De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Haud quidem difficile iam modo est, ex his, quae hactenus controversa sunt, et pro modulo captus nostro constituta, adversariis de sua sola fide respondere. Argumenta omnia ex auctoritatibus quam plurimis divinae paginae conficiunt. De quarum proinde intellectu tota inter nos lis est. Sunt autem loci plures, quam quos sigillatim persequi, sit adeo necessarium. Eo praesertim, quod idem ferme est omnium interpretamentum,¹ atque adeo iudicium. Sunt autem plerique apud Paulum, in duabusque potissimum epistolis, quae sunt ad Rom. et ad Galat. Assumpserat enim in utraque negotium defendendi causam fidei IESU CHRISTI, adversus eos qui ex Iudaismo conversi propriis meritis servatae a se legis arrogabant iustificationis beneficium. Iactantes, quod CHRISTUS fuerat illis promissus, tanquam merces custodiendae legis: cuius proinde obedientia et operibus, cum olim iustificabantur, cum etiam promeruerant mysterium redemptionis: ut in capite commentariorum super ipsum Paulum latius a nobis explicatum est. Contra quem errorem opponit Apostol. obfirmatque divinam veritatem.² Scilicet neque adventum CHRISTI, neque perinde ullius unquam iustificationem operibus cuiuspiam legis, meritisve alicuius hominis adscribi posse. Sed astruit, quod uti Deus tum gratis promisit redemptorem, tum ceu fidelis promissor gratis misit, ita nemo unquam ex operibus ullis, sed ex una fide CHRISTI, vel explicita, vel implicita iustus habitus est, haberive potest apud Deum. Unde ubi primum sermonem iniit de Evangelio, virtus, inquit, Dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco: id est, universis mortalibus, sive in lege scripta, sive in lege naturae degentibus. Et citat illud Abacuc, Iustus ex fide vivit. At ne confusa citatio et absque ordine indigestus auctoritatum acervus satietatem faciat, in tres digessimus formas locos arguendi istorum.³ Primum autem confessionem utrique partium communem praefigamus. Nempe quod fides sit ad salutem necessaria, ut supra iam stabilitum est: dicente Paulo, quod sine fide impossibile est placere Deo.⁴ Quoniam accedentem ad ipsum necessum est credere, quod sit, et quod remunerator sit.⁵ Sed an illa sola sufficiat, de hoc discrepamus. Est a parte affirmativa, primum argumentum Lutheranorum sumitur ex notamine uniuersalitatis. Porro quod in sacra pagina in universum omni credenti promittitur salus. Enim vero ubi Paul. virtutem Evangelii, infirmitati legis, sive scriptae sive naturalis contraponit, nullius nostri officii meminit, praeter unam fidem. nam virtus, inquit, Dei est in salutem omni credenti:⁶ ergo sola fides sufficit. Etenim si aliud quicquam requisitum esset, non dixisset universaliter, omni credenti, sedmodo adhibito: puta credenti, et simul amanti, vel operanti: vel quid simile. Eiusdem formae sunt, et ponderis auctoritates, in quibus similis nota est universalis: ut statim, Iustitia Dei⁷ per fidem IESU CHRISTI in omnes, et super omnes, qui credunt in eum. Et, Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto,⁸ ita exaltari oportet filium hominis: ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et, Sic Deus dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret: ut omnis qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et, Haec est voluntas patris mei,⁹ qui misit me: ut omnis qui videt filium, et credit in eum, habeat vitam aeternam. Et, Per hunc (scilicet IESUM CHRISTUM)¹⁰ vobis remissio peccatorum annunciatur ab omnibus, quibus non potuistis in lege Moysi iustificari. In hoc enim omnis qui credit, iustificatur. Eodem pertinet illud, Conclusit scriptura omnia sub peccato,¹¹ ut promissio CHRISTI daretur credentibus: nam tantundem est, acsi dixisset, Universis credentibus. Sicuti et illud, Ego sum resurrectio et vita:¹² qui credit in me, non morietur in aeternum. Acsi dixisset, quicunque credit in me. Est ergo locus, et sedes argumenti a convertibilibus.¹³ Si enim ad naturam hominis requisitum est, ut sit rationalis, et quicquid est rationale, est homo, revera rationalitas sufficit ad constituendam speciem hominis: et secum adfert omnes eius qualitates. Pari demonstratione, Si ad salutem requiritur fides, et cuicunque credenti oblata est salus, fides sola sufficit. Id quod facto ipso, et praedicatione CHRISTI confirmatur. Nam quoscunque a variis languoribus servabat, ab iis unam exigebat fidem. Unde saepenumero repetit, Fides sua te salvam fecit:

Et, Sicut credidistis fiat vobis.¹⁴ Quasi tota vis, et potestas salutis in una inesset fide.¹⁵ Cui maxime concinens, et illud Ioannis est, Dedit eis potestatem filios Dei fieri his qui credunt in nomine eius.¹⁶

