De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Quemadmodum de statu hominis naturali, deque altero supernaturali originalis iustitiae fecimus, ita et de hoc tertio habitu hominis lapsi explorandum est, quam scilicet vires eius naturales in colendis virtutibus per se sufficiant, quandiu extra gratiam Dei oberrat. Sed quo ad hanc disputationem viam substernamus, operepretium est locum de libero hominis arbitrio praestruere. Hoc enim¹ negotium Lutherani etiam nobis exhibent. Sane qui inter alios effectus, seu defectus originalis peccati hunc etiam referunt, quod per lapsum Adae amiserit homo liberum arbitrium, et in bonum gratiae, et in malum. Verba Lutheri sunt in articulo. 36. ad Leonem. Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo, et dum facit, quod in se est, peccat mortaliter. Sed huius secundi membri refutatio ad librum secundum pertinet, cap. 1. ubi de dispositione ad gratiam disputaturi sumus. Subdit autem. Imo simpliciter debui dicere. Liberum arbitrium est figmentum in rebus, seu titulus sine re. Quia nulli est in manu sua quippiam cogitare mali aut boni, sed omnia (ut Vuiclephi articulus Constantiae damnatus recte docet) de necessitate absoluta eveniunt. Vide monstrificam hominis effigiem, libertatem arbitrii a natura humana abradere molientis. Nisi quod postea paulo emendatior titulum etiam ipsum, et nomen libertatis prorsus expungere et abolere pergens, librum inscripsit de servo arbitrio. Hanc phreneticam sapientiam, sui etiam primum propugnare coeperunt: ut patet apud Philippum in locis communibus,² ubi referens verba magistri, subdit. Et ego nego vim esse ullam in homine, quae serio affectibus adversari possit. Christianus igitur cognoscet, nihil minus in potestate sua esse, quam cor suum. Haec Philipp. Quocirca tam mala, quam bona astruebant Deum in nobis sine arbitrio nostro operari, nihil nobis agentibus, sed mere patientibus. Subiungit enim Luthe. eodem articulo. 36. Quomodo potest homo se ad bonum praeparare, cum nec in potestate sit sua, vias malas facere? Nam et mala opera in impiis Deus operatur. Atque in annotationibus super epistolam ad Rom. Philippus: certum est, inquit, omnia a Deo fieri, sive bona, sive mala, non solum permittendo, sed principaliter et effective. Quemadmodum igitur confitemur, vocationem Pauli fuisse proprium opus Dei, ita et adulterium Dauidis, et saevitiam Manlii, atque etiam proditionem Iudae. Et Mart. Bucerus³ super illo Pauli ad Romanos, Tradidit Deus gentes in desideria cordis eorum, et in reprobum sensum idem audenter docet. Haec autem verborum portenta, quod libertas sit titulus sine re, qui poterant fovere, nisi qui nec titulum mererentur habere rationalium hominum? Idcirco postquam evidentissimis testimoniis sacris, sanctorumque monumentis Patrum hoc loco devincti sunt, coeperunt se iam versum catholicam veritatem paulo propius explicare. Nempe quod habeamus liberum arbitrium in his quae subiecta sunt rationi naturali et sensui, ut plantare vineas, construere domos, etc. Quod Luthe. eodem articulo. 36. negaverat. Et hoc sibi volunt in libe. impe.⁴ ubi aiunt, quod in natura lapsa retinemus libertatem a coactione. Attamen in operibus gratiae omnino abnegant liberum arbitrium. Non solum quia sine speciali auxilio Dei nihil possumus (haec enim catholica confessio est) sed quod ipse totum facit, nobis mere passive recipientibus. Nam dicunt, sola nos fide iustificari. Quam Luthe. arti. 1. suarum assertionum ait a solo Deo infundi.⁵ Neque vero dissimulanda hic est vastricies, et calumnia istorum. Quo rudes suas plebes incantent, et se revinctos dissimulent, imponunt nobis, quod ita libertatem arbitrii defendamus, ut incurramus in Pelagianos: dicentes, naturali vi posse nos per liberum arbitrium Deum super omnia diligere, quatenus satis est, ad gratiam iustificationis. Id quod nemo unquam theologorum a mille hinc annis somniavit. Cuius testimonium evidentissimum praebet S. nunc Synodus,⁶ quae per totam sessionem sextam nihil aliud constituit, quam nullis nostris meritis, sed gratis nos per CHRISTUM iustificari. Sed de hoc in secundo libro.

