De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

His itaque necessariis fundamentis subiectis, quaestio est prima huius libri, utrum iustus qui per fidem iustificantem non absoluitur a lege, possit per gratiam adiuvantem, legi satisfacere. Lutherani enim in¹ utrunque peccat extremum: dum aiunt, et quemcunque iustum nexu legis per fidem absolui, et neque iustissimum legi posse satisfacere. At vero ne nobis imponere perseverent, quod possibilitatem adimplendae legis nobis adscribamus, haec ante omnia sanctissima confessio,² quae nobis est cum illis communis, supponenda est, quam lib. 1. cap. 22. et ferme per totum librum secundum contra Pelagianos sanctitatem ab Ecclesia esse monstravim. Nempe, quod absque divino nutu, specialique auxilio nequimus implere divina praecepta: scilicet, neque omnia quantum ad substantiam actus, neque minimum, quantum ad intentionem praecipientis. Ita enim in Concilio Milevitano et Africano³ confessum est, atque etiam in Arausicano. Cuius in canone 25. verba sunt, Hoc praedicare debemus, et credere, quod per peccatum primi hominis ita inclinatum, et attenuatum fuerit liberum arbitrium, ut nullus postea aut diligere Deum sicut oportuit, aut credere in Deum, aut operari propter Deum, quod bonum est, possit, nisi gratia eum et misericordia divina praevenerit. Et talia ferme verba protulit praesens Synodus Tridentina in primis canonibus⁴ tribus. Quam etiamnum fundamentalem conclusionem paulo post peramplius explicabimus: an scilicet praeter gratiam habitualem, necessarium sit quoque novum auxilium ad digne operandum et perseverandum. Nulla ergo de hoc est controversia: sed verum cum speciali dei auxilio homo valeat satisfacere legi. Hoc enim est, quod Protestantes apertis⁵ sime, et pertinacissime inficiari pertendunt: ubique inculcantes, quod in hac vita, nec divino favore possumus satisfacere legi, sed tantum inchoare. Quinimo ipsam inchoationem, opus omnino volunt esse dei, et nullatenus nostrum. Est autem error iste, germen pestiferae illius⁶ radicis, quam lib. 1. cap. 11. et 12. revellere nitebamur, ceu complurium errorum feracem. Videlicet, concupiscentiam carnis reluctantem rationi, esse peccatum, prohibitum illo praecepto, Non concupisces: quod omnino tolli non potest in hac vita. Inde enim confecit Luther. in de liber. christ. et ar. 2. assertionum suarum, et rursus art. 31. et latissime in lib. de decem praeceptis, quod nullatenus in hac vita, quoquo pacto divinitus adiuti possumus plene implere mandatum illud maximum, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde, et ex tota mente, etc. propter rixam et pugnam carnis, impedientis ne toto corde diligamus: sed hic inchoari, et in patria perfici. At quoniam verba haec dextrum possunt recipere sensum, in quo nobis possunt esse communia, perpende quomodo inter nos differat. Non id tantum adversarii sentiunt, quod in hac vita non diligimus ea perfectione qua deus diligitur in patria: de hoc enim nulla est disceptatio. Agnoscimus enim dilectionem viae non esse firmam, et fixam, uti illic erit. Item plane confitemur, quod nequimus ita Deum diligere ex toto corde, quin multa sint venialia peccata permixta iustitiae nostrae. Nam si aliud haberemus de nobis iudicium, nosipsos (ut ait Ioan.) seduceremus. Sed tamen addunt⁷, in quocunque opere hominis quantumcunque iusti, necessario inesse omissionem praecepti illius dilectionis. Namque tenemur secundum illos, singula praecepta implere ex dilectione: ita enim intelligunt illud, Omnia in⁸ gloriam Dei facite. Et, Finis praecepti caritas.