Secundus locus est a signo exclusivo,¹⁷ quod Apostolo est frequentissimum. Ait enim, Arbitramur hominem iustificari per fidem, et non ex operibus legis.¹⁸ Similiter ad Gal. Non iustificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem IESU CHRISTI.¹⁹ Et, Gratia estis salvati per fidem,²⁰ et hoc non ex vobis, Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur. Ex his extruitur argumentum.²¹ Exclusiva enunciatio (qualis est, Sola nos fide iustificari) per duas expositorias propositiones, affirmativam, et negativam (ut dialectici loquuntur) comprobatur, ambae liquidae sunt apud Paulum: ergo sola fide iustificamur. Subsumpta propositio inde patet, quod cum fidem opponat operibus, operum appellatione quancunque actionem nostram excludit a causis iustificationis. Acsi dixisset, fide iustificamur, et nulla praeterea re. Hanc querelam deplorat Melanthon²² in suis locis communibus, atque in nos exprobrando iacit. Si displicet, inquit, exclusiva, sola, tollant etiam ex Paulo illas exclusivas gratis, non ex operibus, et c. Nam hae quoque sunt exclusivae. Ad robur et confirmationem huius accedunt et alia praeterea multa eiusdem energiae: veluti est illud quod statim in testimonium eiusdem veritatis, adtexit ex historia Genesis,²³ Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam.²⁴ Quo intendit demonstrare, ante datam legem iam Abraham fuisse iustum per fidem: atque adeo nemini obvenire iustitiam, quasi debitam mercedem operanti: sed credenti in eum qui iustificat impium, fidem reputari ad iustitiam. Ubi videtur eandem facere exclusionem, ut nos instruat, sola fide gratiam Dei obtineri. Unde, ubi CHRISTUS admonuerat turbas,²⁵ ut operarentur cibum permanentem in vitam aeternam, interrogantibus illis, quid facerent, ut operarentur opera Dei: id est, quae placita essent Deo, et accepta ad vitam aeternam, nihil aliud respondit, nisi ut credatis in eum quem misit ille: acsi solum illud sufficiens esset.

Tertius argumentandi locus²⁶ existit ex natura ipsa evangelicae promissionis: quae sola fide: id est, mentis assensione apprehenditur. Et hic est unde profertur punctum totius dissensionis inter nos et ipsos: ut cap. 5. dilucidum fecimus. Quam argumentationem malis avibus auspicatus est Luther.²⁷ in de liber. christ. et 1. art. ad Leonem. Syllogismus est talis, Unum solum verbum CHRISTI, pollicentis nobis remissionem peccatorum, necessarium est ad salutem: veritas autem verbi sola fide, hoc est, mentis assensione suscipitur, et apprehenditur: ergo eadem fide apprehenditur divina misericordia, per quam gratis iustificamur. Ita illic intelligit illud Luther. quod non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei:²⁸ Et, Misit verbum suum, et sanavit eos:²⁹ scilicet, quod verbo fide apprehenso iustificamur: Et, Corde creditur ad iustitiam:³⁰ Et, Iustificati ergo ex fide, pacem habeamus.³¹ Et eodem videri illi poterat alludere Paul. ubi evangelium vocat virtutem ad salutem revelatam omni credenti. Porro inde colligit art. 1. ad Leonem, quod sacramenta non conferunt gratiam: sed fides illarum promissionum, Qui crediderit, et baptizatus fuerit:³² Et, Quorum remiseritis peccata, et c.³³ Hanc eandem viam quibuspiam aliis haud dissimilibus locis scripturae communire pergunt, uti est ad Galat. Conclusit scriptura omnia sub peccato,³⁴ ut promissio IESU CHRISTI daretur credentibus. Ecce quomodo promissio, aiunt, salutis credendo recipitur. At quo nos Achille convictos arbitrantur, illud est verbum Petri, Huic (scilicet CHRISTO)³⁵ testimonium perhibent, remissionem peccatorum accipere per nomen eius, qui credunt in eum. Nam nomen, inquit Philippus, (quod causam iustificationis significat) sola fide apprehenditur.³⁶

Ad hanc tamen tam infrustam argumentorum phalangem, qui syncere, et absque praeiudicio, ea quae explanata sunt, praelegerint, non ita multum expavebunt: nam facile iudicabunt, quam non sit solidus sensus, quem ex huiusmodi elogiis sibi videntur exprimere, attamen ut ex ordine ad singula respondeatur, nonnulla sunt iacienda fundamenta. Primum.³⁷ Quicquid sit de sensu, vox ipsa, Sola fide iustificari, male audit apud apostolos Petrum, et Iacobum,³⁸ teste Augustino, de fide et operib. cap. 14. tanquam ex verbis depravatis Pauli violenter extorta. Nam propter hanc extortam haeresim ait, reliquos apostolos suas edidisse epistolas:³⁹ cuius auctores Petr. depravatores appellat epistolarum Pauli. Et Iacob. (inquit August.)⁴⁰ vehementer infestus est eis, qui sapiunt fidem sine operibus valere ad salutem, ut illos etiam daemonibus comparet: dicens, quod etiam daemones credunt, et contremiscunt.

