De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

EX articulis illis sex, qui cap. 7. de originali peccato propositi sunt, quatuor hactenus pertractavimus. Nempe quemadmodum in totum humanum genus pertranseat, quae causa eius, quid sit, et quo pacto vitiata origine traiiciatur. Subsequitur ergo quinto loco, ut de eius effectibus, seu defectibus disseramus. De quib. nihil prolixiori sermone opus erat: nimirum quod ferme iam sint expositi: sed iidem Lutherani sunt, qui nonnihil in hac parte nobis facessunt negotii. Aiunt enim usque ad se doctores,¹ qui graviores defectus originalis culpae docuerunt, ignotam fuisse gravitatem eiusmodi peccati. Docent autem peccatum originale, non solum reatum esse, quo rei sumus irae Dei, et mortis aeternae, sed ipsam corruptionem humanae naturae. Cuius effectus seu defectus, sunt ignoratio Dei, contemptus Dei, vacare metu et fiducia Dei, odisse iudicium Dei, fugere Deum iudicantem, irasci Deo, desperare gratiam, habere fiduciam rerum praesentium. Quos morbos, inquiunt, non animadvertunt scholastici. Verba sua sunt in apologia confessionis Augustanae, et in colloquio Vuormatiensi. At nisi tam essent isti theologiae scholasticae infesctatores, forsan naturam rerum oculatius spectavissent. Effectus enim originalis peccati,² illi penitus sunt, qui ex natura rei secundum divinam legem ex eo subsequuntur, nulla intercedente nova voluntate. Porro qui in poenam originalis culpae omnibus communes sunt, et parvulis ante usum rationis, et adultis. Alias omnia humana peccata dicerentur effectus originalis peccati, qui profecto abusus esset loquendi. Nisi de effectibus remotis (quod aiunt) intelligeretur eo sensu, quod per concupiscentiam, iustitia originali destituta, pellicitur in consensum voluntas.

Sed aiunt³ nominibus illis actionum significare non solum actus, verum potentiam ad huiusmodi pravas actiones: vel carentiam et privationem contrariarum virtutum, quibus per peccatum Adae fuimus despoliati. Hoc responsum commenti sunt, postquam coacti sunt agnoscere, illa, neque esse in infantibus, et verius esse actualia peccata, quam originalis peccati poenas. At non se satis expediunt. Primum⁴ quod qui audit contemptum Dei, odium iudicii Dei, et similia, nil prorsus intelligit, quam scelera ipsa et impietates quae sunt commissa actualia: quae si effecta sunt contagii originalis, consequens sit, ut pueris quoque impingantur ante usum rationis. Quo nihil dici potest absurdius. Et praeterea cur potius haec pauca commemorant ut temere in buccam venerunt, quam reliqua omnia crimina, flagitia, et scelera, quae Paulus ad Galat.⁵ recenset? Quandoquidem omnium illecebra, impulsus, et origo sit in concupiscentia carnis. Ad haec. Si illos ita effectus esse interpretentur, quod sint in universum communes omnibus filiis Adae, etiam iustis, soluto reatu in baptismo, hoc plane falsum est. Sunt enim multi, qui tantum malorum non admittunt. Imo nihil vetat esse aliquos, qui omni capitali crimine careant.

Sin vero intelligunt, effecta illa esse originalis⁶ culpae, tunc tantum quando non est remissa, ut sentire videntur in colloquio Ratisponensi, his verbis. Concupiscentia non potest non prodire in omne genus peccati in non regeneratis, in quibus diabolus efficax est, neque id prorsus verum est. Namque fuerunt complures Gentiles inter Graecos et Romanos, quibus forsan non fuit remissa originalis culpa, qui tamen iure edocti naturae pluribus abstinuerunt vitiis, quam multi ex Christianis: ut cum alii, tum etiam Aug. quandoque refert, quos nobis etiam in exemplum ponit. Ad haec. Quodnam genus loquendi novum est, referre inter defectus peccati originalis, vacare metu Dei, et fiducia, irasci Deo, desperare gratiam, et cetera huius figurae? Professo multos experimur iustos, meticulosos tamen, suasque verentes conscientias, atque adeo iudicium Dei extimescentes. Et complures contra, prauos homines, non solum non desperantes, sed neque metuentes quidem. Quinimo infideles in peccato originali, nec desperant felicitatem aeternam, nec Deo irascuntur, nec eius fugiunt iudicium. De his autem latius in capitulo de certitudine gratiae, lib. 3. Illa enim est, quam isti videntur hisce verbis parturire.⁷