⁹ Et putant, nullum esse opus tam perfectum, quin propter iugem reluctantiam carnis commaculetur, ne fiat ex toto corde: ut est in praecepto dilectionis. Atque inde dicit Luthe. ar. 31. in omni opere bono iustum peccare, quia est omissio illius praecepti. Et ar. 32. opus bonum optime factum veniale esse peccatum, secundum misericordiam Dei, sed mortale, secundum iudicium Dei. Ob idque nullo nostro opere secundum istos, satisfacimus legi, sed sola fide recipimus misericordiam dei non imputantis peccata nostra. Hanc doctrinam hactenus perseverant defendere Lutherani. Unde in confes. Augustana, art. 6. Cum fide inquiunt¹⁰ reconciliamur, necessario sequi debet iustitia bonorum operum. Sed quia tanta est infirmitas humanae naturae, ut nemo legi satisfacere possit, necesse est docere homines, quod haec obedientia non placet Deo, quia legi satisfacit: sed quia persona est in CHRISTO reconciliata a fide, et credit sibi reliquias peccati condonari. Quare non censent esse simpliciter iustitiam, sed reputari quandam iustitiam: subiicientes illud, Non intres in iudicium¹¹ cum servo tuo, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens: et alia id genus, ad quae nos infra respondebimus. Id quamplurimis verbis explicatissime persequitur Melanthon in apol.¹² sub tit. de dilect. et imple. legis, commentatus illud Evangelii, Si vis ad vitam ingredi¹³, serva mandata, in eo sensu, quod tantummodo oporteat a nobis in hac vita legem inchoari: id est, imperfecte impleri. Et paulo inferius nobis improperat, quod praedicemus nos legem implere, cum in hac vita non possimus legi satisfacere. Et inferi?. Legis impletio quae sequitur innovationem, est exigua et immunda, et inchoata, tamen haerent adhuc in natura reliquiae peccati, quae semper accusant nos, et ideo non est accepta propter seipsam, sed propter fidem: quia iusti seu accepti reputamur propter CHRISTUM. Et rursus. Propter fidem in CHRISTUM non imputatur nobis hoc quod deest impletioni legis. Vide quanta explicatione utatur, ut doceat imperfectionem operum nostrorum non esse, eo solum quod remissior est, quam in patria, sed cuilibet operi veram inesse culpam. Unde paulo inferius (quae verba quoque sunt Lutheri, ar. 13.) exprobrat nobis, quod fingamus CHRISTUM tantum esse nobis commeritum primam gratiam, nos postea tamen nostra legis impletione placere, et mereri vitam aeternam. Cum tamen mediator CHRISTUS omnem nobis fuerit gratiam meritus. Idem latius etiam persequitur in locis communibus sub tit. de imple. legis. Idem Buce. adhuc¹⁴ multo (quod suum est ingenium) cumulative sermone inter enarrandum articulum. s. libelli imperatorii: Cuius paulo post expendemus verba. Subiiciamus ergo propositiones, quibus est ad hanc quaestionem respondendum. Prima.¹⁵ Possibile est nobis cum divino favore, et adiutorio, sic in hac vita totam legem, atque adeo dilectionis praeceptum implere, ut non modo singula, verum omnia peccata mortalia possimus vitare. Ratio prima huius conclusionis ex subversione fundamenti, quo adversarii connituntur, sumitur. Abunde enim demonstratum a nobis est loco citato lib. 1. ita per baptisma remitti, condonari, deleri, abstergi, sepeliri, atque adeo penitus tolli originale peccatum, et universa, si quae sint actualia, ut nulla fiat reliqua ratio culpae, nisi ubi voluntate libere homo consentit in peccatum, necque illo praecepto, Non concupisces, certamen carnis prohiberi, sed victoriam. Et quanuis liberum arbitrium vulneratum fuerit, debilitatumque praeuaricatione primi parentis, non tamen adeo extinctum est, quo minus possit divino auxilio resistere. Quo fit, ut a concupiscentia non singula opera commaculentur nostra, atque ea minus, quae in gratia dei per eius facimus auxilium. Accedit et huc praeterea, quod eodem lib. 1. c. 22. explanabamus. Nimirum, quod modus caritatis non est de essentia aliorum praeceptorum. Et ideo quamvis gratis largiremur, non posse nos in hac vita implere praeceptum dilectionis, non inde sequeretur universa aliorum praeceptorum opera peccata esse, habereque annexam privationem eiusdem praecepti. Haec autem oia iam pridem a nobis constitutissima sunt.

