De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Posteaquam sex illa de peccato originali proposita expedivimus: porro an trahat se in omnes, quae nam causa illius, quid sit, et quomodo traducatur, quae sit eius poena ac denique effectus, subsequitur euestigio, ut perscrutemur quidnam homo, quandiu in miserando peccati stercore sordet, efficere libertate sua valeat. Et est quaestio biformis. Prima scilicet: utrum omnia opera liberi arbitrii, sive in infideli, sive in recidivo christiano, sint peccata.¹ Altera vero, utrum absque auxilio gratiae, solo generali influxu Dei possit homo per sua naturalia opus ullum facere, quod sit genere, seu (quod aiunt) moraliter, bonum. Neque vero una est, sed duae ac diversae quaestiones. Prioris nanque affirmationem in nullo unquam ex catholicis offendi. Nam etsi quosdam videam Gregorio Ariminensi² eam notam inurere, attamen hoc solum ille adstruit, quod nemo citra speciale auxilium valet vel minimum praestare opus bonum morale. Censet tamen eum qui est in peccato, imo et eum qui foris est extra fidem, auxilium eiusmodi suscipere, quo bene agat moraliter: quanuis non convertatur: uti se ipse procul dubio exponit inter solvendum quoddam novum argumentum. Verum Lutherani sunt, qui acervo suorum errorum hunc etiam³ apponunt: uti cap. 11. in textu suorum dogmatum commonstravimus. Quippe ex eo quod omnia opera peccatoris dimanant a vitiata concupiscentia, quae est illis peccatum, omnia delictioris opera damnant, ut peccata. Unde in Apologia confessionis Augustanae sic habent.⁴ Falsum est et hoc, et contumeliosum in CHRISTUM, quod non peccent homines facientes praecepta Dei sine gratia. Et paulo inferius. Vere peccant homines, etiam cum honesta opera faciunt sine spiritu sancto, quia faciunt ea impio corde: iuxta illud. Quicquid non est ex fide, peccatum est.⁵ Profecto si natura humana figmentum esset cacodaemonis, non peius de illa isti obloquerentur. Quod ergo indubitata veritas unusque theologorum animus contra edocet, subiiciam.⁶ Primum omnium constitutissimum omnibus est, nullum peccatoris opus meritum esse dignum sive gratia Dei, sive vita aeterna. Est enim Pelagianus, qui secus sentiret. Statuitur deinde in universum de omni illo qui est in peccato, seu infidelis sit, seu fidelis, quod non omnia eius opera sunt peccata: at illa tantum, quae vel genere suo sunt mala: uti fornicatio, homicidium et cetera opera carnis: vel si bona sint ex obiecto, polluuntur tamen vel a fine, vel ab aliqua circumstante qualitate. Ex quo fit consequens, inter opus Deo acceptum ad vitam aeternam, et illud quod est peccatum, medium interesse opus morale, id est, conforme rationi naturali. De quo cap. proximo latius. Unde 2.2. q. 10. S. Thom.⁷ ubi percontatur, utrum omnia opera infidelium sint peccata, respondet, quod etsi omni opere, quod ex infidelitate agunt, peccent (sane dum deos suos colunt, legive obsequuntur suae) tamen dum opera bona faciunt, ad quae inclinat, sufficitque bonum naturae, non est necessarium, ut peccent. Atqui conclusio haec prae se fert manifestam veritatem, cui naturali sensu adhaereat humanus animus. Quis enim adeo sinistra sentiat de natura humana, ut propterea quod persona qualibet sit extra gratiam Dei, quodque opus agat, sit recens peccatum, quo inimicitia ingratescat? Licet enim hoc ex convictu hominum coniicere, ubi notum est, non omne opus illius, qui inimicitias exercet, ex odio id fieri inimici. Igitur⁸ dum homo, laborans alias vitio aliquo, vescitur licitis, non alio peiori animo, quam ut vivat: laborat, ut alat familiam: commiseretur fratris: erogat egenis, obedit parentibus, et maioribus: quod si persona publica est, iustitiam custodit, tuetur rempublicam, et id genus operum quodlibet facit, neque ex odio Dei, neque ullo obliquo proposito, aut sinistra circumstantia, sed quando et ubi oportet, quidnam rogo est, unde opera huiusmodi defoedentur, ut sint peccata? Sed ais propter concupiscentiam carnis. Hanc autem iam satis demonstravimus in renatis nullam habere rationem culpae.