De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

AD meam autem causam ut descendam, optassem magis, ut mihi per te licuisset cum nemine unquam litigasse (quod semper hactenus habui constitutissimum) quam tecum pater spectatissime, congredi: Porro cuius maluissem personam ob tuam religionem et episcopalem dignitatem semper revereri, quam opiniones unquam, vel legere, vel audire. At vero, ut paulo ante dicebam, adeo te existimas ab omnibus impeti, ut me etiam potueris de meo proposito dimouere. Atqui diu mecum consultavi, respondere ne tibi, an silere potius. Enim vero vix iniri potest concertatio ulla, ubi stylus ipse contradicendi non aliquid pariat, vel amaritudinis, vel saltem asperitatis: quae ut ab ingenio Christiano procul esse debet: ita meo certe est ingratissima: potissimum adversus episcopum. Haud enim nescio isti vestro ordini, a maximo usque ad minimum, quantus sit habendus honor. Et potuissem praeterea tua omnia in me opprobria menta ingenio tuo condonare: qui religionem arbitraris tali atramento contra omnes scribere, quotquot tibi videntur errasse. Atqui errant apud te universi, qui abs te quoquo pacto dissident. Praesertim quod, ut paulo ante dicebam, haec nostra catholicorum, quam molitus es, concertatio non omnino refert, quae esse deberet, animorum concordiam. Attamen cum iudicio isto meo (utcunque sit tuo inferius) in eadem etiamnum haereas false de certitudine gratiae,¹ quam S. Synodus condemnavit, non potui, nec credo, debui censuram tuam sine responso dissimulare. Eo praesertim, quod cum me ita infamaveris, ut qui falso nonnullis ea impinxerim Catholicis, quae nullus eorum unquam dixerat, rebar actum a me iri hoc a te datum scandalum, inter eos nimirum qui Synodo non interfuerant (synodalibus enim res est contra te oculatissima) nisi has ego sordes eluerem. Patefacere, scilicet, nihil ego effinxerim? sed publica manifestariaque historia denarrave rim, cui vel tu ipse palam etiamnum attestaris. Hanc denique nostram apologiam, si eo recipias Christiano pectore, quo a me proficiscitur, efficere tecum possem (quod maxime cupio) ut tuum istum detrectandi, vel animum poneres, vel stylum saltem moderares. Patere tantisper, dum id ostendam, quod dixerim, te perdurare in sensu damnato per Synodum. Haud enim te inter Lutheranos censeo, senem, quem sum semper ut Catholicum veneratus: at alium sensum retines: mitiorem quidem, falsum tamen. Sed quo rem a prima linea exordiar,² liber noster de natura et gratia, ad tuum delatus tribunal, totus displicuit. In quatuor vero postremis capitulis tertii libri tractaveram de certitudine gratiae: quae longissima omnium fuit disputatio, et molestissima in sancto concilio. Et quia non simplex, verum duplex fuit controversia, duos ego sensus discrevi, quam potui pro ingenio meo luculentissime. Primus erat Lutheranorum: qui ideo astruunt unumquemque esse certum suae gratiae certitudine fidei, quod docent eandem gratiam ex nullis nostris operibus dependere: nec tanquam ex dispositionibus: sed apprehendi sola fide catholica: qua credimus promissiones Christi veras esse et certas. Atque adeo quanta certitudine credere tenemur, Deum esse veracem, credere etiam (aiunt) astringuntur singuli iusti, se esse in gratia. Quem sensum nemo unquam in concilio addubitavit esse falsum: neque discutiesbatur, nisi ut explicatius condemnaretur. Alter vero fuit sensus eorum, qui, tanquam catholici, confitebantur, dependere modo dicto gratiam ex operibus nostris, nihilossecius, posse hominem lege communi certum fieri, certitudine excludente omnem prorsus dubitationem, se esse dispositum, esseque subinde in gratia constitutum. Atque id quidem testimonio Spiritus sancti: de quo loquitur Paulus ad Rom. 8. ubi ait quod Spiritus sanctus testificatur spiritui nostro, quod filii Dei sumus.³ Horum autem catholicorum, postquam tu tantopere tibi hunc titulum, honoris gratia, usurpas, lubentes concedimus, fuisse te Coriphaeum. Ego vero non solum alia, mitiori nota subnotavi Catholicos, quam protestantes, verum et diversis quoque argumentis contra ipsos usus sum. Tu autem contra, duos edidisti tractatulos, ambos quidem mihi obversos, sed tamen primum, ais, te antequam librum nostrum videres, absoluisse, alter vero est, quo contra me proprie causam agis. In utroque quaerela tua est, et stomachus, quod ego catholicos cum maximo scandalo et iniuria infamaverim.⁴ Si quidem non solum in primo membro adversus Lutheranos convenimus, nempe quorum sensum summo consensu refutamus, verum et in altero nulla erat, inquis, Catholicorum dissensio. Nisi quod ego perplexe inconstanterque locutus, voluerim verbis proprie dissilire ab aliis. Ob idque in primo tractatu statim proponis facillime te divinasse, verba decreti aliter plerosque accepturos, quam fuerat mens sanctae Synodi. Et in altero contra me proprie, ais, me impingere id Catholicis, quod a mente et cogitatione eorum semper fuit alienum. Et subdis dolere te, non tibi per nos licuisse, nostrum videre librum, antequam ederetur. Intellexissem enim in nihilo te aliter nos rem sentire. Atque inde orsus, acerrimam in nos instruis pugnam.⁵ Ego vero, pater colendissime, antequam ad singula ex ordine respondeam, explicare conabor, quantum inter nos discriminis, non solum extiterit, sed, ut video, modo etiam existat. Ac deinceps brevissime aperiam (confirmando ea, quae latissime in libro nostro congessimus) falsum esse sensum in quo perduras, et, ut ego credo, diversum a mente Synodi. Denique tertio loco, vel singula, vel praecipua capita tua dissoluendo persequar.

Igitur ut missum faciamus Lutheranorum sensum: in quo repellendo summa est nobis concordia, dissensio, quam inter tuam, meamque mentem, nullam, extra verba esse existimas, haec est in re maxima.⁶ Porro, quod tu arbitraris, posse fieri hominem certum suae gratiae, certitudine, quae licet non sit aequalis fidei catholicae, sit tamen vera fides, id est, omnem prorsus dubietatem excludens: atque id quidem lege communi: nempe testimonio illo, quod, autore Paulo, Spiritus sanctus reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Hoc ego vero, salva pace et auctoritate tua, credo esse omnino falsum. Non possum aliter sanctam, quam arbitror, veritatem enunciare. Quod si pergis, ut facis, id de omnibus universim iustis affirmare, aperte pugnas cum communi Christianorum sensu. Imo iterum atque iterum, aio, praeter eos, quibus sanctissimis hominibus Deus proprie id indulsit privilegium, neminem esse certum suae gratiae per assensum, qui mereatur nomen fidei, hoc est, qui prorsus omnem tollat dubietatem, extinguatque omnem metum, usque ad minimam particulam. Haec si explicavero, palam fiet quam gratis tot mihi perplexitates, falsitates, et ignorantias, de me toties admiratus, exprobraveris: quamque fuisset tibi consultius, decedere de propria opinione, ut alii omnes fecerint: et simpliciter auscultare, ut iacet, decreto Synodi.