Inde hic ergo exordiendum est, utrum praeceptum dilectionis¹⁶ impleri in hac vita possit a nobis per auxilium dei. Et causa dubitandi praecipue sumitur ex Aug. in lib. de perfect. iustitiae¹⁷: ubi ait, quod in illa plenitudine caritatis patriae praeceptum illud implebitur, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Nam cum est adhuc (inquit) aliquid carnis concupiscentiae, quod continendo fraenetur, non omnino do ex tota anima diligitur Deus. Et quod reperstringit, est, quia videtur docere, illam perfectionem dilectionis, quae non hic, sed in patria esse potest, cadere sub praecepto. Ait enim, Cur enim non praeciperetur homini ista perfectio, quanuis ea in hac vita nemo habeat? Non enim recte curritur, si quo currendum est, nesciatur. Quomodo autem sciretur, si nullis praeceptis ostenderetur? Hunc autem locum Augustini interpretatur 1. 2. q. 44. S. Thom. hoc modo.¹⁸ Praeceptum aliquod bifariam intelligitur impleri: uno modo perfecte, quando pervenitur ad fine praecipientis, alio modo imperfecte, quando, etsi non perveniatur ad fine, non tamen receditur ab ordine, et regula dirigente in fine. Intentio Dei, dilectionem sui praecipientis, fuit, ut plene illi, omninoque uniremur amando, ita ut non solum nihil esset in nobis contrarium, sed nec aliqui, quod eius amorem remorari, remittereve posset, aut tenere: cuius felicitatis nequimus nisi in patria potiri, quando liberi a corpore mortis huius videbimus eum sicuti est. In hac vero vita impletur imperfecte. Et tanto quisque perfectius, quanto propius ad illam perfectionem accedit. Non est ergo mens Augustini, quod dilectio patriae sit hic praecepta tanquam implenda in hac vita sub poena peccati, sed tanquam finis et scopus, quo dirigenda est intentio nostra. Nec est cur Buce. contra glossam hanc reclamet¹⁹. Sane, quae ex verbis ipsis Augustini liquet: nam postquam dicit, illam nobis perfectionem esse praeceptam, subdit causam, ut per praeceptum sciretur, quo nobis esset currendum. Unde sicut miles (ait S. Tho.) licet non²⁰ potiatur victoria, non tamen peccat, si non facit contra disciplinam militarem, ita quanuis hic nemo fruatur dilectione illa patriae, non tamen peccat, nisi qui deflectit a lege, et praeceptionibus caritatis, aut aliquod veniale admittit contra eius fervorem. Itaque si lubet explicatius dicere, aliud est perfecte implere praeceptum, et aliud, non violare.²¹ Possumus in hac vita non violare, licet non possimus perfecte implere. Cavenda est ergo aequivocatio implendi. Accipitur enim uno modo, ut opponitur transgressioni, seu omissioni, et isto modo impletur in hac vita. Et alio modo, ut tantum valet, quantum plene ad mensuram, cacumen, et fine pertingere: et isto modo impletur in patria. Et qđ iste sit sensus Augustini, in propatulo est. Intendit enim in illo libro disputare contra Celestium, qui dicebat, posse hominem in hac vita vivere absque ullo peccato actuali: scilicet, tam veniali, quam mortali, ex eo quod praeceptum sit homini, ut absque peccato sit. Quem Aug. redarguit ex illo Ioan. Si dixerimus, quia peccatum non habemus, etc.²² Et ideo nunquam venit in mentem Augustino, quod singula nostra opera sint omissiones illius maximi praecepti, velut peccata, sed qđ vita quanuis iustissimi hominis, non potest transigi sine permixtione aliquorum, saltem levium peccatorum. Qui quidem sensus patetissimus apud eundem est in de spir. et lit.