Secundo supponitur,⁴¹ epistolam Pauli ad Romanos obscuram esse admodum, intellectuque difficillimam. Id quod non solum Orig. Aug. et quotquot eam exponunt, agnoscunt: sed Petrus ipse apost.⁴² huius nos rei curavit admonitos, dicens, esse in Paulo quaedam difficilia intellectu. Quo sit, ut quodcunque de hac re extiterit dubium in Paulo, interpretandum sit per alios apostolos, qui hac de causa, Augustino assertore, veluti eius interpretes, scripsere. Imo vero tertio supponendum est,⁴³ quod quanuis neque Pet. neque ullus unquam Patrum huius nos admonuisset, per se est evidentissimum, omnia loca scripturae, quibus sola fides profertur causa iustificationis,⁴⁴ necesse habere, ut adhibito temperamento interpretentur, alias nequiret scriptura sacra, a contradictione vindicari. Hoc fundamentum obiecerim clamoribus istorum, qui nobis exprobrant, quod cum sint testimonia expressa scripturae, sola nos fide iustificari, alia nos opera requirimus. Non enim sumus nos qui confingimus, sed eadem divina pagina, quae tam aperte exigit alia, tum sacramenta, tum opera nostra, praeter fidem, non solum ad augendam, sed ad comparandam iustitiam. Ut, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto. Et, Qui crediderit, et baptizatus fuerit. Et, Poenitentiam agite. Et, Nisi poenitentiam egeritis. Et, Spe salvi facti sumus. Et, Qui diligit me, diligetur a patre meo. Et, Qui non diligit, manet in morte. Quae quidem sententiae, et quas huius generis plures antea commemorauimus, manifeste contradicerent illis, quod fide sine operibus iustificamur: nisi per catholicam intelligentiam conciliarentur. Igitur cum exclusiva haec, Sola fide iustificamur, duabus propositionibus (ut praefati sumus) exponatur:⁴⁵ scilicet fide iustificamur, et nulla alia actione nostra, prius examinanda est affirmativa. Nimirum cur si fides aliis utitur sodalibus, ipsa, si non semper, saltem frequentius enuntietur in scriptura causa iustificationis, ut ex prima argumentatione apparet? Mox quantum ad negativam respondendum, quae sunt illa opera, quae excluduntur. Ut de priori dicamus, universales illae auctoritates primi ordinis, quibus omni credenti promittitur, salus, duas videntur de fide asserere qualitates: scilicet, necessitatem et sufficientiam ad salutem: constat veruntamen, non eundem sensum exhibere de utraque: sed enuntiant, fidem esse simpliciter necessariam: quia sine fide impossibile est placere Deo:⁴⁶ sufficientem tamen, si per caritatem operetur. Nempe si credens poenitentia et aliis simul operibus, praeveniente divino auxilio, disponatur, quae opera fides ipsa nos commonet ad salutem esse necessaria. De necessitate fidei patentissimus est sensus Pauli.⁴⁷ Sane cuius mens est, fidem ita conferre cum veteri lege, ut lex non fuerit necessaria, nisi pusillo illi peculiariter, et exiguo populo: fides autem universis mortalibus. Et hoc est, quod ait de Evangelio, Virtus enim Dei est in salutem omni credenti,⁴⁸ Iudaeo primum et Graeco: id est, non solum Iudaeis, quibus primum promissum est, sed universo mundo. Sed ad demonstrandam amplitudinem fidei, quod non solum capit in Evangelio esse necessaria omnibus, verum quod eadem erat, per quam servabantur antiqui, subiungit, iustitiam Dei in eo revelari ex fide in fidem: id est, ex fide antiquorum Patrum in fidem nostram. Quae licet eadem sit ex parte obiecti, illi autem ex testimoniis prophetarum, in quibus olim loquebatur Deus, credebant venturum, quem nos ex ore CHRISTI et eius apostolorum credimus advenisse. Attamen quo pacto fides sufficiat, relinquit tanquam per se notissimum. Primum, ex aliis locis scripturae, exigentibus pariter et sacramenta, et alia opera. Ut, Qui crediderit, et baptizatus fuerit, ubi invito Luthero, sacramentum copulatur fidei in causa iustificationis. Secundo id praesupponebat Paul. ex iure naturae. Etenim (quod iugiter repetendum est) fides naturam non damnat, sed tantum culpam. Neque eius abrogat iura: sed perficit potius: ibidem auxilia sufficiens, ubi natura deficit. Quare naturae opifex Deus in revelatione fidei lumen praesupponebat naturale,⁴⁹ quo intelligeremus, ita nos fide iustificandos, si obicem non opponeremus eius gratiae. Est enim naturale ius (quod cap. 1. praefati sumus) ut qui inimicus est alteri, non aliter quam per facti poenitentiam mutata mente possit in gratiam illius restitui. Quin vero ubi rationes istae cessassent, quanuis scriptura proclamaret, sola nos fide reconciliandos, ex notione, et ingenio ipsius fidei erudiremur eatenus intelligendum esse, quod