Ad rem igitur ut veniamus, inter effectus seu defectus originalis peccati, nempe qui lege divina, naturali consecutione in poenam peccati subsecuti sunt, primus fuit privatio divinae gratiae, et exhaeredatio caelestium bonorum. Quod cunctis lethalibus delictis commune est. Secundus, privatio illius excellentissimae cognitionis Dei, et expoliatio iustitiae originalis, puta rectitudinis inferiorum partium animae ad rationem, et corporis ad animam. Nam privatio rectitudinis rationis ad Deum, et divinam regulam, non effectus (ut diximus) sed ipsum peccatum fuit, quod suo modo perdurat in nobis. Tertius effectus illius peccati, nosterque defectus, et vulneratio, est effraenatio concupiscentiae, quae a ratione exinde, legeque divina relegata, impetu (quae natura eius est) ad sensibilia fertur. Non quod sit qualitas illa morbida in anima, quam veluti commentum supra confutavimus, aut qualitas aliqua realiter distincta in corpore. Sed vocatur habitus, eo modo, quo Arist. aegritudinem, quae est proportionis humorum dissolutio, appellat qualitatem et habitum.⁸ Merito hic tamen dubitatur, quisnam sensus dicti illius sit, inter theologos celebrati, quod fuerit homo peccato illo, tum gratuitis expoliatus, tum vulneratus in naturalibus. Sententia enim est venerabilis Bedae, super illud Lucae de homine parabolico,⁹ qui incidens in latrones, despoliatus ab illis est, atque plagis impositis, seminivus relictus. Utrum principium aliquod naturale amisimus, quo simus minus liberi, quam homo creatus in puris naturalibus. Nam si non ita res est, nec est profecto intellectu facile, quomodo fuerit homo in naturalibus vulneratus. Responsio nihilominus theologorum est unanimiter negativa. 2. senten. d. 30. et S. Thomae. 1. 2. q. 81. Auctoritas namque est Diony. 4. ca. de divi. no. bona naturalia etiam in daemonibus integra mansisse post peccatum, multo ergo minus aliquod nobis principium extritum est. Cuius ratio ex supradictis facile elicitur. Quoniam Deus, qui supernaturali dono vestierat naturam nostram, non maiori supplicio peccatricem affecit, quam denudatam relinquere. Tum ob suam benignitatem, tum quod nihil nos nostra voluntate admisimus. Quare homo in puris naturalibus ab homine lapso non aliter (praeter rationem culpae) differt in hac parte, quam uti homo nudus, qui nunquam fuit indutus, ab homine nudato, quibus fuerat vestitus. Ambo enim sunt aeque nudi. Nisi quod nuditas in primo nulla fuisset poena, sed naturalis negatio ornamenti: in secundo vero est privatio propter culpam.

