De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Confecimus ergo, unicam esse fidem, illam scilicet orthodoxam a spe et caritate omnino distinctam: sane quae ut esse potest absque gratia, ita et absque caritate. Hanc ergo demonstrare iam pergimus, eandem esse prorsus, quae ad nostram iustificationem est necessaria. Sed eius prius causam et originem, atque per se effectum absque contubernio caritatis praemeditemur, oportet duabus propositionibus. Prima est. Fides, etiam dum est informis, donum est Dei supernaturale. Conclusio haec¹ quanuis theologis summo consensu receptissima sit propter auctoritates scripturae (qualis est ad Ephe.² Gratia estis salvati per fidem: et hoc non ex vobis, Dei enim donum est, et id genus multa) nonnihil tamen de sensu eius discordant. Scotus.³ enim in 3. d. 23. ait, fide humana (quam ipse appellat acquisitam) hominem posse assentiri toti praedicationi christianae. Imo ita inquit, credimus auctoritate Ecclesiae (quam ipse putat humanam) et institutione parentum, qui fidem suos erudiunt liberos. Sed infunditur, inquit, a Deo fides, cum propter maiorem animae perfectionem, tum propter maiorem certitudinem et intensionem in actu credendi. Cui sententiae adhuc explicatius subscribit Duran.⁴ q. 1. in 2. sen. d. 28. dicens, fidem infusam non esse necessariam, nisi ut facilius credamus. Non dicunt fidem iustificantem, quippe quae consors est gratiae, possibilem nobis esse absque dono dei. Nec vero negant habitum infusum informem,⁵ esse donum dei. De hoc enim omnes consentiunt doctores: nempe, quod non solum fides formata, verum informis sit donum divinum: ut auctor est S. Tho.⁶ 2. 2. q. 6. et est glossa super illud,⁷ Si habuero fidem, caritatem autem non habeam. Quod donum requiritur ut homo sit christianus. Nec rursus negant, quin necessaria sit revelatio mysteriorum Dei facta mundo, ut homines credant: etenim cum non cadant sub naturali scientia, nisi Deus hoc lumine mundum irradiasset, impossibilis erat earum notitia. Sed hoc tantum affirmant, quod qui audiret CHRISTUM, vel apostolos, vel alios praedicatores, non indigeret aliquo habitu vel asslatu supernaturali, ut assentiret toti praedicationi: sicuti assentimur narrantibus alias naturales historias. Attamen S. Tho.⁸ loco proxime citato longe aliter astruit huius conclusionis fidem. Quippe quod non solum ad maiorem perfectionem, seu promptiorem assensum, sed omnino sit donum necessarium dei: sine quo non possumus omnia certo credere, quae sunt revelata. Unde ad fidem, inquit, duo requiruntur. Unum, ut homini credibilia proponantur, quod factum est ministerio prophetarum et apostolorum, et aliorum praedicatorum. Et isti habent auctoritatem Dei mittentis illos: iuxta illud, Quomodo praedicabunt⁹ nisi mittantur? Adde quod auctoritas Ecclesiae¹⁰ universalis in determinandis his quae sunt fidei, est pari ratione auctoritas spiritus sancti. Alterum requiritur ex parte hominis: et hoc Pelagiani putabant esse liberum arbitrium. Sed hoc est falsum: quia cum homo credendo elevetur super naturam suam, oportet, quod hoc insit ei ex supernaturali principio interius movente. Haec S. Tho. Et profecto non solum propter S. Thomam et propter Augustinum, cuius eadem est ubique indubitata sententia, hunc sensum legitimum fuerim arbitratus: verum salva illustrium auctorum existimatione, non plane video, quomodo sit satis tutum aliter sentire. Quare S. Tho. non hanc recitat, quasi opinionem, sed quod contrarium existimet Pelagianum. Sane quod sensus Pelagianorum asserentium, initium fidei esse a nobis, non esset alius, quod posset quis audiens praedicationem fidei tanta certitudine naturaliter assentire, quanta est in fide catholica, et quod gratia non praestaret, nisi ut facilius id homo posset. Quod quinto canone damnatum est in Concilio Milevitano. Sed Augustinum¹¹ de hac re auscultemus. Is enim quanuis alibi frequentissime, tamen in lib. de praedest. sanct. ca. 2. sub hac forma proponit quaestionem. Prius itaque fidem, qua christiani sumus, donum Dei esse, debemus ostendere: si tamen diligentius id facere possumus, quam in voluminibus tot, tantisque iam fecimus. Nota fidem qua christiani sumus. Sane quae dubio procul absque gratia, et caritate esse potest. Quod si tibi prima fronte appareat, id tantum Augustinum sibi velle, quod fides infusa sit a Deo, a qua christiani sumus, non tamen negare, quo minus actus credendi possit esse a natura, contemplare attentius mentem eius, et cernes ulterius progredi. Nemini enim dubium esse potuit, quin habitus infusus, si talis esset, a solo Deo infunderetur: sed vult constituere, quod ad credendum actu illa omnia, quae ad religionem christianam pertinent, et ita firmiter ut christianum decet, necessarium sit speciale auxilium dei, sive per habitum, sive per actum. Nam Aug. nihil unquam sollicitus est discri minari inter actum et habitum. Atqui sensus hic lucidissimus erit consyderanti, quam illic causam tractet.