In hac autem explicatione non multa repetam eorum, quae in tractatu nostro protuli: esset enim fastidiosum audire, sed ea tantum, quae in gratia proprie tui fuerint operaeprecium. Non inquam, tam incubam veritati asserendae, ut quae illic satis est confirmata, quam tuae repellendae exprobrationi. Tu ergo, pater obseruande, quia quam semel concepisti, opinionem, nulla ratione evellere animo potes, illo potissimum loco Pauli⁷ sine eam persistis, ubi ait, Spiritus sanctum testimonium reddere spiritui nostro, quod filii sumus et heredes. Inde enim hanc tu instruis paralogizationem statim in primo tractatu.⁸ Testimonium hoc Spiritus sancti fide accipimus: et cum sit testimonium Spiritus sancti, validum est: et cum sit validum, certum facit credentem, qui novit illum: et ita certum, ut sit infidelitatis titubare. Testimonio enim Spiritus sancti subesse falsum non potest. Quare concluditur, ais, quod homo po test esse certus suae gratiae: atque hoc certitudine fidei, et eius fidei, cui non potest subesse falsum. Verba tua sunt ad litteram: quae licet inter argumenta proponendae quaestionis ponas, tamen certissimo credis, syllogismum concludere, adeo ut in ambobus tractatibus frequentissima inculcatione illum repetas. Ob idque duos fidei assensus hac ratione discernis,⁹ scilicet, quod alius sit assensus fidei, cuius certitudo sumitur ex obiecto: nempe qui de iis sit, quae ab Ecclesia proposita sunt, ut credantur. Qualia sunt omnia scripta in sacra pagina. Quam quidem fidem omnes agnoscimus esse catholicam, hoc est, universalem, universis necessariam. Alius vero est assensus fidei, cuius certitudo sumitur ab interno lumine Spiritus sancti testificantis, quod filii Dei sumus. Et haec, inquis, licet, non sit tanta, quanta est fides catholica, est nihilominus vera fides, omnem prorsus dubietatem excludens, eo quam est a Spiritu sancto. Et quoniam in hac vocula, tanta,¹⁰ vel tua, optime pater, vel mea subest fallacia, vide quomodo negas, hanc fidem esse tantam, quanta est catholica. Hac enim sola ratione id negas, quia non est tam universalis, ut eius obligatio universos complectatur. Item non tanta, quia non eadem via sumitur eius certitudo, scilicet, ab obiecto per Ecclesiam proposito. Ceterum tanta est in effectu: nempe quia omnem dubietatem tollit, ab animoque abstergit, velut fides catholica. Quandoquidem ratio tua est, quod sit ab eadem divina causa, qua fides catholica: utpote ab Spiritu sancto. Itaque si rem tecum bene reputas, solum negas esse tantam extensive (ut verbis philosophorum utamur) tantam nihilominus concedis intensive: seu, si mavis, effective. Nam intentio, etiam fidei catholicae, cumulatior esse potest in uno, quam in alio, iuxta illud, Adauge nobis fidem.¹¹ Quod si ista verba non placent, retines saltem paritatem in hoc effectu, quod neque minimum scrupulum dubietatis relinquit, sicut fides catholica. Ita enim expresse, ais, in tua declaratione, his verbis, Et ideo non vocamus hanc fidem catholicam, id est, universalem, sicut accipit beatus Athanasius, sed est fides particularium sententiarum. Et subdit, Et falsissimum est, quod homo ex lumine fidei non potest aliud cognoscere, quam quod ab Ecclesia est determinatum. Haec tu. Differt ergo apud te solum haec fides, sicut particularis ab universali, in certitudine autem aequiparantur. Itaque ut adaeques fidem propriae gratiae, lege communi illi quae est ex privilegio. Ego vero, et, ut reor, quotquot rem oculatissime perspexerint, longissime aliter sentimus: Porro quod praeter fidem catholicam, et specialem illam revelationem, quae ex privilegio sacratissimae Virgini, nonnullisque aliis sanctissimis facta est, nullus assensus, etiam si communi testimonio Spiritus sancti sit ingenitus, illum pertingit gradum, ut omnem prorsus dubietatem adimat. Et ideo aio, non mereri nomen fidei, nisi more humano: scilicet, quemadmodum homines civiliter loquuntur de fide: et de securitate. Explicabo me adhuc amplius: quia citius patiar tibi videri prolixus, quam implexus. Agnosco cum omnibus Christianis, alias essem haereticus, quod cuicumque venienti in gratiam Dei, Spiritus sanctus testimonium aliquale reddit suae in Christo regenerationis: modo minus, modo maius, prout quisque proficit in via Dei. Assensus tamen instillatus ab Spiritu sancto,¹² nonnunquam, puta in hominibus tepide conversis, adeo est remissus, ut neque magna, sed tenuis sit opinio. Crescit autem crescentibus indiciis, puta dulcedine interna divinarum rerum, et firmitate propositi in bono, etc. Nunquam tamen (citra speciale privilegium) eo usque firmatur, ut omnem abradat penitus scrupulum: nisi ut simus certi more loquendi humano, vel (quod philosophi morales dicerent) moraliter. Homines enim in conversatione civili dicimur firmiter, et certissimo credere, quando nulla est verisimilis ratio dubitandi. Exempli gratia, Certissimo credo, securusque sum, quod extat Roma: nihilominus hoc iureiurando non affirmassem: quia fieri potest, ut iam modo non sit. Securus etiam sum et tutissimus, humano more loquendo, quod amicus, quem ante horam sanum vidi, vivat modo: non tamen id iurassem, quod tamen facerem de articulis fidei. Neque vero, si quis mihi contrarium diceret, omni proculdubio affirmarem. Quia ista credulitas non diluit omnem suspicionem. Et ideo Aristoteles non distinxit fidem hanc ab opinione. Ita prorsus dico de testimonio Spiritus sancti lege communi, quod sumus filii Dei. Imo utinam ego aliquando ad tantam certitudinem pervenirem, quantam habeo quod extat Roma: quae tamen non est nisi intensissima opinio.

Revelationis privilegium.— Antea vero quam haereticum me appelles,¹³ negantem, testimonium Spiritus sancti efficax esse ad ingenerandam fidem, quae deleat omnem dubietatem, animadverte, quaeso, expositionem meam, quam explicatissime scripsi in tractatu meo. Ad hoc ut generetur in nobis assensus fidei tollens omnem haesitationem, non satis est, quod sit ab Spiritu sancto, sed requiritur, quod certitudinem habeamus, esse ab Spiritu sancto. Et ideo, ut ego illic referebam ex sancto Thoma, et theologis, duo concurrunt ad assensum fidei, scilicet lumen internum inclinans nos, et praeterea autoritas divina alicuius proponentis, hoc esse revelatum a Deo: qualis est autoritas in Ecclesia proponente sacras scripturas. Cum autem Spiritus sanctus interne unicuique per indicia, et quas tu vocas circumstantias, revelat statum gratiae, adest quidem prima causa certitudinis, scilicet internum lumen, a quo qui manat assensus, non potest esse falsus. Quia tamen habere non possumus certitudinem, quod ista intrinsecus reve latio fit a Spiritu sancto (quoniam non est autoritas Ecclesiae proponentis, nec Dei certo affirmantis quod ipse sit, qui revelat) ille assensus non tollit omnem dubietatem. Non quod spiritus sanctus id non posset, si vellet: absit enim tam ingens blasphemia: sed quia ita nobis loquitur, ut nobis non constet, eum esse, qui loquitur. Quandoquidem angelus Satanae transfigurat se in angelum lucis. Neque certius revelat nos esse in gratia, quam per coniecturas, quas haeretici homines nonnunquam ex levitate, et ignorantia, tam sibi habent apparentes. Accipe aliud exemplum, Si Christus servator noster nunc in forma humana indignissimo mihi appareret, et antequam mihi aperiret se esse Christum, affirmaret aliquam veritatem, certe nihil aliud quam opinionem mihi faceret: licet quicquid dixisset, verissimum esset. Postquam autem certo retegeret se esse Christum, perinde omnia quae mihi diceret crederem, atque articulos ipsos fidei. Exhinc falsitas apparet illius, quod ais in tractatu secundo, nihil prohibere aliquem de aliqua re habere notitiam a certitudine fidei, et tamen eundem non cognoscere, utrum a lumine fidei illud veniat. Imo, aio ego, quod in his quae sola revelatione Dei constant, nemo potest certius nosse hoc esse verum, quam noverit hoc esse revelatum a Deo. Atqui exhinc palam constat differentia inter privilegiatos, et illos, qui de communi lege recipiunt testimonium Spiritus sancti, quod sint in gratia. Illi enim ita percipiunt revelationem, ut certissimo illis constet, illud esse revelatum a Deo: Deo tunc faciente per se, quod modo facit per Ecclesiam. Sive revelatio sit inhaerentis gratiae, sive alterius rei, ut futurae victoriae. Nobis autem, quibus communi lege fit revelatio, non id constat certitudine fidei, maioris, quam quae habetur per coniecturas, quod ille spiritus, qui nobis loquitur, est spiritus sanctus. Atque hoc est inter nos punctum discriminis,¹⁴ quod tu parem facis revelationem communem, illi, quae est ex privilegio. Nihil curo de intensione: nanque etiam illa maior fuit in Virgine, quam in Paulo. Sed saltem in hoc, quod pellit omne dubium. Quod ego: imo vero Synodus pernegat.