Nunc, ut ad libertatem redeamus, bina est quaestio haec.⁷ Nimirum quod in duobus consideranda est, et pensanda libertas. Primum in operibus naturalibus: uti loqui, et tacere: sedere, et ambulare: agros colere, plantare vineas, in negotio itaque esse, atque in otio. Hoc autem membrum adversus illos tantum disputatur, et constituitur, qui dicunt omnia ex necessitate praescientiae Dei evenire. Quorum fuit Vuiclephus, et eius assecla Luthe. De quo tamen errore, Lutherani ducem iam suum videntur deserere. Et ideo cum materiam spectet praedestinationis, praetereundam hic duximus hanc partem.

De qua super epistolam ad Rom. cap. 9. abunde diximus. Alter ordo, in quo locum quoque habet quaedam libertas, est operum gratiae. Quam libertatem (ut lib. 2. et item. 3. videbimus) pertendunt semper Lutherani inficiari:⁸ dicentes, opera liberi arbitrii nihil ad nostram iustificationem praestare: neque ex nostro assensu et cooperatione illam pendere. Unde contra regnum liberi arbitrii comoedias ludunt: quibus docent, sicut inanime organum aut brutum pecus, sic hominem se habere, dum iustificatur. Quin etiam sunt inter catholicos, quos viva voce dogma hoc asserentes, nobisque reclamantibus, defensantes audivimus. Puta quod Deus quadam nos vi et necessitate ad se pertrahat. Ita ut in nostra nos conversione mere habeamus passive et receptive. De quo idcirco sacrosancta synodus ses. 6.⁹ pronuntiauit, cuius hic decretum, quam sit sanctum explanare intendimus. Igitur errores de libero arbitrio ad sex vel septem recolligere possum. Primus fuit Manichaeorum,¹⁰ qui nullam ponebant in homine potentiam liberam ad utrumlibet, sed duas esse in homine animas, alteram rationalem ex bono principio conditam, quae ex necessitate, quae bona et honesta sunt, operatur. Alteram, malam, sensualem, ab altero malo primo principio, quae pari necessitate mala perpetrat. Contra quem antiquissimi Patres, tam Graeci, quam Latini, et imprimis Aug. multa scripsere. Huius causa aedidit peculiariter librum de libe. arbit. ubi affatim differit, causam delinquendi non extare nobis a necessario aliquo principio, sed a propria voluntate, quae liberam habet electionem in bonum et malum. Secunda fuit haeresis cuiusdam nomine Bardesanes,¹¹ eodem auctore Aug. lib. de haere. cap. 35. qui dicebat humana omnia fato adscribenda esse. De his erroribus nihil ad praesens institutum. Tertia fuit cuiusdam nomine Abailardi,¹² quam post aliquot secula exuscitavit Vuiclephus, et (ut modo dicebamus) plausibiliter excepit, probavitque Marti. puta, omnia ex necessitate praescientiae divinae venire. Quam in alium locum reposuimus. Quarta fuit Ioviniani,¹³ inter alias, insania, quod baptizatus homo non poterat amplius peccare, ut extat apud Aug. et Hiero. De qua neque hic locus est dicere, licet Synodus modo, ses. 6. can. 23. eam damnaverit. Quinta fuit blasphemia Pelagii,¹⁴ qui liberum arbitrium supra iustas lineas extulit, praedicans sufficere nobis naturam liberi arbitrii, ad evitandum omne malum, bonumque operandum, quod dignum esset meritum amicitiae Dei, et ideo hereditatis aeternae. Quam impietatem 2. lib. reprobabimus, ca. 3. et 4. Contra quem proprie Aug. inter alia plurima opera, librum scripsit ad Timasium de natura et gratia: copiose disputans, ita statuendum esse liberum arbitrium, ut tamen gratiam Dei adiutricem, necessariam confiteamur. Sextus est error huic contrarius,¹⁵ eorum qui adeo deferunt gratiae, ut liberum arbitrium prorsus deleant. Et adversus istos misit ad Valentinum, et suos monachos librum alium de gratia et libero arbitrio, cum duabus praeterea epistolis, ubi gratiam dei ita certo constituit, ut tamen ostenderet libertatem nihilominus nobis inesse, qua nutui dei libere assentimus, et secum cooperamur, suamque gratia et favore utimur. Et hoc est, quod hic tractamus argumentum. Septimus fuit error in eosdem monachos,¹⁶ haud longe ab hoc dictis. Porro, quod cum sola sit gratia Dei, qua valemus vitare peccata, quasi vi quadam collabimur, et delinquimus, et ideo non sunt peccatores corripiendi, sed Deus pro illis orandus. De quo errore compescendo, adiecit lib. de corrept. et gratia: et cap. nos hic. 17. dist. 1. sumus. Non ergo statuimus impraesentiarum de libero arbitrio integram, quae latissime patet, disputationem habere.