¹² Etenim postquam Pelagiani coacti sunt haeresim suam retractare: nempe gratiam Dei secundum merita nostra dari, id saltem retinere conabantur, quod initium fidei esset a nobis. Quo errore laboravit et ipse Aug. antequam esset Episcopus, ut eodem lib. cap. 3. et lib. 1. retract. cap. 23. confitetur. Postea vero factus Episcopus (ut ibidem et lib. 2. de bono perse. cap. 20. ait) illum deposuit errorem. Atque id ipsum est, quod illic edisserit: nimirum, quod nec initium fidei sit a nobis. Nihil de habitu meditatus, sed credere ipsum, quod est, inquit, cum assensione cogitare ea, quae pertinent ad religionem, nemo potest nisi per auxilium Dei. Quia non sumus idonei cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis. Nec aliud est, quod condemnat illic adversus Pelagium. Alias illa assensio fidei esset alicuius meriti, cui aliquo pacto deberetur gratia. Et ideo de illo etiam assensu citat illud Pauli, Quid habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?¹³ Innuens, quod nonnullam sibi posset usurpare gloriam, qui naturaliter diceret se assentiri Evangelio. Accumulat praeterea alias complures auctoritates. Ut illud, Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: donum enim Dei est.¹⁴ Tametsi hic locus ut ipse August. Hypog. lib. 3. exponit, de fide omnino iustificante, quam gratia subsequitur, intelligatur. Sed apertius est illud, Vobis donatum est pro CHRISTO non solum ut credatis in eum, verumetiam ut patiamini pro eo.¹⁵ Et, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem. Non ait, Quia fidelis eram.¹⁶ Adducit etiam illud, Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille.¹⁷ Tametsi profecto non plene possum hunc sensum coniicere ex illo loco Evangelii. Est enim responsio illius, quod discipuli interrogabant, Quid faciemus, ut operemur opera Dei? Ubi non quaerebat opus, quod esset effectus Dei: sed quod esset praeceptum eius, et sibi placitum. Et ideo respondit, Ut credatis in eum, quem misit ille. Ex illo praeterea Lucae eadem veritas corroboratur, Domine adauge nobis fidem.¹⁸ Quasi eius ipsius esset virtus, quod crederent. Atque ex illo maxime quod August. Hypog. lib. 3. in eandem sententiam enarrat. Ubi confesso Petro, Tu es CHRISTUS filius Dei vivi,¹⁹ respondit dominus, Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed pater meus qui est in caelis. Unde colligitur, fidem donum esse Dei. Quocirca fateor me intelligere non posse, quomodo glossari possit,²⁰ quod sit donum non simpliciter necessarium, sed ad maiorem, seu perfectionem, seu facilitatem. Nam hoc ipsum verbum, donum Dei, propalam significat, nullatenus quempiam id posse naturaliter. Etenim cum dicit Paul. Non ex vobis, sed donum Dei est, quid aliud exprimere voluit, quam quod, nisi ex dono Dei, fides et gratia haberi non possit? pari ergo modo, ubi ait, Vobis donatum est pro CHRISTO non solum ut credatis in eum, quid aliud est quam dicere non alia via credere potuistis? Quare optime illic adnotavit August. verbum Pauli, Caritas cum fide a Deo patre et domino IESU CHRISTO.²¹ Quasi dixisset, non solum caritas, sed etiam per se fides, puta assentiri Evangelio a solo Deo esse potest. A solo inquam praeveniente. Nam ut utroque loco citato, ait scilicet lib. 1. retra. et lib. de praedest. fides opus Dei est et nostrum.²² Nostrum scilicet propter arbitrium voluntatis: quia nisi nobis assentientibus et cooperantibus, credere non possumus. Ob idque exigitur a nobis: atque idcirco infidelitas peccatum est. Dei autem est opus, quia nisi ipso peculiari nos afflatu adspirante, et movente, nihil possumus. Quomodo autem et gratia et virtutes opera Dei sint, et nostra, tum satis multa meditati sumus libro priori, cap. 15. et tribus proximis, tum etiam paulo post repetendum nobis est.