Quo ergo ad causam propius accedam, ubicunque ego affirmo, neminem certum fieri posse suae gratiae: tanta certitudine,¹⁵ quanta est fides catholica, sed solum humano modo, non solum nego de quantitate illa extensiva ex parte obiecti, scilicet, quod non possit esse tam universalis certitudo de hoc, quam est eorum quae proponuntur ab Ecclesia (de hoc enim nihil disputabatur) verum dico quod in effectu non potest esse tanta. Hoc est, quae tollat prorsus omnem dubietatem: qualis est effectus fidei catholicae. De quo penitus sensu agebatur inter theologos et Patres: et nos modo te negante, discordamus. Itaque tu duas lege communi ponis fides: scilicet catholicam, atque hanc specialem: quae cum apud te omnem tollat dubietatem, fides tibi est propriissime. Ego vero tantum unam, scilicet, illam quae est catholica, et quamcunque aliam ex privilegio: ubi Deus certo revelat, suum esse testimonium: quae quidem in certitudine non differt a catholica: sed in hoc, quod non est universalis. Nisi forsan fuerit proposita ab Ecclesia. Qualis est illa, Ave gratia plena. Illa autem, quam tu ponis, peculiaris de cuiusque gratia, lege communi, non est fides, sed opinio: magis, minusve intensa: et quae in provectis sanctis tollit dubietatem, ut more humano dicamur per illam certi. Quo fit, ut quando ego cum omnibus theologis dixi illam tantum esse proprie fidem, cui non potest subesse falsum,¹⁶ non intelligebam (ut tu fingis) quod debeat esse de obiecto necessario, sed quod in sensu composito, etiam si sit de contingenti, non stet quempiam sic assentiendo decipi. Quod est, talem assensum omnino tollere dubietatem, faciendo hominem certissimum. Et ut opposita iuxta se posita clarius elucecant.¹⁷ Disputant veteres graeci philosophi, an accidens quantitatis res distincta sit a substantia, sicuti color. Illa autem propositio necessaria est, si est vera: et impossibilis, si est falsa. Sed quia assensus ille, quantitas, alia res est, quam substantia, non tollit omnem dubietatem, dicimus quod sic, aut contradictorio modo assentiens, potest decipi. Quare utraque pars est opinio. Eodem modo loquimur de hac contingenti, Ego sum in gratia. Si enim hoc mihi Deus revelaret speciali privilegio, uti Paulo, esset certissima fides: cui non posset subesse falsum. Cum autem mihi communi lege revelat Spiritus sanctus per dulcedinem mentis, quam mihi instillat, vel per alias coniecturas, quibus coniicio habitare in me eundem spiritum, licet, sub conditione loquendo, necessarium sit, quod si assensus sit ab Spiritu sancto, idem sit verus, tamen quia non certo cognoscimus esse ab illo, dicimus quod potest huic assensui subesse falsum. Enimuero similibus coniecturis possem decipi. Et quod hic fuerit sensus S. Synodi, infra faciemus manifestum. Postrema expositionis nostrae particula sit,¹⁸ quod cum assensum Spiritus sancti appello fidem humanam, non intelligo humanam ex parte causae, quod per se cuicunque, praeterquam tibi est manifestissimum. Video enim causam esse Spiritum sanctum. Qua ratione si quis dicat eam divinam et fieri more divino, nihil renuo, sed nuncupo humanam, quia certitudinem habet, et dubietatem tollit, modo loquendi humano, et civili, Scholastici dicerent, fidem esse moraliter, nisi quod verbum non est usqueadeo latinum in hoc significatu. Ad hoc enim ut simpliciter dicatur divina in modo tollendi dubietatem, exigitur praeterquam quod sit a Deo, ut constet revelationem fieri a Deo.

AC praeiacta explicatione, pergo: ut ea quae praelocutus sum, confirmem: non quidem argumentis pluribus, siquidem in tractatu proprio cumulavi plurima. Sed hac tecum, pater doctissime sola interrogatione agam.¹ Quando Paulus docet Spiritum sanctum reddere testimonium spiritui nostro, quod sumus filii, et heredes, nunquid de universis hoc censet, qui sunt in gratia Dei? Credo non negabis: quoniam generaliter videtur loqui. Quinimo tu in enarratione cuiusdam loci divi Bernardi, et inferius recitando aliud testimonium divi Ambrosii, et saepe hoc contra me observas, quod de omnibus existentibus in gratia illud intelligatur, aperte asseris. Hoc aut, quod tu mihi obmoliris, gratissime suscipio, ut apertissime vel te devincam, vel meam prodam inscitiam. Interrogo mox ergo. An quotquot sunt in gratia, contendas habere tantam fidem se esse in gratia, ut nullam prorsus habeant dubitationem, sed sint prorsus certi atque adeo securi, quod pro illo tunc instanti sunt Deo accepti? Si hoc tu pater circumspectissime, mihi concedis, non amplius tecum disputo, sed me causa cecidisse fateor. At vero, praeterquam quod talis error expresse nunc est damnatus a sancta Synodo, ut infra palam ex decreto conuincam, mittam te ad universum Christianismum, si ita te praedicantem ferant. Sunt enim plerique ancipites: quinimo vix sunt qui non habeant dubitatiunculam aliquam, et meticulum, quo sint statu apud Deum. Sunt, inquam, complures egregia sanctitate: scrupulosi tamen: qui nunquam sunt sine metu: plus nimirum tenaces Gregoriani verbi, quod timorati animi sit, ibi culpam agnoscere, ubi culpa non est. Mitto alios tepidos homines conflictantes cum carne, modo cadentes, modo resurgentes: qui nonnunquam sunt in gratia, et tamen meritissimo dubitant de statu suo, quousque magis proficiant: Vade ergo et concionare sic inter istos, Quotquot sunt in gratia, sunt certi absque ulla dubitatione se in tali esse statu: et ideo quotquot dubitant, extra gratiam sunt. Evidentissima enim est consequentia, ex contrario consequentis ad contrarium antecedentis. Credo pater prudentissime, nunquam ita concionaberis: nam talem concionatorem arbitror fustibus exterminaret populus. Profecto, si quotquot aliquo pacto haesitant de sua gratia, illa vacant, miserrima esset hac parte humana conditio. Nunquam ergo dabis hoc, credo. Sed quod optimo iure meo assumere ego possum, tu quoque largiris: nempe quamplurimos esse in gratia, de qua tamen utcunque dubitant. Colligamus ergo argumentum ex his duobus assumptis, Quotquot² sunt in gratia, recipiunt aliquale testimonium Spiritus sancti, maius minusve: non aut omnes certitudinem habent suae gratiae, tollentem omnem dubietatem: non ergo in universum testimonium Spiritus sancti validum est ad generandam proprie fidem: id est, quae omne expungat dubium. Vis palam rem audire ab Augustino?³ Id quod Paulus dixit Spiritum sanctum testificari filiis Dei, ait ipse, caritatem foras mittere timorem: Non autem ait, Omnis caritas, sed perfecta caritas, foras mittit timorem. Nihil ergo vetat caritatem esse cum aliqua formidine: atque ideo cum aliqua dubitatione. Infractum ergo est tibi hoc argumentum, ut non amplius ex hoc dumtaxat medio concludas, assensum aliquem proprie esse fidem tollentem omnem dubitationem, quod scilicet productus est ab Spiritu sancto. Neque illo nos amplius loco Pauli divexes. Antea ergo quam ad alias probationes tuas descendam, repetam Achillem tuum, cuius supra memini.⁴ In principio enim statim prioris tractatus, citans locum Pauli, Spiritus sanctus contestatur spiritui nostro, subdis, Hoc autem testimonium proculdubio fide accipimus. Si intelligis, quod fide accipimus verbum Pauli, scilicet, quod Spiritus sanctus contestatur spiritui nostro, verissimum est: nam fide accipimus omnes scripturas sacras: sed hoc nihil ad causam. Si vero ais, quod assensus, quem Spiritus lege communi suggerit, sit proprie fides, falsum est: neque probabis unquam. Subiungis enim, Et cum sit testimonium Spiritus sancti, validum est. Hic iam ruit tua ratiocinatio: nam si universim intelligas, uti facis, quod omne testimonium Spiritus sancti est validum ad generandum fidem eliminantem omne dubium, falsum iam id esse probavimus. Et tu falsum certe suspicabaris. Nam subnectis, Et cum sit validum, certum facit credentem, qui novit illum, et ita certum, ut sit infidelitatis titubare. Ubi non simpliciter infers, quod sit per se validum facere certum omnem iustum, sed eum qui novit illud. Id quod ego ingenue concedo: sed tamen eo modo quo quis novit, testimonium esse Spiritus sancti, agnoscit se esse in gratia. Addo ego nihilominus contra te, quod cum nemo sit omnino certus, testimonium illud internum esse ab Spiritu sancto sit, ut neque sit penitus certus, quod sit verum. Quocirca nulla est infidelitas habenti gratiam, titubare. Quoniam, licet testimonio Spiritus sancti non possit subesse falsum, haud tamen constat esse Spiritus sancti.