¹⁷ Consultatur de hoc Aug. in de gratia et libero arbitrio, et Hypog. lib. 3. ubi concludit, qui negaverit esse liberum arbitrium, eum non esse catholicum: iuxta decretum Palaestinum, adversus Pelagium, quod refert idem Aug. in epistola ad Paulinum, et confirmatum fuit in concilio Constantiensi. Quem praeterea articulum copiosissime atque doctissime disseruit Ioannes Driodenis in libro suo de gratia et libero arbitrio. At solum nobis hic constituere est animus conclusionem hanc.¹⁸ Quanuis per nos ipsi gratiam Dei inire, absque eius nequeamus peculiari auxilio, tamen quadantenus libertas in nobis inest, respectu huius divini beneficii. Primum, quod neminem coactu Deus, aut necessitate ad se trahit, sed in nostra est potestate gratiam eius respuere. Uti S. Trid. Syn.¹⁹ ses. 6. cap. 5. et can. 4. determinauit. Et praeterea quod quoties assensum nostrum praebeamus, et cooperari Deo velimus, nunquam per ipsum stat, quo minus praesentissimo favore nobis auxilietur: quippe qui iugiter ostium cordis nostri pulsat, ut convertamur. Ad hanc conclusionem primum argumentum²⁰ succurrit ex natura et conditione humana: ut Orig. lib. 3. de prin. sapienter disserit. Est enim homo suapte natura, rationale animal, hoc nimirum brutis animalibus praestans, quod habeat intellectum ratiocinativum in utranque partem: et eadem ratione voluntatem, quae in neutram sit determinata, sed in alterutram libera: sane cum unicuique potentiae cognoscitivae suus sit accommodatus eiusdem conditionis appetitus. Et hanc ob rem, cum cetera animalia nullum sui habeant dominatum, sed in praefixum sibi a natura scopum et finem ab eadem instincta et acta moveantur, homini libertas est, et arbitrium, sic se agere, ac secus, ad eum, quem sibi praestituit finem: ut cap. 3. dicebamus: exponentes, hoc esse lumen vultus dei homini obsignatum, et impressam eius imaginem, qua factus suarum actionum dominus,²¹ ceteris perinde dominaretur animantibus. Cum ergo hominem converti in deum, sit moveri in suum finem, consequens est, ut quemadmodum naturales res ad suos cuiusque fines, secundum suam naturam deus naturaliter movet, ita hominem, iuxta suam, moveat libere. At respondent adversarii,²² hoc totum in primo homine fuisse completum, quem fecit deus ab initio rectum, id est, iustitia originali insignitum: ut cap. 2. denarratum est: sed culpa sua, dum iustitiam amisit, simul et liberum arbitrium in bonum perdidit. Id quod propalam et omni procul aenigmate affirmat August. in Enchir. cap. 30.²³ his verbis. Libero arbitrio male utens homo, et se perdidit, et ipsum. Sicut enim qui se occidit, utique vivendo se occidit, sed se occidendo non vivit, nec seipsum potest resuscitare, cum occiderit: ita cum libero peccaretur arbitrio, victore peccato, amissum est et liberum arbitrium: a quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est. Petri certe apostoli est illa sententia: nimirum epist. 2. cap. 2.