²³ ubi idem tractat argumentum. Discernit enim cap. 26. inter vitam hanc militatem, in qua cognoscimus per speculum in enigmate, et triumphatem illam in qua iusti videntes facie ad faciem, satiantur illa iustitia, quam hic ex fide viventis esuriebant, et sitiebat. Nam, Beati qui esuriunt, et sitiunt iustitiam. Unde ad iustitiam huius vitae, inquit, quae minor est illa, non absurde dicitur pertinere ne homo peccet, necque enim si esse nondum potest tanta dilectio Dei, quanta illi cognitioni plenae perfecteque debetur, iam culpae deputandum est. Aliud est enim totam nondum assequi caritatem, aliud nullam sequi cupiditatem. Quamobrem debet homo quanuis longe minus amet Deum, quam eum potest amare conspectum, nihil tamen appetere illicitum. Haec Aug. et talia illic congeminat, ut ostendat perfectionem huius praecepti in hac vita in eo positam esse, ut nulli delectationi illicitae consentiamus, quin vero caveamus a leuioribus.

Praeter auctoritatem Augustini²⁴ est argumentum, ut vulgatissimum, ita validissimum ad eandem conclusionem demonstrandam. Praecepit nobis Deus, ut se ex toto corde, proximum vero sicut nosipsos diligeremus, et ne sit opus singula meminisse, si ad vitam volumus ingredi, servemus mandata: Deus autem nihil praecipit impossibile: ergo implere illa possumus, saltem eius ope subnixi. Minor huius syllogismi evidentissima est. Nam quicquid Deus praecipit, peccatum est, si non fiat: quoniam ille servus qui cognovit voluntatem domini sui, et non fecit voluntatem eius, vapulabit multis. Et Paul. Concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret, Non concupisces. Unde contra Faustum Aug. Peccatum est, inquit, dictum vel factum, vel concupitum contra legem Dei: at non facere, quod est impossibile, peccatum non est: Deus ergo non praecipit impossibile.²⁵ Latissime enim lib. 1. cap. 17. et 18. persuasum fecimus, adeo voluntarium, intrinsecam esse et inseparabilem rationem peccati, ut repugnantia sit, peccatum esse nisi sit voluntarium: quod autem impossibile est factu, id non facere, non est voluntarium: est ergo non solum impietas, sed manifestaria contradictio, quod aliquid nobis Deus praecipiat impossibile. Iam vero quomodo verum esset, quod regnum caelorum vim patitur, si impossibilia essent mandata, quae seruatu sunt nobis necessaria, si volumus ad vitam ingredi? Sanctissime ergo Hiero. in²⁶ exposit. symboli ad Damasum. Execramur, inquit, eorum blasphemiam, qui dicunt, impossibile aliquid homini a Deo praeceptum esse, et mandata Dei non a singulis, sed ab omnibus in communi posse servari. Et infra, Liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos semper dei indigere auxilio: et tam illos errare, qui cum Manichaeo dicunt, hominem peccatum vitare non posse, quam illos, qui cum Iouiniano asserunt, hominem non posse peccare. At negant isti, illud opusculum fuisse Hieronymi: hoc enim sibi asylum munivere, quo se recipiant, quoties non habent quid aliud respondeant. Sed tamen identidem in dialogo contra Pelagianos lib. 1. et 3. repetit, mandata dei possibilia esse, necque Deum praecepisse impossibilia. Ita enim suus Atticus confitetur, nulli dubium esse. Et Aug. ser. 61. de tempore,²⁷ Deus neque impossibile aliquid potuit imperare, quia iustus est: nec damnaturus est hominem pro eo quod non potuit vitare, quia pius est. Non solum ait, non imperavit, sed quia non potuit imperare impossibile, quia iustus est: sicut necque punire, quod vitare non possumus, quia pius est. Acsi dicat, si Deus imperasset impossibile, non esset nobis iniustitiae deputandum, quod non paruissemus, sed sibi qui impossibile praecepit: et si nos puniret de re quam vitare nequimus, non esset impietas nostra, non vitasse, sed sua punire. Et de laudibus Pauli Chry. Homil. 