Sed ais, non omne testimonium divinum esse usque adeo validum, nec facere⁵ talem fidem, sed ubi homo examinat conscientiam suam, et perpendit omnes circumstantias et coniecturas inexistentis gratiae. Tunc enim autore Aug. perfecta caritas foras mittit timorem. In primis iam non tibi constat: siquidem ex una parte (ut antea citabamus) identidem repetis, quod omnibus existentibus in gratia, Spiritus sanctus testificatur: atque ex altera modo confugis ad certas circumstantias. Praeterea neque hoc perfugio, satis est tutus. Nam sunt plurimi, ut illi quos theologi vocant insipientes, qui tam plenas in se coniectu ras non sentiunt, ut omnis expungatur illis ratio titubandi.

Ateo progrediamur, ubi me credis confodere. Saltem in provectioribus habentibus vehementes coniecturas, et indicia Spiritus sancti, efficax est testimonium divinum, ut omnem tollat titubandi causam, atque ideo faciat certissimam fidem. Hic enim subest punctum controversiae. Ubi respondeo, quod licet eo possit quis per gratiam Dei promoveri sanctimonia, et rebus Christiane gestis, ut habeat pacatum animum, credens se esse in gratia Dei, illa tamen nunquam est nisi moralis certitudo: quam ego dicebam humanam, i. quae ita sedat animum, ut illa intensissima opinio, quam nos homines vocamus fidem, cuius exempla antea ponebam. Dicimur enim nunc certo credere qui Tridenti degimus, extare Romam. Et hoc modo perfecta caritas foras mittit timorem, lege communi. Imo quisnam ad tam excelsum gradum certitudinis, ex hominibus etiam rarissimae sanctitatis, de sua obtenta gratia concedat? Nec alio argumento opus est praeter experientiam. Experimento enim comperimus, nonnullos haereticos ob suam levitatem, et ignorantiam, et quam ostentant sanctimoniam, tanta esse animi serenitate et certitudine se esse in gratia (hanc ego appellabam certitudinem ex parte subiecti) quanta sunt multi catholici. Quo enim pacto maior potest significari caritas, quam ut animam suam ponat quis pro Christo? et tamen sunt multi, qui in sua haeresi pertinaces gladio occubuerunt. Porro autem neminem hactenus audivimus catholicum prudentem, qui ita certus assereret se esse in gratia, ut vos dicitis. Quinimo tu ipse interrogatus (ut audivi) an esses ita de te ipse certus, non ausus es affirmare. Sed respondebis, Id te propter modestiam siluisse. Profecto si ea certitudine posset quis assequi se esse modo iustum, quae omnem tolleret dubietatem, nulla esset superbia ita de se affirmare: maxime quod (ut tu ais) citra maximam sanctitatem, haec certitudo haberi potest. Quam tamen contra, ut ego in tractatu meo dicebam (ad quod argumentum cuperem respondisses) ea sum mente, ut neque inter Lutheranos credam, praeter stupidos, quempiam esse, qui tanta certitudine de se iudicet esse in gratia, quantam ipsi praedicant habere omnes iustos.

Imo age, perpendamus, quae in secundo tractatu ais, scilicet non requiri ab iis, qui hanc tuam certitudinem habent suae gratiae, ut se pro illa exponant martyrio,⁶ aut iureiurando id asserant. Si quis est certus absque ulla dubitatione se esse in gratia, cur non ei licebit iurare? Profecto si quis mihi intentaret mortem nisi iureiurando assererem esse in gratia, et vera esset tua opinio, licitum mihi esset id iurare, ut me seruarem, sicuti licitum illi esset, cui speciali privilegio de sua sibi gratia constaret. Nemo est tamen in orbe iustus et prudens, qui ita iuraret. Quinimo omnes dicerent se ita credere, non tamen tam certo, ut iurare id possent. Rursus si tyrannus mihi comminaretur mortem, nisi negarem me esse in gratia, nunquid non potius mori deberem, quam mentiri? Si tua tamen verum haberet opinio, mendacium esset id negare. Igitur tunc esse deberem martyr. Reliqua argumenta latissime patent in tractatu proprio.

AT quo firmiora haec sint et lucidiora, ad tua, optime pater, argumenta descendo. In priori tractatu postquam illo syllogismo, quae paulo ante eneruabam, colligis tuam conclusionem, scilicet quod homo potest lege communi esse certus suae gratiae certitudine tollente omne dubium, confestim annectis expositionem noni cap. decreti de iustificatione. Quod cum totum apertissime contra te faciat, postremam tu tamen particulam assumis tuo iudicio exponendam.¹ Hanc prius videamus: deinceps adnotabo, verba quae tu praetermisisti. In calce cap. sic habet decretum, Sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet, sic quilibet, dum seipsum, suamque propriam infirmitatem, et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest. Hactenus (inquis) nihil est in controversia apud catholicos. Ego vero ostendam opinionem tuam huic particulae adversari. Sed adiectum est, inquis, cum nullus scire valeat certitudinem fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum. Et quia tu ab hoc postremo membro orsus es, tuum ipsius sequamur ordinem. Atqui imprimis expositionis gratia arguendo percontaris: cum multi ex privilegio talem habuerint certitudinem, ut beata virgo, et alii sanctissimi, cur non fuerint excepti. Omnes proculdubio praeter te unum, respondebunt, nulla fuisse opus exceptione: eo, quod per se esset notissima, talis in Deo potestas. Quinimo in sacra pagina expresse haberi huiusmodi revelationis privilegia, ut, Ave gratia plena: dominus tecum. Et de Magd. Remissa sunt ei peccata multa, et alia id genus. Syno. aut tantum definivit illa, de quibus dubium aliquod esse potest: de privilegio aut nemo potest dubitare. Tu autem, ut tibi consulas, hac nescio quibus rationibus reiecta responsione, quae omnium fuit mens Patrum, novam, atque inauditam commentus es.² Videlicet, Synodum non meminisse eorum privilegiorum, nec opus fuisse, propterea quod eiusmodi fides peculiaris ex privilegio non est fides, cui non potest subesse falsum. Eo quod est de re contingenti. Quare licet sanctus, cui fit talis revelatio, non fallatur, posset tamen falli. Cum ergo Synod. censet neminem posse esse certum suae gratiae, fide, cui non potest subesse falsum, decretum, inquis, non attingit illos. Atque hoc tibi responsum praeparasti, ut similiter responderes de tua peculiari fide, quam asseris habere posse unumquemlibet iustificatum lege communi: scilicet, quod non excluditur per verba Synodi. At vero nemini unquam fidem facies huius tui conficti responsi.