²⁴ ubi ait, A quo quis superatus est, huius et servus est. Pluraque addit August. verba, quibus ostendit, liberum non esse hominem post lapsum ad agendum iusta, nisi sit a peccato liberatus per CHRISTUM. Cuius illa, inquit, vox est, Si vos filius liberaverit,²⁵ vere liberi eritis. Similia ferme in hanc sententiam colligit in Hypog. lib. 3. ubi ait, quod liberum arbitrium habens agendi quod velit possibilitatem, fuit in homine protoplasto. Sed per velle malum, recte perdidit posse bonum: qui per posse bonum, potuit vincere velle malum. Et de spir. et lit. cap. 3. Liberum, inquit, arbitrium sine gratia non valet, nisi ad peccandum. Quo potissimum verbo probat Luthe. loco supra citato, liberum arbitrium esse titulum sine re. His autem intelligendis, et quae huius formae adscisci huc possunt, praemittenda divisio est huius nominis, libertas, cuius aequivocatio per regulam dialecticorum ex diversis contrariis propalatur. Dicitur enim libertas, et a verbo, quod est, libet, et ab eo, quod est, libero. Prima species opponitur coactioni²⁶ et necessitati: altera servituti. Id cuius incogitantia plurimos hoc loco fefellit. Prima significatio frequentior est in sacris litteris, quam quae testium egeat. Sed et secunda nihilosecius usurpatur. Liberamur enim a servitute peccati per CHRISTUM, vel a culpa in hac vita per gratiam: iuxta illud, Cum servi²⁷ essetis peccati, liberi facti estis iustitiae: vel prorsus a certamine, et molestia carnis, in futuro²⁸ seculo per gloriam: secundum illud, Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertate gloriae filiorum dei. Ex hac distinctione trifariam libertatem colligimus: nempe naturalem, quae est immunitas a necessitate, ut quis, quod libet, eligat: et altera libertas gratiae: ac demum tertia gloriae. Theologi. 2. sent. d. 25. sub aliis verbis dignoscunt libertatem. Scilicet a necessitate, a peccato, a miseria: quae omnes fuerunt in statu innocentiae. Prima vero, quia naturalis est: permanet post peccatum: sed reliquas duas perdidimus. Quas per CHRISTUM recuperamus: secundam quidem, in hac vita: tertiam vero, in futura. Aug. ergo ubi manum cum Pelagianis²⁹ conferebat, qui libero arbitrio plenam potestatem arrogabant promerendae iustitiae, id ipsum deiiciebat. Sed hoc in sensu perseverare astruere, perdidisse hominem post lapsum, libertatem:³⁰ quod ita factus esset servus peccati (quod ait Pet.) ut non posset per se resurgere. Atque in hoc duntaxat assimilatus est homini mortuo. Non tamen omnimode voluit, similitudinem consistere: ut sicut mortuus, nihil ipso cooperante, redditur vitae: ita peccator reuocetur in gratiam. Non enim ad se nos deus trahit, ut pecudes (quod S. Syno. Trid.³¹ ait) aut inanime organum: sed illuminando, dirigendo, alliciendo, pulsando, et instigando. Unde non eo sensu citat Aug. vel hic, vel ubilibet, Si vos filius liberaverit, vere liberi eritis: quod in peccatore non sit naturalis libertas ad assentiendum et cooperandum, si libet, motioni dei: sed in eo quod postquam liberatus fuerit a servitute peccati iam habet auxilium dei, ut id possit, quod libet, agere: quo ante carebat. Unde cum duas epist. Pelag. lib. 1. cap. 2. Quis autem, inquit, nostrum dicat, quod primi hominis peccato perierit liberum arbitrium de humano genere? Libertas quidem periit per peccatum: sed illa, quae in paradiso fuit, habendi plenam cum immortalitate iustitiam, propter quod natura humana, divina indiget gratia: dicente domino, Si vos filius liberaverit, tunc vere liberi eritis. Igitur liberum arbitrium in hoc sensu censet August. perditum homini esse post lapsum, quod non est illi possibilitas recuperandae salutis, nisi cum auxilio gratiae: quinimo nec velle se disponere valet, nisi praepulsante deo. Non tamen, quod non sit liberum illi assentire. Vide quam sit apertissima sententia in lib. de eccle. dogma.