7.²⁸ Possibile est, inquit, Dei iussa perficere, si modo velimus omnem naturae trepidationem alacriter virtute superare, nihilque impossibile est eorum, quae a CHRISTO hominibus imperantur. Si enim quantum est in nobis velimus virium exprimere, maximum etiam nobis Deus adiungit auxilium. Et in concilio Arausicano can. 25.²⁹ Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia, omnis baptizati (CHRISTO auxiliante, et cooperante) quae ad salutem pertinent, possint, et debeant (si fideliter laborare voluerint) adimplere. De nostro autem Tridentino, statim.

At vero audiamus nostros hostes, quibus ista commentis subterfugere cogitarunt. Ait Buce. in conciliatione articuli de iustificatione, quod aliud est, Deum praecipere id quod in se est impossibile (quod et ipsi blasphemiam esse testantur) aliud vero id qđ Deus praecipit esse homini impossibile, quod ita pie dicitur, ut contrarium blasphemia sit: nam praecepit, quod sibi est possibile. Acsi nos vel transversum unguem ab hac confessione discedamus, et non certissimum profiteamur, ut in priori conclusione praemisimus, et in secunda repetimus: quinimo ut Patribus, et Ecclesiae sanctissimum esse monstravimus, non nostris naturalibus viribus, sed divino favore et adiutorio esse nobis possibilia mandata. Nihil de hoc controuersamur Bucere, sed hoc vobiscum postulamus, utrum nobis per gratiam, et auxilium Dei sit possibile implere legem. Et quidem ais possibile Deo, in hoc tamen seculo, ex parte: in futuro ex toto. Ecquid autem quando dicitis ex parte, intelligatis, ita exponitis, quod impossibile est in hac vita satisfacere praecepto dilectionis, atque adeo legi, et ita impossibile, ut quodlibet opus sit de se peccatum. Hoc ipsum est, quod manifesti erroris redarguit argumentum nostrum. Impossibile est ut Deus dederit hominibus legem, cui per eius auxilium non possint iuxta suam voluntatem satisfacere. Alias ad quid praeciperet?

Respondetis, quod licet non possimus satisfacere, praecepit nihilominus, ut omnia ipse concluderet sub peccato, et nos proinde ad suam recurrerem misericordiam. Profecto secum ipsa pugnat responsio vestra. Nam ecce omnes conclusi sub peccato ad misericordiam eius confugimus, qui nos adiuvet implere quod iubet, manum nobis porrigit, gratiam infundit, ope sua, et opera nos iuvat. Nunquid necque gratia, necque auxilium suum ullum sufficiens est, ut legi satisfaciamus? Ut quid nos ergo fides ducit ad misericordiam Dei: nisi ut per eius suppetias impleamus, quod per nos ipsi non valemus? Quo modo qui, teste David, mandavit mandata sua custodiri nimis, non auxiliabitur, ut ad iustum custodiat? An forte severior est in praecipiendo, quam in subveniendo potens, et benignus. Videte ne cum patrocinium gratiae contra liberum arbitrium suscipitis, gratiae potius iniuriam irrogetis, peius enim quam Manichaei sentitis. Nam illi voluntatem quae a malo principio condita erat, aiebant, non posse vitare peccatum, vos etiam hoc nostrae voluntati impingitis, quam a vero Deo creatam agnoscitis. Necque id solum dicitis, sed quod necque per gratiam et auxilium Dei potest homo satisfacere legi, ut peccatum vitet: non ergo solum liberum arbitrium, verum, auxilium Dei reputatis infirmum. Longe plane aliter quam vos ubique Patres excipiunt verbum illud ad Gal.