⁹ At saltem in infidelibus dixeris causam esse, ut omnia ipsorum opera sint peccata. Ita enim aiunt quidam, tum catholici, tum alii docti, sustinentes opinionem Gregorii. Aiunt inquam, omnia opera quae fiunt sine auxilio speciali, esse peccata. Non quidem nova culpa, sed participatione originalis, quod universa commaculat. Hoc tamen commentum in primis non habet locum in homine iam christiano, ubi nullum est originale. Sed neque in infideli. Quoniam unum peccatum nunquam opus aliud inficit, nisi quando fit ex intentione eiusdem peccati. Ut cum quis, intendens homicidium, exacuit ferrum, vel intentione fallendi, incubit litteris. Cum ergo originale peccatum non sit actuale, quomodo opera subsequentia ita polluant, ut sint absque alia mala voluntate, actualia peccata? Et praesertim illa opera quae non oriuntur ex inclinatione carnis, sed ex intentione boni et honesti: qualia modo referebamus. Quocirca perversa est interpretatio illius loci Ioan. Quod natum est ex carne caro est,¹⁰ ad suadendum omne opus peccatoris esse peccatum: quia non omne illud nascitur ex amore carnis. Et peruersissima, illius, Arbor mala non potest bonos fructus facere: quia nomine arboris intentio operis venit: iuxta illud, Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Et tamen non est consequens, ut qui in peccato est, omnia faciat mala intentione.¹¹ Sed istas et tales auctoritates fusius lib. 3. explicabimus, inter disputandum de operibus iusti. Sed adiungitur confirmatio ad eandem conclusionem ex diffinitione peccati. Est enim peccatum, doctore contra Faustum Augustino, dictum, vel factum, vel concupitum contra legem Dei. Cum autem ille qui est in peccato patrocinatur (verbi gratia) pupillo, eo, duntaxat, quod est opus honestum, nihil tunc facit contra legem Dei: cur ergo imputabitur culpae?¹² Et praeterea si omnia opera iacent tis in peccato, peccata essent nova, adeoque novi supplicii merita, vix possemus animo comprehendere, quantum poenarum penderet in inferno, quicunque in minimo peccato mortali permansisset longo tempore. Nam si dormit, si vigilat, si comedit, si ambulat: deinde quidvis gerat negotii, peccatum est apud istos.

Secundum argumentum.— Adde rationem illam, quam capite quarto formabam? Porro homo animal est rationale, qui ideo suapte natura efficere opus valeat secundum rationem: atqui per peccatum tantummodo sumus supranaturali dono expoliati, et in puris naturalibus nudi relicti: possumus ergo naturali vigore rationis, cum universali Dei influxu opera praestare, quae sint rationi consentanea: atque adeo utcunque bona: nimirum quae finem non exuperent naturalis honestatis. Id quod a nostris adversariis, si quae ipsi concedunt penitius perspexerint, facile extorquebimus. Fatentur namque eas nobis vires libertatis post lapsum suppetere, ut valeamus (quod ait lib. 3. Hypog. Aug.) agros colere, plantare vineas, conversari cum amicis, et cetera. Et praeterea confitentur quandam (quam inficias ire nequeunt) naturalem iustitiam, quam appellant rationis, quae posita est in usu rerum secundum rationem. Quam dicunt cognitam fuisse philosophis. Ita habent in confessione Augustana, et reliquis colloquiis. Quinetiam in Apologia Melanthon libenter huic iustitiae tribuit suas laudes, probans sententiam Aristotelis, 5. Ethic. quod neque Hesperus, neque Lucifer pulchrior est quam iustitia. Ac denique aiunt iustitiam hanc a Deo ornari corporalibus praemiis, licet non sit meritum iustificationis.