Quis enim dubitet, quin S. Synod. palam deneget omnem fidem, quae omnem abigit contrariam opinionem?³ Per hoc enim quod ait, Cui non potest subesse falsum, non designat (ut supra exponebamus) necessitatem propositionis, sed talem fidem, per quam certus sit assentiens, quod non sit possibile, se, dum per eam assentit, decipi: quod est dicere, fidem removentem omne dubium. Eo modo quo fides divina, quando scilicet constat revelationem esse Dei, certissima est. Ob idque illic non insinuatur, vel permittitur, ut tu putas, alia fides, cui licet possit subesse falsum, certissimum nihilominus faciat de praesenti credentem. Quinimo illa particula est definitiva, et expressiua rationis verae fidei. Ac si dixisset, Quod nemo potest esse certus lege communi (de hac enim erat quaestio) se esse in gratia, certitudine fidei catholicae, aut fidei aequalis in effectu. Illa enim sola est fides, cui non potest subesse falsum. Alias si tantum voluit negare certitudinem fidei catholicae, quare non ita expressit: facilius enim erat dicere, fidei catholicae, sed quia non solum illa excludebatur, verum omnis, quae veram, legitimamque haberet rationem fidei, usi sunt Patres illa periphrasi, cui non potest subesse falsum, ad explicandam fidei veram, propriamque rationem. Cui verissimo sensui non cohaeret tua opinio. Sed quid laboro in expositione verborum decreti? Nonne per seipsa lucidissima sunt? Cum enim causam, cur quilibet iustus formidare, et timere potest, haec subiicit, quod nullus scire valet certitudinem fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum, manifestissime excludit omnem assensum fidei, quae adversatur formidini et timori: tu autem adeo certum asseris assensum, ut omnem pellat dubietatem, et formidinem, et amorem de praesenti, ille ergo expresse damnatus est. Ob idque ubicunque in tuis tractatibus de me conquereris, quod nunquam dixeris quempiam esse certum suae gratiae, fide, cui non potest subesse falsum, responsum iam tibi puta. Hoc enim quod ais, fide tollente omnem dubietatem, idem est in virtute, quod fide cui non potest subesse falsum, id est qua certus est, qui ita assentitur, non posse tali fide decipi.

Retrocedamus autem ad praecedens membrum textus, de quo pater Reveren. nullam agnoscis controversiam inter Catholicos.⁴ Illud enim in primis latenter, quasi a te pugnans, legis, videlicet, cautissime S. Synodum pronunciavisse, quod quilibet, dum seipsum, etc. de sua gratia formidare, et timere potest. Non enim ais, dixit, formidare debet, sed, potest. Et tamen si testimonium Spiritus sancti lege communi non abstergit omnem dubitationem, dicendum fuisset, inquis, formidare debet. Ut homines obligarentur semper esse in metu. Antea vero quam ad tuum ego, debet, respondeam, ad nostrum, ut precor, potest, responde. Tantundem enim est, potest, quanti iure, et licite potest. Resumo ergo argumentum supra factum ex concessione tua, quinimo ex veritate ipsa. Testimonium lege communi Spiritus sancti omnibus adest iustis. Si autem, ut tu censes, tale testimonium ubicque validum esse ad omnem convellendam formidinem, nemini iusto licet dubitare se esse in gratia. Attamen S. Synodus, Pius, inquit, (et dubio procul de omni pio intelligit, lege communi) formidare, et timere potest. Quare neque haec particula absque controversia est, si in tua persistis opinione, sane, quae illi reluctatur, est autem sententia Synodi citra controversiam vera: est ergo opinio tua citra controversiam falsa. Haud tamen adiecit Synodus, formidare, et timere debet: propterea quod potest quis ad tantam gratiam pervenire, ut modo, et more humano loquendi, aut nullam, aut certe tenuissimam dubitationem habeat suae salutis, sed sit sedato, pacatoque animo: uti viris heroica virtute progressis uti venit. Et hoc est quod ait Ioan.⁵ Perfecta caritas foras mittit timorem. Sed repetamus, si placet, ab initio verba decreti, quae sunt haec, Quamvis autem necessarium sit credere, nec remitti, nec remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia, propter Christum, nemini tamen fiduciam, et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti, et in ea sola quiescenti, peccata dimitti, vel dimissa esse dicendum est. Cum apud haereticos, et schismaticos possit esse, imo nostra tempestate sit, et magna contra Ecclesiam catholicam contentione praedicetur: vana haec, et ab omni pietate remota fiducia. Perspice pater oculatissime rationem decreti. Ubi non modo opinio tua, sed ratio ipsa eliditur. Ais enim lege communi posse hominem, qui examinat conscientiam, perpenditque circumstantias omnes ingenitae caritatis, certissimam habere fidem omni procul dubio, se esse in gratia. Contra vero Synodus id denegat. Cum apud haereticos, inquit, et schismaticos, (porro similibus coniecturis deceptos) possit esse. Non inquam similibus ex parte causae (nam verae coniecturae a Spiritu sancto sunt, falsae vero a Satana) sed similibus: quia angelus Satanae transfigurat se in angelum lucis. Nullus ergo certus esse potest lege communi certitudine tua pater optime. Et sequitur in decreto,⁶ Sed neque illud asserendum est, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolui, ac iustificari, nisi eum, qui certo, et firmissime credat se absolutum, et iustificatum esse. Quidnam evidentius contra te proferri potuit? Ais tu, Cum primum quis iustificatur, testimonio Spiritus sancti, fieri certum suae gratiae (si diligenter expendat circumstantias) certitudine tollente omnem dubitationem. Non curemus, an sit catholica, necne, possitque illi subesse falsum, necne: ais tamen absque ulla omnino dubitatione de praesenti iustum statim esse certum. Quibus formaliter verbis contradicit Synod. scilicet non esse asserendum, oportere eos, qui vere iustificati sunt absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos. Fateor hoc pronun pronunciasse adversus Protestantes, sed tamen generaliter condemnatur certitudinis dogma, sive talis certitudo dicatur solum dependere ex fide, ut illi aiunt, sive etiam ex dispositione nostra, cuius habeatur certa fides, ut tu dicis. Hac ergo de causa proposui in principio te in eadem haerere salebra, quam⁷ Sancta Synodus condemnavit. Testis mihi est Deus, nullam me tibi consulto obiecisse calumniam: an vero mea fuerit ignorantia, aliorum esto iudicium. Mitto sigillatim respondere ad exempla, et rationes, quae in hanc tuam causam conglomeras: Sane arbitratus, quod qui hanc nostram legerint apologiam, facilime iudicabunt, quam extra chorum, quod aiunt, saltes.

