De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Primum argumentum, quod contra operum meritum Lutherani nobis obiiciunt, conficiunt ex illo Pauli ad Romanos, ubi docet, quod eo ipso, quod sumus filii, sumus etiam et heredes.¹ Filii autem sumus per primam gratiam absque nostris meritis, ut nos ipsi confitemur: ergo et per ipsam habemus ius regni. Unde repugnat, inquiunt, quod non mereamur primam gratiam, mereamur autem vitam aeternam. Id quod vel ex eo maxime confirmatur, quod dixerat cap. 6. Stipendium peccati mors, gratia autem dei vita aeterna. Si enim vita est merces bonorum operum, sicut supplicium est stipendium malefactorum, uti dixit, Stipendium peccati mors, dixisset, Stipendium virtutis vita aeterna.² Ad hoc tamen in promptu prima est responsio, quod esto, per primam gratiam efficiamur filii et heredes, nihil tamen obstat, quominus possimus incrementa mereri, et gratiae, et gloriae, tanquam membra CHRISTI in quae eius derivatur virtus, cui cooperatur liberum nostrum arbitrium. Iuxta illud Augustini ad Paulinum, Ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici: comitante, non ducente: pedissequa, non praeuia voluntate. Quo et multiplicatio alludit evangelica talentorum. Qua responsione satis rei fecisse putabunt, illi qui non penitius inspexerint concursum nostrarum dispositionum ad gratiam. Nam de sententia sancti Thomae, et aliorum qui oculatius hoc perscrutantur, secunda adhibetur responsio. Scilicet, quod quanuis per primam gratiam efficiamur heredes regni, nihilominus dispositiones: puta actus fidei, spei, et poenitentiae (qui est caritatis) licet non sint ipsius primae gratiae merita, tamen per eandem gratiam, eodem modo informatae sunt merita gloriae. Unde per gratiam quam non meremur, acceptamur ad gloriam quam per eandem gratiam meremur. Etenim quia gratiam recipimus, opera sunt meritoria, et inde acquirimus ius regni. Eodem enim temporis puncto, quo gratia infunditur operatur. Non est hic sermo de gradu gratiae, qui est effectus sacramenti. Atque hoc pacto exponit Aug. gratiam Dei esse vitam aeternam.³ Primo in epistola ad Sixtum. 2. quae est 105. tractans eundem locum Pauli, Stipendium peccati mors, et c. Praemiserat enim prius, quod qui liberatur a peccato, non potest sua merita iactare propter quae fuit liberatus. Unde subiuncta hac interrogatione. Nulla ne igitur sunt merita iustorum? respondet, Sunt plane, quia iusti sunt. Sed ut iusti fierent, merita non fuerunt. Ecce negans merita ante gratiam, concedit in gratia. Atque inde paulo post colligit haec verba. Unde et ipsa vita aeterna, quae utique in fine sine fine habebitur, et ideo meritis praecedentibus redditur: tamen quia eadem merita quibus redditur, non a nobis parata sunt per nostram sufficientiam, sed in nobis facta per gratiam, etiam ipsa (scilicet vita aeterna) gratia nuncupatur: non ob aliud, nisi quia gratis datur: nec ideo quia meritis non datur, sed quia data sunt et ipsa merita, quibus datur. Et ideo ait Paul. Stipendium peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna: non quod vita aeterna non sit etiam stipendium iustitiae procedentis ex fide, quia sicut merito peccati tanquam stipendium redditur mors, ita merito iustitiae tanquam stipendium, vita aeterna. Unde etiam et merces appellatur plurimis sanctarum scripturarum locis. Haec Aug. Et subdit, quod ne homo glorietur de suis meritis, acsi non accepisset, dixit beatus Apost. Gratia Dei vita aeterna.⁴ Eandem repetit sententiam de gra. et libe. arb. cap. 7. Non ergo negandum est, opera iustorum vere esse merita, quorum merces, stipendiumque est vita aeterna, sed id confitendum, quod non essent merita, nisi quia sunt obsequia liberalis illius qui per gratiam Dei iustus est antequam haberet merita. Et ita intelligendum est, quod adversarii nobis obiiciunt ex libro contra epist. Pelagii, et aliis locis, quod omnes iustitiae omnium sanctorum CHRISTO debentur, quare non sunt in se laudandi, sed in domino. Iuxta vocem David, In domino laudabitur anima mea: et, Gratia Dei sum id quod sum.⁵

Aliud tamen possent argumentum⁶ ducere, primo aspectu validum, ex illo David, de Deo loquentis cum anima sua, Qui coronat te in misericordia, et miserationibus.⁷ Ubi coronam ipsam iustitiae, quam ait Paul. sibi esse repositam, appellat David misericordiam, et miserationem: et Iaco. Iudicium inquit, sine misericordia illi qui non fecit misericordiam.⁸ Ubi ostendit, quod corona iustorum est iudicium ex misericordia. Ex quo videtur consequens, illam non esse debitam meritis ex iustitia.