Est praeterea magnum argumentum adversus illos, qui dicunt, fidem nostram auctoritate humana gigni, puta parentum, vel praedicatorum, qui nos erudiunt: et quod peius multo est, auctoritatem Ecclesiae appellant, humanam.²³ Etenim si propter solam auctoritatem hominum ego assentirem Evangelio, revera propter eorundem auctoritatem, si mihi contrarium dicerent, mutarem fidem. Contra admonitionem Pauli, Si ego vel angelus de caelo aliud evangelizaverit, anathema sit.²⁴ In summa credere prorsus Evangelio est dispositio, et quidem maximae ad gratiam: ergo iuxta id quod diximus cap. 3. non potest esse nisi per auxilium speciale Dei. Quare S. Synod. Trid.²⁵ optime can. 6. ait, quod excitati divina gratia fidem ex auditu concipimus, et cano. 3. qui ex concil. Arausi. can. 25. desumptus est, neminem sancitur sine spiritus sancti inspiratione, et adiutorio posse credere, sperare, et c. sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur.

Respondendum est illis ergo, quod quanuis quis incipiat credere propter parentes vel pedagogos, vel alios praedicatores, non tamen credit, propter eorum auctoritatem, sed credit illis tanquam ministris Ecclesiae.²⁶ Neque habitus fidei aliam habet inclinationem, nisi sub illa ratione. Auctoritas vero Ecclesiae, non est humana: sed divina, quae errare non potest. Facile ergo est reliqua eorum argumenta diluere. Primum est huiusmodi. Audientes concionem euangelicam possent tantam habere fidem concionatori, ut propter eius auctoritatem cuncta crederent. Sicuti possunt eandem fidem praestare Liuio, aut cuivis historico sola naturali facultate intellectus: atque illi potissimum, qui audientes CHRISTUM, cernebant eius doctrinam testimoniis et miraculis confirmari: igitur non est simpliciter necessaria infusa fides.²⁷ Porro autem responsio huius est, quod audientes praedicationem modo, vel Apostolorum olim, aut CHRISTI, poterant quidem naturali lumine assensum aliquem opinionis aut fidei humanae habere, qualem habemus Iosepho vel Liuio: eam tamen fidei certitudinem, quae christianis est necessaria, minime, nisi numine aspirati.²⁸ Exigitur enim a christiano, non solum aliqua, sed omnia quae in utroque sunt testamento (saltem in genere) et quaecunque Ecclesia explicaverit, esse de fide, adeo firmiter et certo credere, ut scientiae si opus fuerit, quam philosophi putarent demonstrativam, abneget. Qualis est collectio illa. Haec essentia divina est filius, eademque est pater, ergo pater est filius. Ad quam sane certitudinem tantorum supernaturalium mysteriorum vires ingenii naturales minime sunt efficaces. Quamobrem si puer ante usum rationis ab infidelitate raptus (quod est alterum eorum argumentum) inter christianos educaretur, posset quidem humanam opinionem habere christianae doctrinae: veruntamen qualem modo praefati sumus certitudinem, minime: nisi vel baptizatus, vel aliter caelitus adiutus.²⁹ Unde si iam aetate progressus, bona fide crederet se esse baptizatum, licet non res ita esset, posset cum illa credulitate per auxilium Dei iustificari: et tunc cum gratia infunderetur ei et fides. De haeretico autem iam paulo ante diximus, quemadmodum fide acquisita naturaliter potest credere aliquos articulos.³⁰ Illa tamen non est legitime christiana: quia non est integra.