³⁰ Conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio IESU CHRISTI daretur credentibus. Nempe, ut quod lex iubet, per fidem impleamus. Per fidem scilicet, quae per caritatem operatur. Unde Aug. de spir. et lit. cap. 13.³¹ Quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. Et infra. Lege operum dixit Deus, Fac quod iubeo: lege fidei dicitur Deo, da quod iubes. Et ca. 20. Lex data est, ut gratia quaereretur. Gratia data est, ut lex impleretur. Et contra duas epist. Pelag. li. 3. Lege fit, ut Deus quid fieri velit audiatur: gratia vero fit, ut legi obediatur. Lex ergo auditores iustitiae facit: gratia, factores. Et quomodo id fiat adhuc explicatius exponit in epistola quinque episcoporum ad Innocentium, quae est. 95. Ait enim legem distingui a gratia, quia lex iubere novit, gratia iuvare. Lex enim dicit, Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus:³² fides autem respondet, Da mihi intellectum, ut discam mandata tua.³³ Lex dicit, ut abstineamus a fornicatione et carnalibus desideriis:³⁴ fides dicit, quod nemo potest esse continens nisi Deus dederit.³⁵ In summa, lex dicit, Declina a malo et fac bonum:³⁶ et Paul. per fidem ait Coloss.³⁷ quod non cessat orare pro illis, ut ambulent digni Deo in omni opere, et sermone bono. Quae omnia testimonia sunt manifesta, ut per auxilium fidei vere impleamus legem. Atque adeo falsissimum sit quod nostri aiunt Protestantes,³⁸ scilicet per auxilium fidei id tantum nobis obvenire, ut exerceamur in lege, non autem ut satisfaciamus legi. Si enim fides impetrat et implet quod lex iubet, profecto summa est, vel ignorantia verbi, vel sensus corruptio, negare, quod per auxilium gratiae satisfaciamus legi. Nam quid aliud est implere, quam satisfacere? Imo quid est legem facere, quod ait Paul. Factores legis iu³⁹ stificabuntur: et legem servare, quod ait CHRISTUS. Qui diligit me, sermones meos servabit,⁴⁰ et legi satisfacere? Imo quid est quod ait ipse Legislator noster, Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos:⁴¹ iugum enim meum suave est, et onus meum leve: nisi quod multo sit facilius per gratiam Dei legem, quae ignavis, socordibus, ac prauis hominibus gravis onerosaque videtur, servare, et implere, quam per vias difficiles, abruptaque et lubrica vitiorum oberrare? Unde Ioan. Haec est caritas Dei, ut mandata eius custodiamus, et mandata eius gravia non sunt.⁴² Quoniam, omne quod natum est ex Deo, vincit mundum. Et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Est ergo mandatorum summa, ut mundum vincamus, a quo per fidem reportamus victoriam. Ex his utique talibusque testibus, et meritis causae nostrae sententiam confecit S. Syno. Trid.⁴³ quam aequissimam cap. 11. pronunciauit, his verbis, Nemo temeraria illa, et a Patribus sub anathemate prohibita voce utatur, Dei praecepta homini iustificato ad obseruandum esse impossibilia. Nam dominus impossibilia non praecipit, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis: et adiuuat ut possis. Cuius mandata gravia non sunt: cuius iugum suave est, et onus leve. Qui enim sunt filii Dei, CHRISTUM diligunt: qui autem diligunt eum, ut ipsemet testatur, servant sermones eius, quod utique cum divino auxilio praestare possunt, eos autem qui contradixerint, anathemata esse iubet, can. 18.