Vera glossa.— Epilogus.— At vero responsio, interpretatioque Augustini de corrept. et gra. cap. 23. satis superque est ad rem hanc explicandam, obstruendaque ora contra loquentium.⁹ Ait enim, misericordiam Dei semper adhaerere iustis, sive cum convertuntur, sive cum praeliantur, sive cum coronantur. Nam quia merita ipsa ex gratia Dei procedunt, corona iustitiae quae redditur meritis, misericordia nuncupatur. Et haec pariter interpretatio coaptatur verbo Apostoli ad Titum. Non ex operibus quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit: ut salvos fieri, non solum referatur ad primam gratiam qua iusti efficimur, sed ad gloriam.¹⁰ Ea enim per iustitiam redditur meritis, quae per gratiam Dei fecimus: ut hic etiam in unum coeant misericordia, et iustitia. Atque ex hinc relucet glossa alia eiusdem Augustini in enarratione illius Psalmi, Non intres in iudicium cum servo tuo domine, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens.¹¹ Hunc enim locum opponunt etiam nobis, ad quem licet iam cap. 5. responsum a nobis sit, quod non possumus cum Deo sicuti mercenarius cum patrono suo intrare in iudicium, perinde petentes praemium, acsi nos prius dedissemus ei: scilicet acsi ipsa opera nostra, nostris nos viribus exhiberemus, et non potius ipse praeveniens dedisset nobis, velle, et operari, quare exprobrare nobis posset, quid ad iudicium meum adfers, quod non accepisti, et si accepisti, quid gloriaris, acsi non acceperis? Hoc tamen non obstante, debetur merces meritis nostris tanquam membrorum CHRISTI. Deberent ergo Lutherani ab illa calumnia cessare, ubi aiunt, tantum misericordiam, et gratiam CHRISTI nos confiteri in primo puncto iustificationis. Deinde vero nostris operibus absque eius misericordia confidere. sane cum explicatissime fateamur (ut ait Aug.) a prima inspiratione, qua bene incipimus cogitare usque ad supremam retributionem misericordiam Dei nobis inhaerere. Sed tamen discernimus (quod ipsi deberent) misericordiam praevenientem, adiuvantem, et praemiantem, seu gratiam, operantem, cooperantem, et coronantem. Sed subsequitur confestim verbum aliud Pauli, ad quod nobis respondendum restat. Ait enim, Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis.¹² Ubi manifeste loquitur de his quae patiuntur illi qui iam sunt filii heredes regni, de quibus dixerat, Compatimur ut coglorificemur: et ideo videtur, quod neque quatenus procedunt ex gratia, habeant rationem iustitiae. Aliqui glossant, non esse condignas ea ratione, qua procedunt a libero arbitrio. Sed hoc profecto non satis exprimit intellectum Pauli: nam illa ratione manifestum erat, non esse alicuius meriti. Et Paul. non discernebat liberum arbitrium a gratia: sed ista opera filiorum Dei, esto fiant per liberum arbitrium motum a deo, negabat esse digna futurae gloriae. S. Thom. respondet, quod intelligit, si consyderentur secundum suam substantiam.¹³ Et profecto ita sensus habet. Opera enim, etiam qua ratione procedunt ex gratia, si consyderentur ex parte obiecti (hoc est enim secundum substantiam) ut pati famem, sitim: elargiri stipem pauperi, dare itaque potum aquae frigidae, etiam si adiungas quoscunque interiores cultus, quos homo po test, non sunt aequabilia opera acervo illi aeternorum bonorum, qui nos manet in patria, uti optime ait Ber. 1. serm. de annuncia. Attamen¹⁴ ex lege statuta Dei convenientis cum cultoribus vineae suae ex denario diurno, dignitatem induunt, et iustitiam ad aeternum praemium. Unde alibi, Id inquit, quod in praesenti est momentaneum, et leve tribulationis nostrae, supramodum in sublimitate aeternae gloriae pondus operatur in nobis.