Hoc tamen est tertium argumentum contra necessitatem infusae fidei.³¹ Si ethnicus audiens praedicationem euangelicam, eam plene susciperet: id est, omnia certa fide amplexus, peteret baptismum, cum obice tamen, quia non vult odia ponere, quae cum suo exercet inimico, videtur tunc habere fidem, tamen sine dono supernaturali. Quoniam fides non infunditur, nisi simul cum gratia, cuius tamen ille nondum est compos. Respondetur, quod quanuis si Ecclesiae constaret, et obicem adferre ad baptismum, arcendus esset a sacramento: quippe quod nemini debet ministrari, nisi cui creditur per illud conferri gratiam, quae supremus est effectus sacramenti: attamen si cum tali fictione baptizaretur, reciperet informem fidem.³² Ut auctor est S. Thom. 2. 2. q. 6. art. 2. ad tertium argumentum: ubi ait, recipi posse a Deo donum fidei absque caritate. Etenim qua ratione fieri potest, ut caritate restincta, sit fides superstes: fieri etiam potest, ut fidem quis suscipiat ante caritatem. Unde cap. veniens, de praesb. non bapt. generaliter habetur, quod per sacramentum fidei (quale est baptismus) efficitur quis membrum CHRISTI.³³ Et postmodum recedente fictione, recipit ille gratiam: ut docet August. cap. tunc valere. de consecra. d. 4. Sed quid si ethnicus ille sic dispositus esset in nemore, ubi non est copia aquae: nunquid cum primum totam legem probaret, per votum baptismi reciperet fidem?³⁴ Nam si id neges, inde fit consequens opinio, quam reprobamus: quoniam tunc naturaliter tam firmiter credit, quam post susceptum baptismum. Respondetur, quod ante baptismum in re non est verisimile per baptismum in voto, infundi habitum fidei, nisi infunderetur gratia: quia ille non est christianus.³⁵ Et talis habitus non infunditur, nisi vel ratione baptismi, ubi fit homo christianus: vel ratione gratiae, quae secum adducit virtutes. Et ideo vel ille non credit tam firmiter tunc, quam christianus, vel suppeditatur sibi desuper auxilium speciale ad actum credendi. Quod si quis adhuc opponat nobis hominem in puris naturalibus, vel ante adventum CHRISTI inter gentes, vel nunc in illo orbe, ubi nulla est eius notitia: is enim sola cognitione naturali, quod Deus est et remunerator, posset auxilio speciali tangente voluntatem reconciliari Deo.³⁶ Quod videtur innuere Apost. ubi exprobrat naturalibus philosophis, quod cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt.³⁷ Et paulo post, Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt, faciunt. Loci isti Pauli statim cap. 11. pressius sunt tractandi. Interim tamen respondetur, quod esto, cognitio naturalis sufficeret ad salutem, cum auxilio movente voluntatem, illa non fuisset fides CHRISTI expressa: quam modo constituimus esse donum Dei.