³² qui liber et ab Augustino compilatus creditur, et summae semper fuit auctoritatis in Ecclesia. Sermo est cap. 21. de libertate arbitrii in prima conditione hominis, qua potuit si voluisset perseverare. Subditur autem, Postquam vero seductione serpentis per Evam cecidit, naturae bonum perdidit, pariter et vigorem arbitrii: non tamen electionem, ne non esset suum quod evitaret peccatum, nec merito indulgeretur, quod non arbitrio diluisset. Manet itaque ad quaerendum salutem, arbitrii libertas: id est, rationalis voluntas: sed admonente prius deo, et invitante ad salutem, ut vel eligat, vel sequatur, vel agat occasionem salutis: hoc est, inspiratione dei. Et infra, Sicut ergo initium salutis nostrae, Deo miserante, et inspirante habere nos credimus: ita arbitrium naturae nostrae sequax esse divinae inspirationis libere confitemur. Quocirca impostura fuit et stropha Luthero familiarissima, dum art. 36. citauit August. contra duas epist. Pelag.³³ quod nolentes Deus convertat, et reluctantes. Cum contrarium expresse dicat, cap. 19. scilicet, quod nemo venit, nisi velit: neque posse fieri, ut nolentes credant: sed ipse facit in cordibus hominum, ut volentes ex nolentibus fiant. Et in Enchi. cap. 32. Nolentem praevenit, ut velit. Atque eadem calliditas eius fuit et iniquitas, detruncata verba Augustini citare in de spir. et lite. Non enim praecise ait, quod nihil liberum arbitrium, nisi ad peccandum valeat: sed addit, Si lateat veritatis via. Quasi dicat, per se non potest, sed per auxilium luciferae fidei in viam nos mittentis. Quod explicatius in de corrept. et gra. cap. 21. his verbis effert. Liberum arbitrium ad malum sufficit: ad bonum autem parum est, nisi adiuvetur ab omnipotenti Deo. Gratia ergo non tollit liberum arbitrium, sed adiuuat:³⁴ quin vero ideo adiuvatur, quia non tollitur. Ut idem ait Aug. in epistola ad Hilarium, quae est. 89. Quam autem dilucide et evidenter haec fuerit sententia Augustini, paulo post indicabitur.

Quo ergo ad statutam conclusionem redeamus, secundum argumentum est hoc:³⁵ Nulla creatura capax est divinae gratiae aut gloriae, praeterquam et intellectualis angelus, et rationalis homo: causam vero huius aliam comminisci nequimus, quam quod uterque ad imaginem Dei factus, libertatis sit compos: qua in sua habet potestate divinum favorem, et respuere, et acceptare: iussaque tum facere, tum excutere: et quod maluerit, vel ad gloriam suam, vel ad ignominiam optare. Igitur conversio hominis, libera illi est, et voluntaria. De hac re in suo opusculo de libe. arbitrio, sic inquit Bernard.³⁶ Tolle liberum arbitrium, et non erit quod salvetur. Tolle gratiam, et non erit unde salvetur. Opus hoc sine duobus effici non potest: uno a quo fit, altero cui, vel in quo fit. Deus auctor est salutis, liberum arbitrium, tantum capax. Sed ne de verbo hoc postremo illi exultent, qui putant liberum arbitrium mere se passive habere in iustificatione, auscultet quod continuo subiicit. Quod ergo a solo Deo, et soli datur libero arbitrio, tam absque consensu esse non potest accipientis, quam absque gratia dantis. Et ita gratiae operanti salutem liberum arbitrium dicitur cooperari dum consentit, hoc est, dum salvatur. Proinde irrationalis spiritus salutem minime capit, eo quod illi voluntarius consensus desit, quo Deo saluanti placide obtemperet: sive iubenti acquiescendo, sive pollicenti credendo, sive reddenti, gratias agendo. Hactenus Bernar. Et August. in priori epist. ad Valentinum, quae est. 46. Nulla inquit, obedientia esse potest sine libero arbitrio. Et ideo cum toties in scriptura iubeamur non solum praecepta servare, sed etiam in Deum converti, ex ipsa scriptura sacra perspicue convincitur et demonstratur liberum arbitrium. Id quod fusius tractat de gratia et libe. arbit. cap. 2. Ubi potissimum argumentum ad liberum inquit, arbitrium obfirmandum, inde sumitur, quia ipsa divina praecepta homini non prodeffent, nisi haberet liberum voluntatis arbitrium, quo ea faciens ad promissa praemia perveniret. Et infra, Quomodo iubet, si non est liberum arbitrium? Quid beatus ille de quo Psalm.³⁷ dicit, quod in lege domini fuit voluntas eius? Nonne satis indicat voluntate sua hominem in lege dei consistere?