Sensus Synodi.— Redargutio secunda.— Illud tamen silenter praeterire non possum, quod ferme in calce ex aliis verbis concilii conficis argumentum. Est canon vigesimus sextus, Si quis dixerit, iustum non⁸ debere pro bonis operibus, quae in Deo fuerint facta, expectare, et sperare aeternam retributionem a Deo, per eius misericordiam, et Iesu Christi meritum: si bene agendo, et divina mandata custodiendo, usque in finem perseveraverit, Anathema sit. Ex hinc tu intruis argumentum. Vult ergo inquis manifeste canon iustos specialiter teneri ad sperandum pro bonis operibus: iusti igitur obligantur ad hoc. Et addis, Quod si nemo se iustum esse potest nosse, nullus consequenter potest scire de suis operibus an bona sint, hoc est, meritoria vitae aeternae. Quod si ita est, profecto nullus tenebitur ad hoc spei suae praeceptum, quod peculiariter respicit iustos. Et quidem mihi haec sequela videtur manifesta. Hactenus tu, multaque sequenter adhibes ad confirmandum quod sancta Synodus peculiare iustis posuerit praeceptum spei. Quare non sufficit, inquis, quod probabiliter se iustum esse agnoscat, sed quod certissima fide id teneat. Fateor perquam Reverendissime pater dum legendo in hunc locum incidi, libellus mihi e manibus cecidit.⁹ Quid enim aio: cum hoc Reverend. patre verba prodigam: quippe cui adeo placuerit sua haec fidei certitudo, ut in eius gratiam, talia fuerit meditatus. Nempe, quod sancta Synodus peculiari lege obligaverit iustos sperare, praeter divinum praeceptum spei, quod omnibus est Christianis in universum positum. Te etenim sciscitor optime praesul, vis sanctam Synodum aliquod praeceptum humanum praescribere iustis de spe habenda, praeter divinum? Cuinam talis rei fidem facies? Ecclesia enim in huiusmodi potissimum praeceptis de virtutibus theologicis, nihil aliud unquam cogitavit, quam ius explicare divinum. Praeceptum autem spei, sicut fidei, et caritatis, nunquid, perinde ac decalogus, omnibus Christianis praescriptum est? Num peccator, sicuti credere in Deum, ipsumque amare, ita et in ipsum sperare non tenetur, quemadmodum et iustus? Non quidem sperare, quod pertinax mali vitam possit consequi aeternam. Sed volo dicere, quod eodem praecepto tenetur sperare peccator gratiam Dei, et quod per sua opera auxilio praeeunte divino consequetur vitam aeternam, quo et ipse iustus. An vero suspicaris melioris esse hac parte conditionis peccatorem, quam iustum, ut propterea quod sit in peccato, eximatur ab hac obligatione? Fateor equidem, quod fiducia crescit ex operibus, sed quod novum sit praeceptum spei in aliquibus Christianis, quod non sit in cunctis, novum est in Ecclesia Dei. Quod autem sancta Synodus definire voluit, quinimo aperte definivit, est, quod quilibet tenetur sperare, quod si iustus fuerit, et perseveraverit, per bona opera, praeuia gratia, consequetur aeterna praemia. Ita ut obligatio ad omnes indiscriminatim spectet: actus vero spei feratur in totam hypothesim, si bene egerit perseveranter. Sicut dictum est Cayn: Si bene egeris, recipies, etc. Tametsi forsan, illic sancta Synodus nihil meminit de praecepto: Sed quia Lutherani dicunt, opera iusti non esse meritoria vitae aeternae, ait, Si quis iustus non debere, etc. Sed alia etiamnum ratione pater Reverend. de his te verbis convenio. Censes enim omnem iustum teneri singulari praecepto spei, quod tamen, nisi certitudine fidei excludente omnem dubietatem, explere nequit. Tenetur ergo secundum te omnis iustus certitudinem habere suae gratiae. Porro autem, an haec tua conclusio apertissime repugnet verbis capituli noni, ubi habetur, Quod non oportet eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos, Et rursus, Quod pius homo de sua gratia formidare, et timere potest, tu videris. Agnosce ergo ad spem habendam non solum satis esse iustis, et piis fidem habere, more a nobis exposito, se esse in gratia, sed satis esse omnibus fide catholica credere, per Deum non stare, quominus universis gratiam, viresque suppeditet ad sua servanda praecepta, quorum observantia, eadem fide tenemur aeternam agi felicitatem.

Tractatus autem secundus est, quo me proprie lacessis, laceras, arguis, atque redarguis. Cui titulum facis, Defensio Catholicorum, qui pro possibili certitudine praesentis gratiae disseruerunt. Non tamen opus tibi fuerat omnes defendere. Nam plerique multi aliter iam sentiunt, quam tu. Imo nescio quisnam tecum alius persistat. Statim autem in nuncupatoria epistola ad Patres ais, post absolutam superiorem interpretationem decreti, delatum esse ad te librum amici ac fratris in Domino charissimi, me nominans, in quo multa sunt, ais, quae non probas, et merito a doctis, et peritis in sacris litteris, minime probanda existimas: Vel non me amicum charissimum appellasses, vel non me continuo usque adeo gratis deiecisses. At sic soles amicos.

Sequitur in tua Epistola, Illud tamen plurimum, ac meritissimo displicuit, quod in quaestione de possibili certitudine gratiae, ea nos defendisse testatur (ego scilicet) quae non solum a mente, et cogitatione nostra semper fuerunt aliena, verumetiam his e diametro adversa, quae nos, et verbis perspicuis pronunciavimus, et coram vobis etiam scriptis recitavimus, ut video, de te solo loqueris: sed an de te et sodalibus tuis loquaris, parum refert. Quomodo autem nihil vobis imposuerim, sed quae diu defendebatis, et tu etiam Rever. pater mordicus retines, statim aperiam inter tractandum titulum quaestionis meae, quae tu urgendo refricas. Quod autem subdis, me teipsum suppresso nomine petere in illa disputatione, nihil minus credas. Disputabam enim in genere contra illos, qui illam opinionem tutaverant, ad explicandas rationes Synodi. Neque tui, si qua Christiano fides, memineram: Neque vero cogitare poteram, quod aliquis amplius ex catholicis post sanctum decretum concilii in me resurgeret. Tametsi imprecatus sum, quod utinam iam nemo in illa opinione persisteret. Re petis rursum mirifice nos (te scilicet et me) convenire de quaestione definita per Synodum. Quare doles, quod non tibi licuit, librum nostrum videre antequam imprimeretur, ut intelligerem nihil aliud te sentire quam ego sentio. Ad quod ego respondeo, adeo inter nos disconvenire, ut quantum ex tuis modo scriptis coniicio, licet tecum rem contulissem, nihilo magis convenisset. Verba autem haec, verba sunt penitus.

Ad apologiam ergo tuam, ut veniamus, hanc statim auspicaris a protectione.¹ Protector enim, inquis, cum operosum nimis, et onerosum esset valde, taxare cuncta, quae me offendunt in illo libro, non reliqua me probare, quae non reprehendo. Bone Deus quantum existebat periculi, si omnia probasses, quandoquidem tam sanctam duxeris protectionem praemittere. Quid si cuncta reprobasses? An ideo labefactata omnis esset auctoritas libelli mei? Ita tu solus tecum reputas: Mihi vero nullam inde iniecisses curam contra protestandi. Missi quidem lib. ad Illus. ac Rever. Legatos: qui affirmant nihil inibi invenisse,² quod non castam, integram, Christianamque doctrinam redoleat. Verba sunt in forma unius illorum, Tui autem non item fui memor, qui subscriberes. Tametsi non sum usque adeo stupidus, qui non intelligam, quam possint multa ex meis reprehendi. Potissimum, quod neque mihi aliorum universa probata esse potuerint. Neque illorum quidem, quorum non sum dignus corrigiam calceamenti solvere.

Subiungis non parvum me praebere scandalum cum dixerim, certamen nobis esse cum catholicis, et adhuc manere. Nam dixi, Certamen existit: cum³ iam (inquis) definita per Synodum, debuissem dicere, Extitit: quasi iam nulla sit quaestio. Potuissem respondere, quod sincere, et forsan nimium secure usus sum verbo praesentis, quod est disputantium. Et praeterea, quod cum Protestantibus, qui nondum obediunt concilio, adhuc existit quaestio. Sed ut videas quemadmodum iis, qui ignem gladio suffodiunt, nonnunquam scintilla exilit in faciem, iterum aio nunc tecum, qui catholicus es, certamen existere. Quare tu es domine episcope, qui scandalum,⁴ omnium iuditio dederis. Nam dicere, quod in concilio disputabatur, contra quam est definitum, atqui id dicere decreti explicandi causa, nullum erat scandalum: sed laus egregia S. Synodi, libere permittentis universis sua proferre inditia, ex quibus veritas erueretur. Tu autem, qui ut tua retineas placita, obviam impressus exis catholicis, tu es qui scandalum, et offendiculum obiicis.