fides sola ostenderet nobis salutis ostium, et semitam. Enimuero fides, ut secundum suam substantiam ab aliis secernitur virtutibus,⁵⁰ nihil aliud est, quam sidus, et lumen, ostendens nobis viam, non solum per quam debent iusti progredi, sed per quam gratia ipsa iustificationis ineunda nobis est: ad salutem vero non satis est viam nosse, nisi gressibus volun tatis intres: non ergo sufficit sola fides. Porro hoc significat diffinitio Pauli: scilicet, Substantia⁵¹ sperandarum rerum argumentum non apparentium. Nempe, quod munus eius sit, futura nobis illa bona praemonstrare, ut spes inde nostra erigatur, et excitetur amor Dei, atque adeo poenitudo commissorum nostrorum: quibus passibus ad ipsum veniamus, ac deinceps promovendo perueniamus. Id quod elogium illud ab Apostolo citatum ex Abacuc, evidentissime in favorem nostrum proclamat: tantum abest, ut adversariis faueat. Ubi enim dicit propheta, Iustus ex fide vivit:⁵² seu (quod alia littera habet) ex fide sua, sive Dei intelligas, sive ipsius iusti, non sentit, fidem esse vitam iusti, et formam totam, qua est iustus: sed plane quod fides alliciat iustum ad obeunda iussa opera legis, sustineatque ipsum in laborum patientia propter spem. Quasi dicat, iustus non prius recipit praemium quam operetur: sed in futurum sperans operatur. Qui sensus perspicue patet in verbis prophetae: ut scienter ante nos alii adnotarunt. Animat enim illic dominus, ore ipsius, homines segnes, et vecordes, qui non nisi praesentibus moventur. Quibus ait, Visus procul et apparebit in finem, et non mentietur: si moram fecerit, expecta illum, quia veniens veniet, et non tardabit. Ecce qui incredulus est, non erit recta anima eius in semetipso: iustus autem in fide sua vivet: id est, spe per fidem revelata durabit in opere. Et Apostolus ipse ad Heb.⁵³ eundem prorsus depromit sensum: ubi ait, Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem: patientia enim vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes, reportetis promissionem. Adhuc enim modicum, aliquantulumque qui venturus est veniet, et non tardabit: iustus autem meus ex fide vivit: quod si subtraxerit se, non placebit animae meae. Perpendat hic oculatissimus quisque, quem nobis sensum et propheta, et Apostolus exhibeant illorum verborum, Iustus ex fide vivit: utrum exprimi inde possit, in sola fide consistere vitam, an potius, quod tantum spem nostram fides erigat, ut per opera caritatis, praeeunte favore Dei, tum ad suam conciliandam gratiam adparemur, tum deinceps operam impendamus augendae. Ergo ubicunque omni credenti elogia divina salutem pollicentur, et ubivis per fidem attestantur hominem iustificari, id tantum significatur, quod fides sit primus motus⁵⁴ in nobis, unde nos incipit Deus ad se convertere: sane per quam oportet credere, quod ipse solus sine ullis nostris praecedentibus meritis iustificat impium: sine quo motu, neque sperare possumus, neque diligere. Atque adeo in iustificatione fides est dux, et reliqua opera asseclae. Unde Aug. super psal. 31. Ubi fides non est, bonum opus non est: videlicet, simpliciter bonum. Bonum enim opus intentio facit: intentionem autem fides dirigit. Estque eadem ratione fides initium, exordium, et fundamentum christianae pietatis: ut ait in de praedest. sanct. Quin vero ad Corinth. Paul. Fundamentum, inquit, aliud, nemo potest ponere,⁵⁵ quam quod positum est: quod est CHRISTUS IESUS. Idem utique pollet CHRISTUS et sui fides. Atque ille est germanus sensus illius, Dedit eis potestatem⁵⁶ filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius. Quoniam extra fidem nominis CHRISTI nulla extat potestas ad salutem. Et quoniam principium et causa prima (ut est apud philosophos) virtute continet effectus, iure suo et merito fides praedicatur causa iustificationis. Nam nisi nostra obstaret libertas, fides suo ingenio ferax est omnium bonorum: spei quippe genitrix, et caritatis parens. Sed tamen quia distinctae sunt virtutes, et nos liberi ad singulas sumus (ut cap. 7. differebamus) revera non sola sufficit ad iustitiam. Quamobrem licet CHRISTUS in Evangelio fidei semper tribuebat miracula, quae in sanandis languoribus utriusque hominis faciebat, tanquam fundamento religionis, tamen de eadem Magdalena, cui dixit, Fides tua te salvam fecit,⁵⁷ praedixerat, Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Et docens, quod illa ratione fides salvam fecerat, qua caritatem accenderat, ut cor saluificis poenitentiae lacrimis emolliret, disponeretque divinae suffundendae gratiae.