Ex his tertium conficitur argumentum:³⁸ iustificatio hominis idem est, quod conversio eius in deum: conversio autem opus bonum est, et dignum laude: si autem spontanea non esset, nullius esset laudis: est ergo libera. Nam propter illa quae nobis praeter voluntatem nostram accidunt, nec laudamur, nec vituperamur. Unde Paul.³⁹ Si volens hoc facio, mercedem habeo. Et Aug.⁴⁰ loco proxime citato, Quando volens quis quid facit, tunc dicendum est opus bonum, tunc speranda est boni operis merces ab eo, de quo dictum est,⁴¹ Qui reddet unicuique secundum opera sua. Unde (ut lib. 2. ostensuri sumus) conversio opus est meritorium, non utique gratiae primae, sed tamen gloriae. Accedunt in hanc sententiam Hieronymi ad Damasum⁴² verba haec, Liberum arbitrium dedit Deus homini, ut viveret unusquisque non ex imperio dei, sed obsequio suo: id est, non necessitate, sed ex voluntate. Ut virtus haberet locum, et a ceteris animantibus distaremus, dum ad exemplum dei permissum est nobis facere quod velimus. Quapropter August.⁴³ epist. priori ad Valentinum, illos qui conuell. gratiam dei commendabant, ut hominis liberum arbitrium negarent, ita incusat, ut qui negato libero arbitrio, rationem praemii continuo sustulissent:⁴⁴ quod unicuique Deus in die iudicii redditurus est secundum opera eius. Si inquit, non est dei gratia, quomodo salvat mundum? Et si non est liberum arbitrium, quomodo iudicat mundum? Atqui hoc apprime animadvertendum est adversus Lutheranos, quibus extruso libero arbitrio, protinus consequens sit, non esse opera nostra ullius meriti.

Quartum,⁴⁵ nisi audire pigeat, validissimum argumentum est, et quod ratio ex scriptura sacra elicit, Si Deus ita nos iustificaret per gratiam suam, ut nihil assensionis nostra et arbitrio opus esset, cum ipse ad ostium sit semper et pulset:⁴⁶ quid causae restaret, cur non omnes converteret? Quod si rem forte in aeternas causas praedestinationis retuleris, quia cui vult miseretur, et quem vult, indurat: non satis quaestioni feceris. Illa enim est causa suprema et remota: videlicet, quare hunc ad gloriam destinaverit, illum vero minime (de cuius effectu ait Aug. quare hunc trahat, illum non trahat, noli dubitare, si non vis errare) sed tamen causa praeterea desideratur proxima, per quam destinaverit unum quemlibet in regnum recipere. Ut enim ex infantibus hic salutem consequitur, quia renatus est ex aqua et spiritu sancto, ille vero nequaquam, propterea, quod absque baptismo vita decessit: ita in adultis reddenda est proxima causa, cur cum duos aeque sit Deus paratissimus convertere, praesentissimaque utrunque misericordia aspiret, hunc trahat, illum non trahat.⁴⁷ Quae revera reddi non potest, nisi quod alter praebet assensum et cooperatur: alter vero, minime. Ut enim parvulum per baptismum sine suo consensu, ita adultum per suam cooperationem praedestinavit convertere. Sed et rationem cur maiori hunc gratia, quam illum perfundat, nullam certe aliam effingere poteris, quam quod unus maiori se quam alter conatu et impetu amoris converterit. Quis enim dixerit, omnes peccatores ad aequalem amicitiam reconciliari? Tantam scilicet gratiam recipere tepidum poenitentem, quantam Magdalenam: cui remissa sunt peccata multa, quoniam dilexit multum.