Videamus enim titulum quaestionis, de qua asseris nihil inter⁵ nos differre. Verba mea sunt haec. Quaestio ergo est, utrum valeat homo citra speciale revelationis privilegium de communi lege habere tantam certitudinem, se esse in gratia, quanta est fides catholica. Et infra. Sola ergo constituitur quaestio de certitudine fidei catholicae, illiusque simili. Tu contendis nunquam sub tali titulo fuisse agitatum quaestionem inter Catholicos. Ego vero nunquam interfui in congregatione Theologorum, sed aio meipsum te praesente in congregatione Synodi cum de hac re dicerem, sic quaestionem explicuisse. Et quando non fuisset sub hoc formaliter titulo discussa, tamen sensus ipse quem tu etiam nunc persistis defendere, ad haec verba explicatus palam reducitur. Repetam ergo quod paulo ante dixeram: Voculae istae, tanta,⁶ et similis, sunt quae a te finistre intellectae (Si mihi colendissime pater ignoscis) te fallunt. Ego enim iuxta duos quaestionis sensus duas posui in quaestione particulas: primam contra Lutheranos, An scilicet fide catholica possimus esse certi nostrae gratiae, alteram pro Catholicis: Nempe utrum possimus tanta vel simili certitudine, ut est Catholica. Neque vero intelligebam de quantitate aut similitudine in extensione, hoc est, quae ad omnia per Ecclesiam proposita pateret universitate cunctos obligandi: quod sonat Catholica. In hoc enim bene video nullum esse discrimen inter Catholicos, id ipsum cunctis negantibus. Neque opus erat huius meminisse sensus. Sed utrum simili certitudine vel tanta in hoc effectu, qui simillimus est effectui fidei Catholicae, atque adeo tantus, quod est, tollere omnino et expungere omne dubium, possit quis esse certus adeptae gratiae. Id quod ego tantum agnosco, ubi est speciale privilegium: tu autem in omnibus i stis iure communi per tuas illas circumstantias ex interno lumine. Quid ergo me de hac re gratis obtundis mi pater? nunquid quod de hoc puncto steterit diutissime controversia negare tu potes, qui eandem sustinere pertendis? At non debuit inquis, haec appellari aequa similisue catholicae. Tu non ita appelles, qui veram fidei revelationem, si non ignoras, dissimulas. Fides enim proprie, nulla est, nisi quae modo exposito⁷ aequatur catholicae. Quod si in huiusmodi disciplinis theologiae ancillatricibus, tibi unquam vacasset scholastice versari, nunquam hoc nobis exhibuisses negocium. Arist. 6. Ethic. ex eo non collocavit fidem inter virtutis habitus, quod nulla est humana, quae lineam transcendat opinionis. Et ideo exprimi nequit vera ratio fidei, quam ipse ignoravit, tollentis omnem dubitationem, nisi per hoc quod sit catholicae similis. Itaque inter fidem moralem, seu humanam, et catholicam, vel illi similem, nullum est medium apud theologos, qui hoc nomine digni sint. Nihil vero unius Bachonis auctoritati detractum volo, utcunque hic fuerit hallucinatus.⁸ Concludit enim (quae tibi probatissima est collectio) ex una propositione de fide, et altera, quae non est de fide, conclusionem, tanquam de fide, hoc syllogismo: Quicunque baptizatur, recipit gratiam: ego baptizor: ergo recipio gratiam. Haud considerans conclusionem sequi debiliorem partem. Quod in analyticis per se notissimum est axioma. Nam si propter quod unumquodque est tale (ut ait philoso.) illud est magis, ubi utraque praemissa necessaria est illationi, non potest conclusio certior fieri debiliori praemissarum. Quod autem lege communi nullus habeat fidem se esse baptizatum, firmiorem, quam quae est moralis, evidentissimum est. Seu de illis loquamur, qui infantes baptizati sunt, seu de adultis, quibus non certissime constat baptizantis intentio: quae necessaria plane est, ubi non adest in baptizato sufficiens contritio, et dispositio, quae sufficeret sine Sacramento. De quatamen dispositione non potest haberi maior certitudo, quam coniecturalis. Et haec de quaestionis titulo.

Persistis exinde contendere in corroborationem tuae conclusionis, quod homo ex lumine fidei non solum potest credere ea, quae ab Ecclesia determinata sunt, ut credantur, verum extendi eius lumen ad ea etiam, quae sunt in facti contingentia. Id quod quibus auribus fuerit exceptum in congregatione theologorum, dissimulavi ego in tractatu meo: propterea, quod qui illud protulit, est certe catholicus, religionis doctus, et mihi charissimus, qui illud optimo zelo dixit: licet aliqui crediderint suggestionem fuisse tuam. Satis autem existimo a me esse refutatum. Et quia nihil mihi respondes, nihil replico. Nisi quod praeterquam quod Lutheranis vehementer favet opinio tua, proprium fidei obiectum sunt penitus res sperandae, ut ait Paulus, scilicet ea quae Ecclesia proponit esse divinitus revelata. Unde S. Thomas, et theologi, binam ponunt virtutem⁹ divinam necessariam generandae in nobis fidei (nihil enim loquimur de modo, quo Prophetis et Apostolis fuit facta revelatio.) Haec autem duo sunt internus luminis motus, et item auctoritas Ecclesiae proponentis, haec esse revelata. Nam alias, quam certitudinem haberent Christiani, hoc, illudve esse revelatum a Deo? Loquor citra speciale privilegium. At vero mirabilis est eloquentia tua. Ais enim hoc tuum assertum nulla opus habere disputatione, aut responsione: quoniam id negare, est contra evidentissimas scripturas. Post hanc autem hyperbolen, nullam profers scripturam: sane, quae omnes tibi reclamassent: Sed subdis testimonium Augustini et S. Thomae, dicentium¹⁰ quod ipso lumine fidei potest homo certo noscere se habere fidem infusam. Quod scilicet non est propositum ab Ecclesia. In primis falsissime citas auctores. Illud enim, quod ais, infusam, tu illis imponis. August. nanque et Thomas solum dicunt, quod potest quis videre se credere, si credit: et non credere, si non credit. Ubi non de habitu, sed de actu est sermo. Haud enim somniavit unquam Augustinus quod quis videat habitum, infusus ne sit, an acquisitus. Imo bene dicit Scotus, quod habitus infusi non videntur. Sed hoc tantum affirmant, quod cum quis credit, videt se credere: sicut qui opinatur, videt se opinari, et qui est iratus, videt se iratum: et sic de aliis actibus, vel affectionibus animae. Hanc veruntamen evidentiam minime sentit progigni a lumine fidei, sed ex evidenti experientia. Nam quae speramus (ut ait Paulus) et pari ratione, quae credimus, non videmus. Est enim fides argumentum non apparentium. Vide quo te praecipitat ista dialecticae ignorantia, quam tu publice contemnendo confiteris perparum fuisse tibi curae. Responde quaeso, utrum ego videam Deum esse trinum? Non certe, sed credo per fidem: nisi cum Paulo restricte dixeris, videre per speculum, et in aenigmate. At utrum video me credere, Deum esse trinum? Video profecto, atque id evidentissime. Non tamen video, per quam fidem credam, sed fide teneo, quod per infusam. Hoc est per divinum motum. Ergo evidentia illa, de qua ait Augustinus, quod video me credere, si credo, non est a lumine fidei. Nam tantam habeo evidentiam me sub aliquo dubio opinari, Pontificem superstitem Romae, et Caesarem Augustae, quam me certo credere Deum esse trinum. Nota verba Augustini, Video me credere si credo, et me non credere si non credo. An Turcha, qui videt se non credere in Christum, hoc videat lumine fidei? Non certe: sed est evidentia illi naturalis, sicut est mihi, me credere. Quomodo ergo applicare hoc poteris, ad tuam contingentem propositionem, quod fides ingeneret tibi assensum, te esse in gratia, tam firmum, ut omnem tollat dubitationem: sicuti si esset ab Ecclesia propositum? Aliud praeterea rogo attendas, Nempe quemadmodum iam hic nobis suggeras, fidem catholicam, cuius obiectum proponit Ecclesia, et cuius assensum ait Augustinus a nobis videri, eandem inquam fidem esse, quae facit illum tuum certum assensum receptae gratiae. Cur ergo ita me acriter improperas, quod tibi imposuerim, ubi dixi, tanta aut simili certitudine fidei, ut est catholica: Sed et illud potissimum, quis taceat? Citas sanctum Thomam, prima secundae, quaestione centesima duodecima, articulo quinto, ad secundum dicentem, quod potest homo certo noscere se habere fidem: et tamen prudenter subtices suam explicationem, ne te laedat. Subdit enim quod propterea, quod certitudo pertinet ad intellectum, qui habet fidem, certus est se habere fidem (puta se credere) quovis id habitu fiat. Non est autem (inquit) similis ratio de gratia, et caritate et aliis huiusmodi, quae perficiunt vim appetitivam. Ubi expresse negat posse quempiam habere lege communi certitudinem gratiae et caritatis. Id quod longe explicatissime edocet in enarratione Pauli, secundae Corinthiorum ultimo, videlicet quod possumus certo scire Christum habitare in nobis per fidem informem, haud tamen possumus certo scire habitare in nobis per fidem formatam, sed hoc latius in libro nostro. Alia minutiora quae huc congeris, cum tua insigni maledicentia, scilicet quod vos cum vituperio et scandalo diffamaverim, ad aequum lectorem, qui inter nos arbitretur, remitto, an forsan in suum refundantur auctorem.

