De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

STrinximus, quantum nostrum fuit pusillum ingenium, Lutheranos de huiusmodi dispositionibus ad gratiam: superest nonnulla dissolvere dubia, quae inter catholicos restant. Diximus enim actualium delictorum necessarium esse ad salutem actum poenitentiae, tam in illo qui sacramento baptismi regenerandus est, quam in illo qui iam christianus per sacramentum poenitentiae in viam redit. Dubitatio ergo est prima, utrum actus¹ contritionis requisitus sit ab utroque an vero attritio satis sit. Et praeterea utrum pari omnino detestatione sit uterque praeparandus, antequam salutem recipiat. Cui disputationi praemittendum breuissimum verbum arbitror de illo, quod inter attritionem, contritionemque est interstitium. Scotus² et qui ei adhaerescunt, nihil videntur inter attritionem, et contritionem discriminari, quam quod attritio sit detestatio peccatorum per naturalem facultatem generali auxilio suffultam, quam ipsi vocant meritum de congruo: contritio vero, est idem ipse actus informatus gratia. Verba Scoti sunt in. 4. d. 14. q. 2. Peccator potest ex naturalibus cum communi influentia consyderare peccatum commissum, ut offensivum dei, et ut contra legem divinam, et ut aversivum a deo, et ut impeditivum praemii, et ut inductiuum supplicii: et sub multis talibus rationibus. Et potest voluntas ipsum sub aliqua illarum rationum, vel sub multis, illud peccatum sic consyderatum detestari: et ille motus potest continuari, et intendi ante insusionem gratiae. Et paulo inferius, Et si manet idem motus, qui prius fuit attritio, in illo instanti sit contritio: quia in illo instanti fit concomitans gratiae. Itaque ex parte obiecti nihil distinguit inter attritionem, et contritionem. Quandoquidem attritionem hanc, dolorem astruit esse peccati: sive quia offensivum Dei, sive quia impeditivum praemii: sive quia inductiuum supplicii. Nisi quod quatenus a natura proficiscitur, est attritio: et quatenus gratia informatur, contritio.

Tria hic sunt,³ quae aliis non probantur, nec profecto mihi quidem. Primum, quod ait, actum a natura, sine peculiari ope Dei profectum, meritum quoquo pacto esse iustificationis: de quo satis supra cap.4.diximus. Secundum, quod ait, continuationem actus per aliquod tempus, atque adeo intensionem necessariam esse in eo qui ad gratiam disponitur. Hoc enim profecto, salva doctoris auctoritate, ut ipse fuit primus, qui excogitavit, ita nulla ratione probat (neque sane apparenti ulla potuit) sed mere gratis affirmat. Ex sacra vero scriptura, non modo nullus illi suffragatur locus, verum refragantur plerique multi. Si enim auctoritates superiori capite inductas respexeris, id facile cernas. Illud nanque Hieremiae,⁴ Si egerit gens illa poenitentiam, agam et ego: et illud Ezechielis,⁵ Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis, quae operatus est, omnium iniquitatum eius non recordabor, nihil de continuatione, aut intensione insinuat, sed de numero peccatorum. Nempe, quod in quacunque hora, et eadem ratione, in quocunque momento iniquum poenituerit offendisse Deum, obtinebit veniam. Et in psal.⁶ Dixi confitebor adversum me iniustitiam meam domino, et tu remisisti impietatem peccati mei, Quae verba subitaneam actionem prae se ferunt. Et, Factus est de caelo repente sonus,⁷ tanquam advenientis spiritus sancti. Ubi ait glossa, quod nescit molimina spiritus sancti gratia. Et ideo S. Tho.⁸ Patrum vestigia sequutus, qui de huiusmodi gradualibus intensionibus nihil nos docuerunt.1.2.q.113. art.7.ait, iustificationem in instanti fieri posse. Atqui de infusione quidem gratiae, neque Scot. ipse ambigit, quin temporis momento fiat. Sed et de dispositione ait S. Tho. quod licet Deus nos quandoque successive disponat, nempe dum non statim nos ad actum caritatis, qui proxima est dispositio gratiae nomen adspirat, sed ad alias virtutum actiones, per quas tanquam per gradus, perducit ad gratiam, subito nos tamen saepenumero disponit. Et ratio est, quia actui mentis, seu intellectus, seu voluntatis, cum sit spiritualis, non repugnat fieri in instanti. Maxime cum eiusmodi dispositio a Deo praecipue fiat, cuius potentia est infinita. Cui possumus exemplum solis simillimum accommodare.⁹ Est enim Deus ut sol, cuius lumen est gratia. Et ideo quemadmodum ubi primum quis solem conspexerit, irradiatur lumine: ita cum quis primum assenserit cooperando motioni divinae, absque ullo prorsus temporis intervallo perfunditur gratiae fulgore, Cuius equidem veritatis, vel hoc maximum est argumentum,¹⁰ quod alias si tempus est aliquod, quo necessario debeat continuari contritio, unum debet esse omnibus praefixum. Si ergo esset decima (verbi gratia) parshorae, tunc si quispiam repentina invasus morte inciperet poenitere, obiretque ante illum certum limitem, non esset illi possibile remedium per contritionem, quod esset assertu impium. Neque vero satis respondetur, quod posset per intensionem actus, extensio recompensari. Quia huius nullum est fundamentum. Esset enim mirabile dictu, quod si duo inciperent poenitere eadem intensione, quae certo tempore continuata sufficiens esset, ille qui ante illum terminum moreretur, ob solum defectum temporis, absque venia periret, alter vero eodem actu obtineret gratiam. Intensio ergo vel duratio non est necessaria ad remissionem culpae dummodo ex obiecto sit verus actus contritionis. Facit tamen permultum utraque ad quantitatem gratiae, ut docet S. Thom. 1.2.q.89. art.2.