¹³ Si ergo naturales virtutes dignae sunt qualicunque illa laude, exiguaque mercede temporanea apud Deum, cur peccati charactere subnotentur, si tamen nulla vanae gloriae intentione fiant? At quod huc forsan quispiam ex Augustino libro, 5. de civitate dei,¹⁴ accerseret Romanorum exemplum, ut qui rebus clare gestis digni videntur censeri ab Augustino, quorum Deus secularia imperia tam late auget et amplificaret, illud ego exemplum perparum ad rem conducere existimo, sane qui nunquam Augustinum ita potui intelligere, ut Romanorum virtutes arbitraretur vere dignas fuisse illo praemio. Quas siquidem exercebant, ut ipse ibidem fatetur, ad aucupandam gloriam mundi, atque adeo neque culpa carebant. Sed ait, quod Deus permisit illis potiri mercede, quam intendebant: sicuti de hypocritis ait CHRISTUS. Receperunt mercedem suam.¹⁵ Nam et hac auctoritate utitur illic idem ipse. Porro autem maioris est impraesentiarum momenti testimonium eiusdem Augustini de spir. et litter. cap. 23.¹⁶ ubi ait. Nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet pessimi hominis invenitur. Ecce confitetur bona opera impii, quae tamen nihil ad vitam aeternam prosunt. Qua re illud quod ex. 3. capitulo eiusdem libri citauimus supra: scilicet liberum arbitrium nihil valere, nisi ad peccandum, si latet veritas via, de utroque lumine, diverso tamen modo, intelligendum est. Nimirum, quod sine lumine naturali nullum fieri valet opus moraliter bonum: neque sine lumine fidei, meritorium aeternae vitae.

Testimonia scripturae.— Sed agetestimonia sacra scripturae perpendamus, an inde fulciri possit veritas nostra. Ad remissionem peccatorum necessaria est poenitentia, quam post praecursorem clamantem in deserto, CHRISTUS ipse, cum praedicavit, tum etiam in universum mundum praedicatum dimisit apostolos: ad dolorem autem excitandum, veramque erratorum detestationem, quamplurimum conducit meditatio gehennae, memoriaque iudicii illius, ira et furore pleni. Unde Ioannes, Progenies viperarum, quis vos demonstrabit fugere a ventura ira?¹⁷ Et servator noster vehementer nos perterrefacit signis illis exhorrendis, quae dabunt tunc sol et luna: adeo ut arescant homines prae timore.¹⁸ Et alibi, Nolite, inquit, timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere: sed eum potius timete, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam.¹⁹ Quibus omnibus persuasi quoque Lutherani, iam sunt compulsi concedere terrores pavoresque conscientiarum necessarios esse, ut a peccatis emersi homines ad divinam misericordiam perfugiant. Expostulaverim ergo libenter cum eis, num metus gehennae et irae Dei, quae, auctore Paulo, per fidem revelatur de caelo,²⁰ peccatum sit? Non credo, hoc dabunt unquam nobis. Quo enim nos metu CHRISTUS ipse inducit, ut timeamus, quisnam eum metum, peccatum dixerit? metus autem ille non est quo gratiam cum Deo valeamus inire: est ergo opus aliquod extra gratiam, quod culpa vacat. De quo revera scriptum est, Initium sapientiae timor Domini.²¹ Non enim verbum hoc de timore filiali enunciatur: sane qui non initium, sed consummata est sapientia. Ergo si timor servilis initium est sapientiae, non parum utilis est: adeo non est peccatum. Neque huic ulla ratione adversatur, quod secundum apostolum Ioannem, perfecta caritas foras mittit timorem.²² Haud enim ait, quod quivis gradus caritatis aversetur timorem, sed perfecta tantum. Neque illa foras timorem pellit, quasi contrarium malum, sed tanquam imbecillum bonum, et imperfectum. Id quod pulcherrima comparatione exposuit August. in libro sutoris et seta: de quo lib. 2.²³ Est tandem argumentum, quod illos, qui in peccatorum sordibus agunt, admonemus, et quidem saluberrime, ut eleemosynis erogandis, assiduis orationibus, et id genus officiis assuescant. Quemadmodum ait Aug. Si non est tractus, ora ut traharis.