¹⁵ Aliud quod invincibile (ut aiunt) adfert testimonium, est illud, Cum feceritis omnia, quae praecepta sunt vobis, dicite, servi inutiles sumus, quod debuimus facere, fecimus.¹⁶ Sed profecto quicquid ipsi reclamant, multo id significantius possumus nos regerere in suam quam tuentur solam fidem. Scilicet, cum credideritis quaecunque dicta sunt vobis, dicite, servi inutiles sumus.¹⁷ Nam ita ait Paul. Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum. Quam ipsi sententiam eludere aliter nequeunt, nisi fingendo novam quandam elusoriam fidem, quam satis supra labefactavimus. Sensus ergo legitimus S. Thomae, et aliorum theologorum: sane qui eruitur ex notione ipsa, utile, est huiusmodi. Ille servus est domino utilis, cuius opera accrescit domino lucrum: qui tamen sibi lucratur inutilis est domino. Deo autem qui nostrorum bonorum non indiget, nihil agitur utilitatis ex operibus nostris, sed gloria tantum, et honor. Et ideo opera ipsa iustitiae, licet sint a nobis ex lege debita, tamen quia per liberam obedientiam illa propter honorem et gloriam eius exhibemus, merita sunt apud suam maiestatem, qui in hoc illa nobis praecepit, ut gloriam dilataret suam. Atque haec est usura quam in parabola evangelica exigit Deus de multiplicatis talentis: nam utilitas servis ipsis accrescit.¹⁸ Igitur ne homines glorientur aliquid contulisse in Deum, cuius ipse indigebat, admonemur, ut agnoscamus nos servos inutiles: nam facientes praecepta Dei, nihil aliud agimus quod debemus: id est, quod ex re nostra est. Et praeterea virtutem, et potestatem recte agendi, Deo etiam ipsi acceptam referre debemus. Postrema autem Melanthonis verba in apologia huius articuli, lepidum erit audire.¹⁹ Nec nos inquit, aliquam otiosam subtilitatem hic, affectamus (scilicet negantes meritum condigni.) Sunt enim clarissimae causae propter quas haec disputamus. Etenim si largimur adversariis, quod opera merentur vitam aeternam, mox adtexunt illa absurda, quod opera legi Dei satisfaciant, quod non habeat opus misericordia, quod simus iusti propter opera nostra, et non propter CHRISTUM, etc. Igitur, bene cernitis operum merita, nisi quod tanquam incorrupti censores fidei, opinantes nos in unum extremum impingere, vultis ipsi in contrarium deflectere: haud consyderantes regulam illam Aristotelis, quod peccanti in unam partem, inclinandum est in alteram, ita esse intelligendam, ut inclinatio non excedat lineam veritatis et virtutis. Praeterque quod nec recte opinamini absurda illa quae vos fingitis, quoquo pacto subsequi ex nostra assertione. Sed vos estis, qui de operibus obloquimini, sane qui contenditis ante iustificationem esse prava, in iustificatione, nulla esse necessaria: post iustificationem, neque legi satisfacere, nec ad luendas, quae pro peccatis debentur poenas, quicquam valere, nec ullo esse pacto merita vitae aeternae. Qua quidem ratione impossibilius aliud est, quam quod populos vestros praetextu efferendae fidei indormientes reddatis, atque operum negligentissimos.