Sed attingimus tandem punctum controversiae,⁴⁴ unde pus huius ulceris prodatur. Haec oia aiunt, non probant, quod nos implemus legem, sed quod Deus ipse implet: hoc est enim, quod ait Buce.⁴⁵ ubi eum iam proxime citauimus, quod Deus non praecipit, id quod est simpliciter impossibile, sed illud quod est nobis impossibile: et ipsi possibile. Sed apprehende mentem hominis. Non enim vult, id quod nobis est impossibile, fieri nobis per auxilium Dei possibile, ut nos ipsi impleamus legem: nam tunc nulla esset internos controversia: haec enim ipsa est confessio nostra. Sed intelligit, quod legem quae nobis est impossibilis, Deus ipse per filium suum in credentibus implet, in praesenti ex parte, et in futuro ex toto. Ita enim doctus est a magistro suo Luthero in de libert. chri.⁴⁶ Cuius verba sunt. Ipse qui solus praecipit, solus quoque implet. Vide ergo duos absurdissimos errores. Non nos, sed Deus in nobis facit opera legis, et tamen non perfecte implet, ut satisfaciat legi. Et de hac re proferuntur, dispergunturque tragoediae sermone vulgari in ludibrium liberi arbitrii, quod non solum per se nihil possit in operibus gratiae, sed necque cum auxilio Dei quicquam libertas nostra cooperetur. Et quod usque ad lacrimas indolendum esset, cum res sit, quae nulla omnino probabilitate possit ab homine sanae mentis percipi, quo illam vulgo persuadeant, fingunt a praelatis Ecclesiae confictum esse regnum liberi arbitrii, cum tamen ipsum nihil cooperetur, necque ad assequendam iustitiam, necque ad augendam. Nescio qua possit alia emphasi explicari, quam nostri mores denigraverint, prostraverintque Ecclesiam, quantaque sit adhibenda cura ut instauretur, quam quod adversarii nostri, quam nulla ratione suadere possunt, dicentes tamen contra Ecclesiam esse Romanam persuadeant vulgo. Res est certissima, quod si mores componeremus nostros, nullis nobis opus esset rationibus. Sed quo ad rem redeamus, non solum Lutherani sunt in isto errore, sed nonnulli etiam catholici: scilicet, quod non sumus nos qui implemus legem, sed Deus. Propterea, quod ait Paul. Deus est qui operatur omnia in omnibus.⁴⁷ Et, Qui operatur, velle, et operari pro bona voluntate.⁴⁸ Et, Non est volentis, necque merentis, sed Dei miserentis:⁴⁹ Et, Non possumus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis.⁵⁰ Et, Gratia Dei vita aeterna.⁵¹ Unde Aug. in de gra. et lib. arb. c. 7.⁵² Non Deus, inquit, coronat merita tua, tanquam merita tua, sed tanquam dona sua. Ex quibus non defuit, qui talem sensum eliceret illius verbi Pauli, Viuo ego, iam non ego, sed vivit in me CHRISTUS,⁵³ ut ad singula nostra opera referret: hoc est, oro ego, iam non ego, sed orat in me CHRISTUS: abstineo ego, iam non ego, sed abstinet in me CHRISTUS.