²⁴ Quod revera nunquam facerem? nisi talia opera culpae immunia essent, tametsi extra gratiam Dei stant. At vero insinuamur iam in materiam de dispositione ad gratiam, quam ne exenteremus, satis haec sunt in praesentia. Reliqua enim lib. altero sunt adiecta. Est ergo error asseuerare, omnia opera ante iustificationem esse peccata, iisque merito in nostra Tridentina synodo condemnatus, can. 7.²⁵ Cuius verba sunt. Si quis dixerit, opera omnia, quae ante iustificationem fiunt, quacunque ratione facta sint, vere esse peccata, etc. anathema sit. Et can. 8. Si quis dixerit gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccato abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere, anathema sit. Neque vero est, quod ad diluenda adversariorum argumenta integre hic debeamus capitulum adhibere, iisdem enim ferme utuntur ad persuadendum sibi omnia opera antecedentia gratiam, peccata esse: atque omnia etiam subsequentia. Quocirca ubi lib. 3. tractandum nobis est de valore operum iustificati hominis, illic cuncta solventur. Audi tamen interim prudens lector, post illa recitata verba in praefata Apologia.²⁶ Porro quod omnes homines peccent, cum honesta opera sine spiritu sancto, et divina praecepta sine gratia faciunt, audi inquam expendemque nervum causae. Huius, inquiunt, nostrae sententiae testimonium habemus, non solum in scripturis, sed etiam ex Patribus. Nam Aug. copiosissime disputat contra Pelagianos, gratiam non dari propter merita nostra. Et de natura et gratia, inquit. Si possibilitas naturalis per liberum arbitrium, et ad cognoscendum quomodo vivere debeat, et ad bene vivendum sufficit, sibi ergo CHRISTUS gratis mortuus est. Ergo evacuatum est scandalum crucis. Cur non etiam ego (inquit Melan.) hic exclamem: Imo exclamabo, et istos increpabo dolore christiano. Evacuati estis a CHRISTO, qui a natura iustificamini, a gratia excidistis. Ignorantes enim iustitiam Dei, et vestram volentes constituere, iustitiae Dei non estis subiecti. Istis inclamationibus incantant populos suos. Sed unde, rogo, locus ille? Gratia non datur secundum merita nostra, ergo omnia opera, quae fiunt extra gratiam, peccata sunt. Non satis habetis, artificialem dialecticam a vestris scholis relegasse, nisi et naturalem dissimuletis? Quem unquam ex nostris legistis, qui dicat gratiam secundum merita nostra dari? Nam etsi quidam meritum de congruo nominent, quam vocem, ut lib. 2. videbimus, neque alii, neque ego satis probo: nemo tamen constituit rationem aliquam iustitiae in operibus nostris, respectu gratiae Dei. Sed tamen opera media statuimus, quae ut nullo modo sint merita gratiae, ita neque sunt continuo peccata, sed bona (quod aiunt) secundum quid, id est, bona ex genere, seu bona moraliter: iuxta sententiam Aug. citatam de spi. et li. ca. 28. Quod autem adserunt ex Esaiae vaticinio, Facti sumus immundi omnes, et quasi panes menstruatae universae iustitiae nostrae,²⁷ ad memoratum capitulum lib. 3. pertinet, de operibus quae fiunt in gratia. Et quod adiiciunt ex Evangelio Ioannis, Si quis in me non manserit,²⁸ mittetur foras sicut palmes et arescet, ad capitulum de dispositione ad gratiam. Id autem proprie hic contra nos facere videtur, quod est ad Ro. Omne quod non est ex fide peccatum est.²⁹ Unde adversarii colligunt, omnia opera agentis in peccato, peccata esse. At vero si aliquid locus hic habet momenti, de operibus duntaxat infidelium est. Id tamen S. Tho. q. citata. 22.³⁰ exponit de ipsorum operibus, quae faciunt ex infidelitate. Ut tantum valeat, Non ex fide, quantum contra veram ex falsa fide. Tametsi alibi ipse, et plerique multi intelligant perinde esse. Non ex fide, actum dictum esset contra conscientiam: qui profecto sensus genuinus esse videtur illius loci. Praemittit illic enim Paul. Qui autem discernit, id est, iudicat (scilicet cibum talem non esse licitum) si manducaverit damnatus est, quia non ex fide: hoc est, facit quod iudicat non licere.