, gratiam quoque recipere, eandem haberemus certitudinem quod sumus in gratia. Nititur enim falsissimo fundamento, quod possimus legitimae nostrae praeparationis habere certitudinem. Sed tam de conclusione, quam de ratione latius in fine tertii libri, cap. de certitudine gratiae. Cum autem statuimus hos motus necessarios, non intelligimus formaliter semper in eodem instanti, sed satis est virtualiter fieri. Etenim fieri potest, ut christianus habens fidem, et spem informes, qui diu fuit, quasi parturiens, imperfecte poenitens, repentino flagrare caritatis prorumpat in subitam poenitentiam in virtute praeeuntium motuum fidei, et spei: licet formaliter tunc non eliceat illos actus, credo et spero in Deum: sed satis est, quod eius meminerit misericordiae.