Ut autem ad enarrationem auctoritatum secundi ordinis,⁵⁸ quae exclusivae sunt, procedamus, non defuerunt, quod ubicunque Apost. fide ait, hominem iustificari, et non ex operibus legis, illas praecise exclusas cerimonias interpretarentur, sacramentaque et umbratilia sacrificia, quae nihilo plus proderant, quam ut delineata figura essent evangelicae veritatis, atque adeo veluti infirma, et egena elementa (quod ait alibi) populum illum quasi sub paedagogo agentem, de venturo Deo erudirent, eiusque expectatione sustentarent. Etenim cum Hebraei conversi tam se de illis cerimoniis iactarent, intentio fuit Pauli, aiunt isti, persuadere, non cerimoniis illis, sed fide sub eis velata com parasse iustitiam, quotquot in illa lege fuerunt iusti. At vero penitus speculanti verba Pauli, perspectissimum est, quod non solum cerimonias sed totam legem, imo non tantum scriptam legem, sed et legem naturae, et quaecunque opera viribus naturalibus facta, excludit. Et haec est sententia Augustini de spir. et lit. cap. 13. et sequentibus.⁵⁹ Et Hiero. ad Cthesi.⁶⁰ et ferme Patrum praecipuae notae. Quin Pau. omnibus id luculentius ediderit. Comparando enim fidem ad legem, quae non iustificat, sed tantum ostendit rationem peccati, ait, Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces.⁶¹ Quod praeceptum, cum sit in decalogo, palam monstratur (ut scite adnotat Aug.) propositum Pauli fuisse, quod neque opera decalogi iustificarent. Sed non necesse habemus mendicare verba Pauli. Nam ab ipso statim initio epistolae exerit mentem suam, conferens Iudaeos cum Graecis, concludensque omnes sub peccato, neque sua quaevis opera virtutem habuisse iustificandi: sed omnes egere gloria Dei. Unde continuo subdit, Arbitramur iustificari hominem per fidem sine operibus legis. In operibus ergo legis scriptae depingebat omnia opera cuiuscunque legis, ut quae non essent solida ad salutem sine fide. Veruntamen quia Gentes non sibi usurpabant merita iustitiae, uti Iudaei, ideo peculiariter excludit opera Iudaicae legis. Quocirca comparatio fidei⁶² ad opera legis non est prorsus eadem, quae Evangelii ad legem veterem: sed est comparatio fidei IESU CHRISTI sub quacunque lege utcunque cogniti, ad opera eiusdem legis. Et hoc est, quod ait, exclusam esse gloriationem humanam per legem, non factorum, sed fidei. Nempe, quod nemo qui ab initio mundi adeptus est iustitiam, gloriari potest ex operibus suae legis: sed ex fide IESU CHRISTI. Officium quippe legis tantum est iubere, et iubendo docere rationem peccati. Sed fides sola est, quae docet, unde debeamus petere auxilium ad implendam legem. Unde Aug. loco citato, Sic interest, inquit, inter legem et fidem, ut quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. Non quod fide sola impetretur salus, sed quod per fidem petamus auxilium: subdit nanque, Lege operum dicit Deus, fac quod iubeo: lege fidei dicitur Deo, da quod iubes. Legem ergo fidei non solum vocat Evangelium sed agnitionem fidei: nam et antiqui etiam in lege naturae, per eandem fidem implorabant subsidia. Tametsi per antonomasiam, Evangelium dicatur lex fidei, quia in ipso per adventum CHRISTI patefacta sunt mysteria, quae sub lege veteri latitabant: iuxta illud Pauli, Prius autem quam veniret fides⁶³ sub lege custodiebamur, conclusi in eam fidem quae reuelanda erat. Praefati haec sumus de comparatione fidei ad opera legis, ut per eam planius fiat, et conspicuus intellectus Pauli. Porro, quod in iustificatione solum abdicat, repellitque opera praecedentia fidem, ut ubicunque ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem. Et, Non ex operibus, nihil aliud sibi velit, quam quod nulla opera praecedentia fidem, sint ullo modo causa, aut merita iustificationis: sed fides sit initium, unde praeveniente Deo incipit motus conversionis nostrae, et bonorum operum, quae deinde subsequuntur. Sic Aug. in prologo enarrationis psal. 31. exponit illud, Ei qui non operatur, credenti autem in eum, qui iustificat impium,⁶⁴ fides reputatur ad iustitiam. Non quod absque nostra cooperatione, sola fides iustificet, sed non operanti, inquit, id est impio iacenti in peccato, atque ideo non bene operanti: hoc est, nihil meriti adferenti ad suam iustificationem: credenti tamen per auxilium Dei, fides reputatur illi ad iustitiam. Sed quae fides? illa scilicet, quae per caritatem operatur. Unde statim subdit Apost. testimonium Psalmistae, Sicut David dicit, beatitudinem hominis cui Deo acceptam fert iustitiam sine operibus: quod est, sine praeviis