Tertium, quod in opinione Scoti adnotabamus, est, quod attritionem et contritionem non ita dignoscit, ut ratione obiecti disparentur: sed solum ex causa efficiente. Utpote quod attritio naturaliter fiat: contritio vero, ab habituali gratia informante. Nam auxilium speciale, quo disponamur ad gratiam (ut cap.3. et 4. dicebamus) nuspiam apud ipsum legitur. Igitur ut punctum rei attingamus, bifariam inter attritionem et contritionem differt.¹¹ Primum intrinsece ex parte obiecti. Sane quod contritio sit dolor peccatorum propter deum, vel (quod tantundem, et quidem significantius pollet) quatenus sunt offensa Dei: attritio vero est dolor peccatorum, non qua ratione sunt offensa dei, sed quatenus nobis nocua. Nimirum, quia causa sunt poenae, aut in hoc, aut in futuro seculo. Distinctio haec inde constat, quod nomine contritionis, universis, tum Patribus, tum theologis scholasticis, venit actus poenitentiae perfectus, quo peccata remittuntur. ut enim hactenus commonstratum est, poenitentiae sacra pagina tribuit remissionem peccatorum, tanquam proximae ex parte nostra dispositioni: proxima autem dispositio, ubi habemus etiam hucusque constitutum, actus debet esse caritatis: porro autem actus caritatis non est ex genere suo attritio: nam qui peccata abominatur, ea tantum ratione, quia nocent, non tam Deum diligit, quam poenas odit: ergo contritio solum est detestatio peccatorum, quatenus offensa sunt Dei: sane quae amor quidam eius est: uterque enim est actus amicitiae: scilicet, et laetari de bonis amici, et de suis quoque iniuriis dolere. Ob idque S. Tho. 3.p.q.85. ait, poenitentiam esse¹² speciem quandam iustitiae: qualis iustitia (secundum Philosophum, 5. Ethi.) inter nos et deum esse potest. Quippe cuius officium est, emendare vitam, refarciendo iniuriam Deo illatam. Sed imperatur nihilominus actus eius a caritate, eo quod est displicentia iniuriae illatae amico. Et explicatius art.5. inter enumerandum dispositiones ad gratiam, Quintus, inquit, actus, est motus caritatis, quo alicui peccatum displicet secundum seipsum, et non iam propter supplicia. Insinuans poenitentiam illam quae a timore poenae progignitur, non esse actum caritatis: quia non contritio sed attritio est.¹³ Atque inde patet nominum etymologia.¹⁴ Est enim attritio in corporibus, dum¹⁵ mola (verbi gratia) frumentum terrae in frustula terit: contritio vero, ubi iam est in pulveres commolitum. Unde tracta analogia, aiunt theologi contritionem esse odium et detestationem peccati supra omne quod odibile est: attritionem vero esse odium eius non supra omne odibile. Quod non est referendum ad intensionem et fervorem actus. Nam potest quis maiore longe maiori afflictus esse ex metu inferni, quam alius, ex eo quod in Deum deliquerit. Sed est iuxta ea quae diximus intelligendum: scilicet, quod per contritionem abominamur delictum, summa, iustissimaque ratione qua est abominandum: id est, qua divinae voluntati adversatur. Quamobrem includit propositum, nunquam amplius ullum admittendi, pro quacunque re mundi, quod aiunt, appretiative odisse super omnia. Attritio vero, non tanta est execratio. Qui enim non dolet nisi propter poenas, quantum est ex natura rei, ubi non esset poena, non vitaret delictum. Tametsi dum attritus non habet in affectu, quod alias, nisi supplicium incurreret, propter Deum non cessaret malefacere, attritio bona est, tanquam initium poenitentiae: si vero adiecta esset illa exceptio in affectu, mala esset prorsus et iniqua.