Secunda propositio.³⁸ Fides haec absque gratia et caritate sufficit hominem constituere christianum et membrum CHRISTI: non solum ficte, ut Lutherani praedicant, sed proprie, legitime et vere, ut cap. proximo dicebamus, determinatum esse a concil. Trid.³⁹ can. 28. quantum ad veritatem substantiae fidei: licet careat perfectione, et vita, quae fidei extrinsecus accidit a caritate. Prima huius ratio ex superioribus fontibus derivatur.⁴⁰ Si enim fides absque caritate proprie et quantum ad suam internam substantiam vere est fides: et christianus idem est quod fidelis, per illam est quicunque christianus. Sed patentius eadem ratio formatur.⁴¹ Christianus est, qui CHRISTI est, nempe qui eius est membrum, qui in suam militiam nomen dedit, eiusque se familiae addixit, atque legibus obstrinxit: unde non apostatavit: quicunque autem baptismatis sacramento initiatus est, membrum eius per fidem efficitur: iuxta illud, In uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus,⁴² neque quodlibet committat peccatum, fidem denegat: ergo per fidem informem est homo christianus. Sed aiunt, Nemo fit CHRISTI membrum, nisi per gratiam. Nam quicunque (ait Paul.) baptizati sumus in CHRISTO IESU, in morte ipsius baptizati sumus.⁴³ Consepulti enim sumus per baptismum in morte, ut quomodo CHRISTUS surrexit a mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Accedit similitudo vitis, et palmitum, qui non sunt membra vitis, nisi dum eius humore vivunt:⁴⁴ sicuti neque oculus mortui (ait Aristot.) est oculus. Ac demum ad Ephes. ait Paul. quod CHRISTUS dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea: ut illam sanctificaret: mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, neque rugam.⁴⁵ Haec autem argumentatio, si satis illi modo facere conaremur, extra fines nos praesentis instituti educeret ad articulum de Ecclesia: quam isti, propter huiusmodi testimonia, nullam, quae vera sit, admittunt, nisi internam.⁴⁶ Nempe coetum eorum penitus, qui cordis sanctitate pollent. Quantum tamen ad nostram spectat assertionem, hoc si dicamus abundabit. Nimirum quod CHRISTO bifariam inserimur, ut membra.⁴⁷ Uno modo per fidem, quam suae adscripti Reipublicae ultro illi praestamus, sacramentoque astringimus. Quemadmodum, dum Paul. ubi Rom. 1. in sermonem incidit de obedientia fidei in Gentibus, subdit, In quibus estis et vos vocati IESU CHRISTI: id est, christiani, per hoc, quod eandem obtulistis fidei obedientiam: in captivitatem (ut ait ipse alio loco) redigentes intellectum in obsequium CHRISTI.⁴⁸ Sed aliter sumus illi insiti, et compati per caritatem. Unde, Si quis spiritum CHRISTI non habet, hic non est eius.⁴⁹ Et prima copulatio ordinatur ad secundam. Ad hoc enim configuramur CHRISTO crucifixo in baptismo, ut opera carnis mortificem. Unde, Qui christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum vitiis, et concupiscentiis.⁵⁰ At vero inconsequens est, ut qui a fine et scopo fidei aberrat, fidem protinus amittat. Enimuero licet quolibet delicto fidem eatenus frangimus, quod non omnino facimus ut promisimus, haud tamen usquequaque denegamus fidem, quo minus simus semper lege astricti: Instar Reipublicae civilis. Non enim qui unum crimen committit, a Republica protinus abciditur: sed si est perfuga, vel prorsus rebellis. Unde CHRISTUS, Si Ecclesiam (inquit) non audierit, sit tibi tanquam ethnicus, et publicanus:⁵¹ ergo quandiu Ecclesiam quis audierit, fidelis et catholicus christianus est. Quocirca quemadmodum fides mortua, ut supra diximus, non ficta, sed vera secundum substantiam est, ita et christianus caritate vacuus, christianus nihilo secius est. Neque similitudinem omnino gerit oculi mortui.⁵² Nam oculus totum compositum dicit ex corpore et anima, qua proinde decedente, non est oculus. Secus de fide, quae vivit per aliam virtutem. Neque palmes evangelicus cum primum absentia gratiae arescit, dissecatur a vite: sed manet insitus per fidem: quae fides est genitrix caritatis, usque ad finem seculi: quando huiusmodi steriles palmites abscindentur, et in ignem mittentur. Vel quo usque auctoritate Ecclesiae amputentur. Idem docemur in similitudine areae: ubi cum tritico commiscentur paleae, et sagenae missae in mare ex omni genere piscium congregantis, et eiusmodi aliis: quas non est praesentis loci percensere.