meritis. Nam quod non excludantur opera, quae divina ope concurrunt una cum fide, Psalmus ipse explicat: subiungens, Dixi confitebor adversum me iniustitiam meam domino,⁶⁵ et tu remisisti impietatem peccati mei. Hanc ob rem Lutherus in de liber. et sui sequaces, more sibi obseruatissimo, dimidiatam illam, et detruncatam allegant veritatem, Corde creditur ad iustitiam. Nanque si alterum membrum adhiberent, quod est, Confessio autem fit ad salutem, perspicerent, quod fidei ubique debet esse confessio comes. Porro ad ineundam gratiam Dei, illa confessio, quae est detestatio criminum propter ipsum: ad colendam vero, illa quae fit, corde, ore, et opere in eius gloriam. Fides ergo sine operibus, non excludit motus spei, et caritatis, quorum initium est fides. Sed idem significat, sine operibus, quod gratis nullis praecedentibus meritis. Quare idem Aug. de fide et oper. cap. 14.⁶⁶ Cum dicit, inquit Apost. arbitrari se hominem iustificari per fidem sine operibus legis, non hoc agit, ut praecepta, ac professa fidei opera iustitiae contemnantur, sed ut sciat se quisque per fidem posse iustificari, etiam si legis opera non praecesserint: sequitur enim iustificatum, non praecedunt iustificandum. Dicit, sequuntur: non quod in puncto iustificationis non sit necessarius assensus, et cooperatio nostra, sed quod prius natura infunditur gratia iustificans, quam opera sint meritoria: praecedunt tamen cum actu fidei in genere causae materialis, ut supra explicatum est. Et ideo subdit, quod ubi ait Paul. fide nos iustificari, nunquam qualemlibet fidem, qua in Deum creditur, sed eam salubrem planeque euangelicam definivit, quae per dilectionem operatur. Ecce quomodo fides dum iustificat, operatur per dilectionem: ut non solum actu fidei (licet sit primus) sed etiam spei et caritatis disponamur ad gratiam, per quam iidem actus efficiantur merita gloriae. Et non sicut aiunt adversarii,⁶⁷ quod sola fide sine alio praevio actu, recipimus gratiam: quam gratiam subsequitur caritas. Nam quanuis de infusa caritate id verum sit, tamen praeit actus etiam spei, caritatis, et poenitentiae: sicuti ipsi fatentur, praeire actum fidei. Et de gra. et libe. arb. cap. 8. Audi, inquit, et intellige, Non ex operibus dictum, tanquam tuis ex teipso tibi existentibus, sed tanquam his, in quibus te Deus finxit: id est, formavit, et creavit. Sicut ait Paul. Ipsius sumus figmentum creati in CHRISTO IESU in operibus bonis.⁶⁸ Hic attende lector, quod solum excludit Paul. opera nostra propria: non tamen illa, quibus Deus speciali ope nos cooperantes convertit. Haec enim nostra cooperatio nihil obstat, quo minus gratis convertamur: sicuti neque obstat secundum adversarios actus ipse fidei, quo, licet sit noster, apprehendimus (ut aiunt) iustitiam. Et de praedest. sanct. cap. 7. (ubi comparat fidem, et opera, quae inde nascuntur, Israeli, et Iudae, qui ex Israele genitus est) ex fide, inquit, ideo dicit Paul. iustificari hominem, non ex operibus, quia ipsa prima datur, ex qua impetrantur cetera quae proprie opera nuncupantur, in quibus iuste vivitur. Ait per fidem impetrari cetera: quia docet a quo debeamus petere auxilium ad faciendum vera opera, hoc est, pertinentia ad salutem. Ad hunc modum, licet non adeo fuse, et explicate loquuntur omnes sancti. Atque eundem prorsus sensum faciunt verba Ambrosii,⁶⁹ quae Melanthon⁷⁰ in sua apologia aperte ait sibi contra nos patrocinari. Sunt enim verba Ambrosii, Nemo glorietur in operibus, quia nemo factis suis iustificatur. Sed qui iustus est, donatum habet, quia post lavacrum iustificatus est. Fides ergo est, quae liberat per sanguinem CHRISTI, quia beatus ille cui peccatum remittitur, et venia donatur. In his autem verbis, quid rogo contra nos profert Ambros. Ait neminem factis suis iustificari: id est, factis propriis: sed fide per sanguinem CHRISTI. Quod nos fatemur: sed tamen fide per caritatem operante, ut explicatum est. At nil opus est in sententiis Patrum recensendis longius progredi. determinatio est Ecclesiae catholicae ante annos plures, quam mille, quid nos Paul. docuerit, ubi ait, Non ex operibus. Nanque illud omnino edocet, quod sancitum est adversus Pelagium: scilicet, ex operibus nostris: id est, viribus nostri liberi arbitrii neminem iustificari. Et ideo Paul. ad Ephe. pro eodem accipit, Non ex operibus,⁷¹ et, Non ex vobis. Quod verbum, si isti consyderate aestimarent, cognoscerent non excludi opera omnia nostra: puta quae a nobis cooperantibus fiunt, praeveniente Deo: sed illa quae omnino sunt a nobis.