In contrarium autem statuitur secunda conclusio,⁵⁴ qua prima elucidetur. Tametsi Deus nobis facultatem, vigoremque impendat, ineptisime tamen, quin falsissime dicitur ipsum implere legem. Nos enim sumus qui implemus, atque adeo qui de ipso bene meremur. Exordiamur ab illo loco Matthaei. 19. unde isti suam extorquent opinionem: ubi quaerentibus discipulis, Quis poterit salvus esse, respondit Redemptor, apud homines hoc impossibile est: apud Deum autem omnia sunt possibilia. Necque vero disputemus, quomodo illic accipitur impossibile. Nam certe idem est, quod difficile: erat enim peculiaris sermo de divitibus, qui aegerrime, et difficillime possunt opes dimittere. Sed largiamur usurpari illic absolute, ut est homini impossibile viribus propriis legem implere. Hoc nihilominus concesso, is tantum intellectus inde colligitur, quod homini per vigorem naturae est impossibile, sit ei per auxilium Dei possibile. Qui quidem intellectus planissime exponitur ex verbis subiunctis Petri, Ecce nos reliquimus omnia et sequuti sumus te, quid ergo erit nobis? Quasi dixisset, Ecce nos adiuti favore tuo reliquimus omnia. Non dicit, tu reliquisti, sed nos reliquimus: et ideo ait, quod praemium erit nostri operis, qui tibi vocanti respondimus? Praeterea quis ita desipiat, ut dicat, quod CHRISTUS in me ieiunat, vel ab illicitis voluptatibus abstinet? Nam abstinere a cibis, non est mera negatio: lapis enim non abstinet, sed est privare se hominem concupitis. Deus autem non cupit in nobis cibos, aut alias turpes voluptates, ut ipse dicatur abstinere: sed nos per auxilium suum. Et (quod li. 1. retrac. c. 23. adnotavit Aug.)⁵⁵ quamvis Deus dicatur operari omnia in omnibus, tamen non credit omnia in omnibus. Non enim ipse sibi, sed nos illi credimus, necque se per caritatem, quae in nobis est, amat ipse, sed nos ipsum. Necque sibi ipse loquitur dum oramus, sed nos secum. Ecquis dicat, quod ipse est qui in nobis meretur apud se? Ut enim meritum ad mercedem refertur, ita et qui meretur alius ab illo est apud quem meretur. Unde aliud est, quod merita nostra sint dona Dei, aliud vero quod ipse mereatur. Nos enim sumus, qui per liberum arbitrium legi obsequimur. Necque Paul. dicit, quod Deus vult per voluntatem nostram, sed quod dat nobis velle, et operari, et perficere. Unde Aug. eodem libro de gra. et lib. arb. c. 6. Si merita, inquit, ita intelligantur esse nostra, ut etiam dona esse Dei cognoscantur, non est reprobanda ista sententia. Et cap. 16. Non iuberet Deus, quod sciret non posse ab homine fieri. Et infra, Certum est nos facere cum facimus, sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati: qui dixit (scilicet Ezechielis 36.) Faciam ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis et faciatis. Et de spir. et lit. ca. 9. exponens illud, Iustificati gratis per gratiam ipsius,⁵⁶ subdit, non quod sine voluntate nostra fiat, sed voluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia voluntatem, et sanata voluntas impleat legem: et capitulo sequenti, Non quia legem implevimus, gratia data est, sed datur gratia, ut legem implere possimus. Et Paulus non ait, quod gratia faciat totum,⁵⁷ sed plus, inquit, ego omnibus laboravi, non ego solus, sed gratia Dei mecum. Atque ut demum concludamus, hic error est,⁵⁸ qui nonus condemnatus est contra Pelagium, ut refert ad Paulinum Augustinus, scilicet, quod non est liberum arbitrium, si Dei indiget auxilio. Erat enim sermo de operibus gratiae, ut libro. 2. iam adnotauimus, quae opera determinauit Ecclesia, ita fieri per auxilium gratiae, ut concurrat etiam liberum arbitrium. Sed quando nullum esset testimonium, aut Ecclesiae aut scripturae, quomodo posset mens capere humana, quod liberum arbitrium non cooperetur Deo? Ad quid nobis opera illa praecipiebat potius, quam pecoribus, quae non aliter in nostra essent potestate, quam in potestate illorum? Iam vero quaenam esse potest oculatior experientia, quam ea libertate praestare hominem opera gratiae, qua opera naturae? Tametsi fides nos doceat auxilio alio et favore nos indigere in operibus gratiae. Videor tamen mihi iam molestus, qui Solem illustrare contendo.