⁵³ Et Paul. Ecclesiam comparat magnae domui, ubi non solum sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea, et fictilia: quaedam in honorem, quaedam in contumeliam.⁵⁴ Illud autem ubi reprae sentat Ecclesiam sine macula et sine ruga, effectum iri intelligit per CHRISTUM in extremo iudicio: quando reddet regnum patri. Interim tamen ratio christianae Reipublicae, fide militatis in hoc consistit,⁵⁵ quod sacramenta, leges, magistratus, cerimoniae, universa denique exercitia in hoc instituta sunt, ut homines pietatem colant, virtutem sectentur, et caritate (quae finis est perfectionis) cor permundent, quo possint purificati aeterna illa visione beari. Quocirca qui hanc fidem tenent, etsi nonnunquam a recto deflexerint, christiani censentur: nisi a fide deficientes, ab Ecclesia vel decesserint, vel eiiciantur. Eadem est sententia tum Patrum aliorum, tum etiam Augustini in de fide ad Petrum, et de vera religione: et saepe contra Donatistas: et in libro de baptismo: cuius verba de consecra. d. 4. cap. est unitas, referuntur.⁵⁶ Est unitas Ecclesiae, quae late patet, in sacramentorum videlicet societate et communione, quae completur cum granis etiam paleas: quando eas corporaliter mixtas ita patitur, ut neque illas iusti vitent, neque ab illis iusti vitentur. Sic sunt in Ecclesia homines mali, ut in corpore humano humores mali, qui interdum exeunt de corpore.

At vero princeps omnium argumentum, quo veritas haec constabilitur, est.⁵⁷ Quod nisi fides informis christianos efficeret, qui revera essent membra CHRISTI, fieret, ut cum primum praelati, et sacerdotes in peccato essent mortali, abdicarentur sacerdotio: saltem quantum ad Ecclesiae iuridicam gubernationem. Nam profecto cum caput (verbi gratia) quod dignissimum est membrorum, esse nemo possit, nisi qui vere est membrum: ubi non est vera ratio membri, nec vera subesse potest ratio capitis. Quare neque Papa in peccato esset vere Papa, neque vero ceteri Episcopi retinerent gradus suos. Porro haeresiarcha ille famigeratissimus Ioannes Huss.⁵⁸ optime iudicauit consequentissimum esse, quod si Ecclesia solum est illa nobis ignota, quae intus caritate nitet, nemo in peccato vere compos est ecclesiastici muneris. Ob idque asserto priori, alterum subinde adiecit. Nostri vero recentiores Hussitae⁵⁹ (nam et hoc nomine gloriantur Marti.) id quod antecedit, lubentissime in odium Ecclesiae (ut aiunt) papisticae praedicant: quod vero consequitur, palliant. Nam postquam in. 7. art. confes. August. confessi sunt, Ecclesiam esse congregationem membrorum CHRISTI: hoc est, sanctorum, qui vere credunt, et obediunt CHRISTO, subscripserunt in articulo. 8. quod mali, et hypocritae qui societatem habent externorum signorum, possunt administrare sacramenta, eademque ab illis recipere nobis licet. Quoniam ut addit in apologia Melanthon, ministri funguntur vice CHRISTI. Sed profecto ut sint dialecticae negligentissimi, tamen non possunt non cernere vim consequentiae.⁶⁰ Si enim fides sine caritate, ut nullibi non inculcant, non est vera fides, sed ficta: atque adeo (ut verbis Melanthonis utar) in quibus nihil agit CHRISTUS (videlicet caritatis) non sunt membra CHRISTI, evidentissime colligitur, ut praelati extra gratiam, non sint veri, sed ficti. Ob idque non est cur per illos Deus certius conferat effectus sacramentorum, quam per alios, qui non gerunt formam ministrorum. Sed quid pluribus opus est, nonnne Lutherus⁶¹ bene novit consequentiam? et art. 25. assertionum, ubi ait, Papam non esse Papam, si non amat CHRISTUM. Et Lutherani nunquid per ironiam et ludibrium appellant ministros, eosdem, quos, extra gratiam appellat hypocritas? Expendantur verba Philippi.⁶² Recte, inquit, possumus sacramentis uti, quae per malos administrantur. Nam et Paul. praedixit futurum, ut Antichristus sedeat in templo Dei: hoc est, in Ecclesia dominetur et gerat officium. At de hoc in articulo de Ecclesia.