Sed et de fide Abrahae unum verbum subiungam.⁷² Confirmant praecipue Lutherani sola nos fide iustificari, testimonio, quod Paul. ex Gen. 15. in hanc sententiam accessit, Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Ad cuius primum omnium dextram intelligentiam id praemittendum est, quod demiror, neque ab ipsis, neque a nostris fuisse adnotatum. Illum inquam locum non allegat Paul. tali sensu ut astruat, tunc primum fuisse Abraham iustificatum: id est, ex iniusto effectum iustum. Illud nanque affirmatur de illa fide quam adhibuit Deo promittenti sibi semen, iuxta stellarum numerum: et id quidem ex sterili, et demortua Sara. Quod vero Abraham iam pridem fuisset iustus, extra dubitationem est: siquidem iam iussu Dei peregrinatus fuerat in terram Chanaan, peragraveratque Aegyptum, et australem plagam, quatuorque debellaverat reges in virtute Dei. Quin vero neque in dubium dandum est, quin antequam ei Deus primum loqueretur in Haran, fuisset eius amicus. Sicuti Noe, et multi ex suis progenitoribus, et Sara, et Loth. Per illam scilicet fidem, quae erat sufficiens in lege naturae. Quin optimum crediderim fuisse tunc Abraham omnium mortalium, cum quo Deus de altissimis mysteriis CHRISTI, accepta, dataque fide pacificeretur. Paraverat enim animum, cui sua arcana commissurus erat. Igitur Paul. illo testimonio duo intendit stabilire. Primum, quod ante circumcisionem, atque adeo ante legem scriptam fuissent iam homines iusti. Contra tumorem Iudaeorum, qui soli illi sacramento tribuebant causam iustificationis ab originali culpa. Secundum, quod nullum unquam fuit opus iustum, nisi quod procederet ex fide: atque adeo fidem esse fundamentum, et exordium salutis. Unde verbum illud, Reputatum est illi ad iustitiam, nihil aliud significat, quam quod assensus ille fidei fuit actus iustitiae meritoriusque et Deo acceptus: sicut opus iusti. Quale profecto et illud est Evangelii de Publicano,⁷³ Descendit hic iustificatus in domum suam ab illo. Non enim est sensus, quod tunc primum ex iniusto factus est iustus, ut c. 4. dicebamus: sed quod illa confessio peccatorum, et oratio non confidentis in suis operibus ut Pharifaeus, fuit opus iustitiae. Atque eodem intellectu audienda est series illa iustorum, in quibus ostendit Apost. necessitatem fidei. Non enim dumtaxat loquitur de prima iustificatione, sed in genere, quod nullum unquam opus fuit iustum, nisi ex fide procederet. Et ideo ait,⁷⁴ Fide plurimam hostiam Abel, quam Cain obtulit. Fide Noe aptavit arcam. Fide Abraham vocatus obediuit. Scilicet, quod fide ostendente unum Deum remuneratorem, atque adeo spe praemii opera illa ex dilectione eiusdem Dei faciebant iusta. Ex istis ergo locis non solum non elicitur, solam fidem sufficere, verum id palam colligitur, quod ut nullum opus fieri potest iuste coram Deo, nisi ex fide proficifcatur, ita neque fides est per se sufficiens, non solum ad colendam, et multiplicandam amicitiam Dei, verum neque ad ineundam sine aliis operibus auxilio Dei factis, quae ipsa fides ostendit esse necessaria. Et eodem refertur mens Iacobi interpretantis Paulum, et fidem Abrahae.⁷⁵ Qui profecto non id tantum intendit, quod fides cooperatur operibus ad augmentum iustitiae, ut aliqui interpretantur, sed etiam quod neque prima iustitia acquiratur sola fide sine operib. dimanantibus ex ipsa fide per auxilium Dei. Nam in genere loquitur, ita proponens, Quid proderit, fratres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? nunquid poterit fides salvare eum? Et subdit, Fides si non habet opera, mortua est in semetipsa. Quod certe non solum intelligitur de Christiano relapso, sed quod si infidelis certissimam fidem haberet Evangelio, non tamen faceret, quae illa docet ad assequendam iustitiam, fides otiosa esset. Et ideo subdit, quod Abraham pater noster ex operibus iustificatus est, offerens filium suum Isaac: id est, nunquam illa fides quam praestitit Deo, fuisset opus iustitiae, nisi proponeret facere iuxta praeceptum Dei. Et ita fides cooperata est operibus, ipsisque est deinceps adulta, et consummata. Idemque monstrat in fide Raab meretricis: quippe quae non est ex fide tantum iustificata: sed quia credens exploratoribus pollicitentibus se eam servatum ire, qui Dei iussu veniebant, spe, et amore Dei abscondit eos. Intentio ergo Iacobi est, quod ab ipsa statim assecutione iustitiae inchoat fides per opera caritatis operari. Unde Aug.⁷⁶ lib. 83. quaestionum q. 76. ubi hanc materiam ex professo dilucidat, concilians Paulum dicentem, fide hominem sine operibus iustificari, cum Iacobo, dicente fidem cooperari operibus, ait, primum loqui de operib. praecedentibus fidem: alterum vero de subsequentibus. Veruntamen non solum intelligendum est de subsequentibus gratiam iustificantem, sed suo etiam modo de subsequentibus natura fidem, ac disponentibus ad infusionem gratiae.