Sed nunquid bonum naturae aliquo modo imminutum est, ut simus minus propensi in bonum magisque in malum proclives, quam essemus in puris naturalibus?¹⁰ Id enim videtur astruere S. Thom. loco modo citato, dicens, quod inclinatio naturalis ad virtutem diminuitur per peccatum.¹¹ Nam cum actus,¹² autore Arist. ingenerent similes habitus, non potest in eo, qui vitiis sese tradidit, non imminui inclinatio ad bonum, augerique ad malum. Respondetur, quod veritas haec, quae omnibus est in confesso, id tantum docet, quod in ipso Adam per peccata sua, sicuti et in nobis per actualia nostra, debilitetur bonum naturae propter corruptos habitus. Peccatum autem originale nullum ingenerat habitum: neque (praeterquam quod est culpa) alter eneruat, inscitive naturam, quam si homo in puris naturalibus nasceretur. Cur autem dicatur vulnerata¹³ natura ex fundamento illo cap. 3. praedicto, totiesque a nobis resumpto, dilucidatur. Etenim cum natura rationalis hominis, sit operari secundum rationem, a quo per sensualitatem cohibetur, donum illud iustitiae sensualitatem continens perficiebat hominem in naturalibus. Quippe cum prohiberet, ne impediretur opus illud rationis, homini naturale. Ob idque privatio illius doni supernaturalis, fuit plaga et vulnus in naturalibus, quatenus homo inde relictus est mancus, et incursionibus diaboli, mundi, et carnis patens: ut non possit iuxta naturam suam perpetuo operari. Veluti si natura hominis esset, recta linea incedere, haberet nihilominus ligatum sibi canem alioversum trahentem, qui canem aliquo remedio coerceret, perficeret hominem in naturalibus, et qui remedium auferret pari ratione laederet. Et ita intelligendus est canon primus sanctae nostrae synodi ses. 5.¹⁴ ubi de effectibus peccati originalis sancitum est propter ipsum incurrisse nos captivitatem sub potestate diaboli, totumque Adam atque adeo nos secundum corpus et animam in deterius fuisse commutatum. Quo fit, ut homo cum solo originali, seclusis habitibus actualium, non feratur impensius in sensibilia, quam si esset in puris naturalibus. Atque ideo solum differunt, sicuti moles ab alto cadens, impedita prius, et postea ablato impedimento. Quae quidem aequali vehementia cadit, antequam retineatur, et postquam removetur obstaculum. Id quod altissime infigendum est menti, ad intelligendum discrimen inter liberum nostrum arbitrium iustitia originali praeditum, eademque id ipsum multatum.¹⁵ Cum enim libertas duabus partibus constet, scilicet id posse, quod velis, per peccatum perdidimus possibilitatem (ut lib. 3. Hypog. ait Aug.) faciendi quicquid volumus, non simpliciter, sed in his quae ad Deum pertinent. Videlicet, ne valeamus per nos gratiam Dei promereri. Et hoc est, inquit, vulnus, quo claudicamus libero arbitrio. Quod sine vulnere CHRISTI sanari non potest. Haec Aug. Mansit tamen possibilitas ad naturalia: atque haec praeterea libertas in supernaturalibus ad utrumlibet, ut scilicet quoties cooperari velimus Deo, praesto sit ad opitulandum nobis. Quod si nolimus, neminem ipse coactu permoveat, sed iuxta nostram naturam libere, ut capitulo iam quintodecimo de libero arbitrio copiosius denarrandum est.

Concupiscentia multis nominibus appellatur.— Atqui concupiscentia haec, iustitia originali destituta, multis dicitur nominibus. Appellatur enim fomes peccati: vel quia effectus est peccati: vel (quod nomen significat) quia fomentum est et alimentum vitiorum, quae consensu allectae inde voluntatis admittimus. Vocatur etiam et lex carnis, et tyrannus: quoniam non aliam sequitur normam, quam voluptatem carnis: et ideo tanquam tyrannus de arce nos et cacumine rationis deturbat. Unde merito a S. Patribus, morbus, vulnus, ac denique malum naturae censetur.

Effectus reliqui¹⁶ ad corpus pertinent, nempe mors, quam in poenam peccati comminatus est Deus, atque morbi: qui plane sunt inchoatio mortis. Ad plenum enim completum est.¹⁷ Quacunque hora comederis, morte morieris. Nam ab illo temporis momento coepit natura dissolvi, et in mortem ire. Id quod et nobis ab ipso statim conceptionis articulo accidit. Quandoquidem vivere, nihil aliud est, quam vitae tempus absumere. Itaque haec omnia mala, quae connata nobis essent cum natura, etiam si nullum antesset peccatum, sunt modo poena peccati, propter beneficium divinum, peccato sublatum, quo ab illis seruabamur universis. Quin etiam mala alia externa, quae nobis, vel a feris animalibus, vel ab inclementia caeli, vel ab elementis existunt, vel ex nostra nobis inscitia, vel incogitantia et vecordia contingunt, ultiones illius peccati sunt. Etenim in illo felicissimo statu ab omnibus nos divina providentia protexisset. Sed de his satis, sane quae vulgaria sunt. De illo tamen effectu imminutae libertatis, latior habendus nobis est sermo, si tamen breuissimum verbum de poena huiusmodi peccati fuerit intersitum.