Neque vero silentio duxerim praetereundum, quod ex Nominalibus¹⁶ quidam addubitant, num in ratione contritionis necessarium sit propositum cavendi a vitiis in futurum. Atque id negant, ex eo quod in bibliis sacris nihil comperiant de huiusmodi proposito. De quo profecto, si exile meum iudicium ullius esset momenti, condemnandi essent: non solum quia error est, sed quia perniciosus. Est enim ignoratio nominis poenitentiae. Porro quae, ut supra dicebamus, idem sit quod mentis mutatio: atque adeo utriusque temporis respectum complectens. Unde veluti supra Lutherum urgebamus, quod non potest esse resipiscentia et propositum bonae vitae in futurum, nisi ubi animus per poenitentiam divellatur ab erratis praeteritis, ita viceversa et adversus istos astruimus, quod nequit esse poenitentia praeteritorum sine proposito cavendi in futurum. Quomodo enim quenquam poenitere potest, Deum offendisse, cui non fuerit intentio mutandi vitam? aut qualis illi potest esse intentio mutandi vitam, cui non est propositum declinandi a malo, ut regrediatur in viam? Et quanuis nomen per seipsum poenitentiae aperte prae se fert huiusmodi propositum, haud tamen illud subticuit propheta, ubi ait, Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, Ecce respectum praeteriti: et custodierit omnia praecepta mea, En propositum in futurum: et fecerit iudicium, et iustitiam, Ecce propositum satisfaciendi: Ille, inquit, vita vivet. Et CHRISTUS ipse poenitentiae magister, mulieri de adulterio ad se delatae, Vade, inquit, et amplius noli peccare. Propositum ergo huiusmodi exigitur a poenitente. Nam poenitere est peccata respuere et execrari: respuere autem malum, non solum ad praeteritum, sed ad futurum potius refertur. Unde S. Thom. loco proxime citato. 3.p. q.85. ex eo probat poenitentiam esse actum iustitiae, quod munus eius est recompensationem facere iniuriae illatae. At optima compensatio est emendatio vitae: quatenus poenitens, inquit, assumit moderatum dolorem de peccatis praeteritis, cum intentione remouendi ea. Verba eius sunt art.1. Differunt ergo natura sua, contritio et attritio ex eius obiecto diverso. Sed tamen est praeterea adnotandum, quod utraque elici ab homine potest, vel ex viribus naturalibus cum auxilio naturali dei, vel ex singulari eius succursu. Enimuero non solum naturaliter potest quispiam moestitia affici, quod supplicia fuerit peccando commeritus, sed potest etiam naturaliter poenitere, quod Deum offenderit. Etenim cum possit quicunque naturaliter poenitentia duci, quod amicum laeserit, cur etiam non poterit similem detestationem habere peccati, eo quod fuerit contra divinam voluntatem commissum? Quandoquidem immensa illa bonitas, non modo lumine fidei, sed etiam naturae nobis bis innotescit. Neque opus hic existimo, veritatem hanc pluribus persuadere. Quippe cum libro priori cap.20. et duobus sequentibus, pro virili mea id confecerim, quod quemcunque actum potest habere ille qui est in gratia, potest etiam quantum ad substantiam operis, elicere peccator ex puris naturalibus. Huiusmodi autem poenitentiae actus naturalis, quanuis ratione obiecti sit contritio, non tamen est sufficiens dispositio ad gratiam, sed potest esse in eo, qui est in peccato. Saltem ubi adest ignorantia aliqua vincibilis. Potest enim quis dolere, quod Deum offenderit, quinetiam proponere, quantum in sua est cognitione, offendicula omnia vitiorum vitare, qui tamen non facit quicquid debet, ut viam veritatis agnoscat. Uti usu venit infidelibus, et haereticis, atque in universum iis, qui ignorantia crassa laborant. Econverso attritionem etiam habere quis potest ex timore inferni, per auxilium speciale a Deo incusso, quae tamen non erit proxima dispositio, et sufficiens. Per se saltem absque sacramento. Nam de dispositione ad sacramentum statim dicemus. Ex his oritur secunda distinctio¹⁷ inter hos actus extrinseca ratione gratiae. Ut omnis dolor peccatorum, sive attritio, sive contritio, ex parte obiecti, qui est absque gratia, dicatur hoc modo attritio: et omnis dolor, ille etiam qui est attritio ex parte obiecti, ubi informatur gratia, dicatur hoc modo contritio.