Subsequitur tandem, ut ad tertium respondeamus argumentum, quo puncto axis vertitur huius controversiae.⁷⁷ Ait de libert. christ. Luthe. omnia reiicienda opera, non modo extera, verum etiam speculationes, meditationes, et quicquid per animi studia geri potest: quoniam nihil horum quicquam prodest. Sed una re, eaque sola opus est ad vitam, iustitiam, et libertatem christianam. Ea est sacrosanctum verbum Dei, Evangelium CHRISTI, sicut ait veritas ipsa, Ego sum resurrectio⁷⁸ et vita, qui credit in me, non morietur in aeternum. Verbum autem sola fide, ut assensus est mentis, apprehenditur, sola ergo sufficit. Imprimis, quod solum verbum sit tota nostra salus, recens, inauditumque idioma est. CHRISTUS enim in parabola seminantis,⁷⁹ non docet verbum esse totam frugem: sed semen, inquit, est verbum Dei. Et secundum cooperationem terrae in qua seminatur, ait ferre fructum. Quod si cadat secus viam, neque herbefcere permittitur a volucribus caeli. Et alibi,⁸⁰ Qui audit verba mea haec, et facit ea, similabitur viro sapienti, domum suam aedificanti supra petram. Si vero audierit, et non fecerit, similis erit viro stulto aedificanti super arenam. Verbum ergo evangelicum est quidem causa salutis nostrae: est enim virtus in salutem omni credenti, sed tamen virtus tanquam semen et fundamentum. Igitur non satis est ad salutem, ut sola fide apprehendatur verbum: id est, assensu mentis credatur promissioni, nisi una creden tes cooperemur Deo per caritatem ad conversionem, et iustitiam nostram. Agnoscimus ergo, credentes accipere remissionem peccatorum per nomen CHRISTI, ut docet Pet.⁸¹ non ita tamen ut sola fide assentientes apprehendamus, sed fide per caritatem operante. Non enim auscultamus Philippum recentem evangelicum in locis communibus commentantem,⁸² quod solo assensu fidei, quo apprehenditur verbum, apprehenditur iustitia, sed Philippum olim Evangelii ministrum in Actibus apostolorum rogantem Eunuchum, antequam baptizaret, an crederet ex toto corde.⁸³ Et toto quippe corde credere, idem est, quod ait CHRISTUS, diligere ex toto corde. Ubi commonemur neminem recipi in gratiam Dei, nisi actu caritatis, et poenitentiae feratur in peccata, quae impedimento sunt diligendi eum ex toto corde. Sed hic iam audio nostros homines clamoribus nos obruentes, et querimoniis, cur ita illis inique imponimus: quia nos, inquiunt, non negamus poenitentiam necessariam, neque vero opera: quin etiam ita fidei tribuimus per caritatem operari, ut ubique inclamemus comites esse indiuiduos. Nemo sane est inter nos, qui vobis imponat. Nam satis supra demonstravimus, oretenus, vos praedicare, quod iustificamur fide per caritatem operante: re tamen negatis. Nam etsi admittatis necessitatem poenitentiae, nullam tamen dispositionem esse vultis ad gratiam. Et quamvis dicatis caritatem infundi post natura, quam gratiam, nullum eius tamen motum agnoscitis, quo in Deum ipso praeveniente moveamur ad obtinendam gratiam: sed fide sola vultis ut recipiatur. Quin duo secum pugnantia dicitis. Nempe, quod fides iustificans includit caritatem, et tamen iustificat prius natura quam adveniat actus caritatis. At fide sola iustificari, ait in locis communibus Philip. nihil aliud pollet, quam gratis iustificari. Hoc tamen nunquam extorquebit a nobis. Non enim idem est gratis, et per fidem: ambo quippe tanquam duo enuntiat Paul. puta gratis per fidem: gratis, quia nullis praecedentibus meritis. Per fidem autem, non quod ipsa sit sola, quae iustificat, sed praeveniente spiritu sancto FIDES QUAE PER CARITATEM OPERATUR.⁸⁴ Ita S. Syno. eodem sancto spiritu edocta exponit Paulum Ses. 6. c. 8. scilicet, quod ubicunque Apost. dicit iustificari hominem per fidem, et gratis, ea verba in eo sensu intelligenda sunt, quem perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit, et expressit: ut scilicet per fidem ideo iustificari dicamur, quia fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis, sine qua impossibile est placere Deo, et ad filiorum eius consortium pervenire. Gratis autem iustificari, ideo dicamur, quia nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides, sive opera ipsam iustificationis gratiam promereatur.

Finis secundi libri.