⁴⁸ Imo vero, si rem altius inspexeris, cum Deus Ecclesiam suam tam ex animo percupiat eo esse decore et sanctitate, qua decebat esse dilectissimam sponsam CHRISTI, suo sanguine redemptam, tamque providenter eam legibus, documentis, exemplis, et sacramentis instruxerit, tamque sit praesto, qui nobis opituletur: nimirum qui irradiare principum corda sol ipse iustitiae nunquam cessat, quid in causa esse potest, cur non instauratur, nisi quia assensum nostrum expectat, et operam? Ut in propatulo eodem loco est Apocalypsis, Ecce enim inquit, sto ad ostium et pulso: si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum, et cenabo cum illo, et ipse mecum. Ipse quidem est, qui aperit corda nostra: sed quia liberum nobis est et obsistere, et assensum praebere, idcirco ait: Si quis audierit et aperuerit. Et Ioan. ubi ait, Nemo potest venire ad me, nisi pater qui misit me, traxerit⁴⁹ eum:⁵⁰ mox subdit, Omnis qui audivit a patre, et didicit, venit ad me: nempe quia in voluntate cuiusque est, Deo trahente, ad eum venire. Eademque libertas exprimitur, ubi legitur: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.⁵¹ Et, Si quis vult post me venire, abneget⁵² semetipsum. Et, Qui potest capere capiat:⁵³ qui non potest, abscedat. Et quae cap. proximo insuper adiiciam Unde August. 2. epistola ad Valentinum, quae est. 47. exponens illud, Rectos cursus fac pedib. tuis:⁵⁴ ipse enim⁵⁵ rectos faciet cursus tuos, optime meditatus est, rectos nos facere cursus pedibus nostris, propter propriae libertatem voluntatis: Deus tamen rectos facit eosdem gratia sua. Quocirca qui postulamus, Deus virtutum converte nos:⁵⁶ vicissim audimus, Convertimini ad me in toto corde vestro.⁵⁷ Sane quod opera, quae cum gratia dei in iustificatione concurrunt, et sua sint, et nostra. Porro sua, moventis: nostra vero, qui libere movemur. Hinc illa est Augustini illustris sententia in enarratione Psal. 144. Qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te.⁵⁸ A creandis enim hominibus, inquit, nihil exegit deus: quid enim exigeret ab his, qui nondum erant? A reformandis autem et iustificandis hominibus passim in scripturis exigit, ut credant, resipiscant, poenitentiam agant, ad cor redeant, orent, ut remissionem peccatorum, et gratiam accipiant. In summa, Evangelium est apertissimum: ubi ait Ioan. Dedit eis potestatem filios Dei fieri:⁵⁹ id est, nemini necessitatem intulit, sed cunctis opem attulit, ut quotquot vellent eum libere recipere, credentes in nomine eius, filii dei fierent. Qua forte de causa subiungitur, Qui non ex voluntate carnis, nec ex voluntate viri, sed ex deo nati sunt. Nimirum ut exprimeretur, nativitatem ex deo non esse, ut eam quae est ex homine: puta per naturam, sed per voluntatem. Nec vero ista potestas et libertas enuntiatur in Evangelio de Adam, iustitia perornato, nec certe de his, qui iusti iam erant: sed de illis, qui erant in peccato. Quandoquidem ait, Dedit eis potestatem filios dei fieri. Id enim inquit philosophus,⁶⁰ possumus, quod per amicos possumus. Et maxime per amicum, qui tam nobis lubens ac promptus suppetias venit. August. denique videtur hoc egregie uno verbo explicare, lib. 1. retract. c. 22. ubi ait, in potestate quippe hominis est, mutare in melius voluntatem. Ecce libertatem, appellat potestatem. At quia per se non sufficit, subdit: Sed ea potestas nulla est, nisi ab eo detur, de quo dictum est: Dedit eis potestatem filios dei fieri. Et Hypog. lib. 3. In omni opere sancto prior est voluntas dei, posterior liberi arbitrii. id est, operatur deus, cooperatur homo. Et post demum concludit, ita esse certo confitendum liberum arbitrium, ut qui negaverit, catholicus non sit. Et quod intelligat in operibus gratiae, est manifestum. Nam haec est nona condemnatio Pelagii,⁶¹ ut refert August. ad Paulinum, non esse liberum arbitrium, si dei indiget auxilio. Ubi sermo erat de auxilio gratiae ad iustificationem. Ob idque dilucidum est sancitam illic fuisse libertatem nostram, dum iustificamur adulti. Enarravimus ergo causam decreti nostrae S. Synodi ses. 6.⁶² quo habetur, non recipere nos beneficium reconciliationis, veluti inanime organum, sed libere assentientes et cooperantes, ita ut possimus inspirationem abiicere: ut habetur cap. 5. Et inter canones can. 4. Atque in cano. 5. condemnatur verbum Lutheri: scilicet, quod liberum arbitrium sit res de solo titulo.