Sed ad ea quatuor veniamus, de quibus ais nos convenire.¹¹ Primam fateor concordiam, scilicet quod nemo potest habere suae gratiae certitudinem fidei catholicae, id est, universalis. Si modo intelligis, uti videris, in sensu Lutheranorum, dicentium, quod illa fide quae omnibus est in praecepto, nempe qua credimus promissiones Dei, veras esse, cum iustificamur, tum etiam certi efficimur iustitiae nostrae. Nam in alio sensu, etiam tuo, plurimum dissentimus. Ais enim (ut paulo ante adnotabam) quod eadem fides non se solum extendit ad ea quae proponuntur ab Ecclesia (quae revera est catholica) sed ad ea quae sunt in facti contingentia, puta ad gignendum assensum peculiaris gratiae. Quod ego sanctissime reprobo. Conventum et inter nos secundo fuerit, quod certitudo propriae gratiae non sit tanta ex parte obiecti, quanta fides catholica: quia huiusmodi obiectum non proponitur ab Ecclesia, tanquam revelatum. Sed hoc nullatenus ad rem pertinebat. In illo vero, in quod ais nos tertio convenire,¹² nimirum quod ambo eodem modo intelligamus decretum, Puta quod ubi ait, hominem non posse esse certum adeptae gratiae certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, solum intelligitur de fide catholica: In hoc inquam ex diametro distamus. Ipsissimum enim quod tu ais, ego denego. Quoniam si concederem, viderer mihi palam negare decretum. Enimuero (quod paulo superius adnotabam) cum S. Synodus huic affirmationi, Quilibet suam infirmitatem respiciens de sua gratia formidare, et timere potest, hanc e regione negationem, ceu causam, subiiciat, quoniam nullus scire valet certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum, absque ulla amphibologia, non solum de catholica fide, sed de quacunque manifestissime loquitur, quae contraria est formidini et timori. Unde cum tua fides omnem tollat dubietatem, apertissime illic condemnatur. Haec autem iam superius explicatissima a nobis sunt. Quocirca nec quarto, ut tu existimas, convenimus, hominem scilicet certum esse posse suae gratiae. Tu enim id sentis de certitudine tollente omnem dubietatem, ac si divinitus nobis esset certo propositum id esse revelatum a Deo: ego vero, et credo catholici omnes auscultantes sanctum decretum, id abnegamus. Sed solum concedimus certitudinem moralem modo a nobis supra latissime exposito. Neque tu aliud ex meis scriptis colligere valeres, situam istam atram bilim lecturus expueres. Hoc veruntamen ingenue fateor, et mea te esse admonitum gratias habeo. In septimo enim nostro argumento, capite decimo, referendo haec verba Buceri, Fides facit hominem certum se esse in gratia, quando habetur per motum Spiritus sancti, subiunxi ego hanc concessionem, Ecquis hoc unquam dubitare potuit? Ubi iam tu me devictum exultanter clamitas. Sane qui perspicuis verbis tuam tibi sim opinionem elargitus. Fateor inquam ad cavendam huiusmodi argutiam, cautius dixissem, Ecquis unquam dubitare potuit, verissimum esse, quicquid a Spiritu sancto nobis fuerit suggestum: haec enim fuerat mens mea: non autem quod universum esset nobis certum, certitudine quam tu cogitas. Attamen potuisses ex verbis proxime subiectis mentem meam deprehendere. Subnexa haec enim a me sunt verba, Sed tamen quando ille motus sit a Spiritu sancto, de hoc dicimus non posse haberi certitudinem fidei catholicae. Ubi explicatissime significavi, quod licet ad veritatem assensus satis sit instillari a Spiritu sancto, tamen ad certitudinem, non sufficit: sed requiritur praeterea nobis certo constare, idem revelatum esse a Spiritu sancto. Itaque volui dicere, Ecquis hoc unquam dubitare potuit, scilicet, quod fides facit hominem certum, se esse in gratia, quando fides habetur per motum Spiritus sancti, nobisque constat haberi a Spiritu sancto. Hoc nanque totum ambit nomen fidei. Quare confestim subdidi, quod testimonium Spiritus sancti aliquando non est tam certum, quam fides catholica: nempe quando non est certum, an testimonium sit Spiritus sancti.

Absit ut cuncta persequar, quae in me coaceruas argumenta, et quas contradictiones ex meis dictis exprimere pergis, affatim oleo tuo interlias: ne nausea aliis faciam, qua ego passus sum, cum tuum praelegerem libellum. Etenim cum primum tuam hallucinationem percepi, nempe quod meam intelligere mentem nolebas, ubi negabam posse hominem agnoscere suam gratiam tanta certitudine, quanta est in fide catholica, aut simili, neque quando dicebam, posse haberi certitudinem humanam (hoc est civiliter loquendo) reliqua omnia, quae ex hac hallucinatione plurima derivabas, veluti ingratum pharmacum devoravi. Quapropter cum illas radices denudaverim, satis arbitror ramosam tuam arborem succidisse. Atqui omnes illos sanctos Patres, Bernard. inquit, Chryso. et reliquos, quorum me testimoniis¹³ premere putas, eam intelligo certitudinem astruere iustis suae adeptae gratiae, quam homines humano, et civili more certitudinem, et securitatem vocamus. Alias enim sibi ipsi contradicerent. Quod absit, ut cogitemus. Aiunt enim in aliis locis, quae in nostro tractatu retulimus, non posse de hoc haberi tantam, ut tu existimas certitudinem. Nisi ubi loquuntur de speciali privilegio. Praeterquam quam saepe in hoc sensu efferunt testimonium divinum, quod non potest fallere, sicuti humanum. Quamvis enim mihi certissimo constaret ab homine emanasse testimonium cuiuscunque rei, quantumcunque ille esset veracissimus, non eadem certitudine mihi constaret, idem esse verum. Quando tamen mihi Spiritus sanctus revelat filium me esse Dei, si mihi constaret, testimonium esse divinum, haud quaquam dubitarem, verum esse. Et hoc est, quod ait Chrysost. ubi tu eum citas. His verbis, quando spiritus testatur, quaenam relinquitur nobis ambiguitas? Quod si homo quispiam, vel angelus, etc. aut alia creata potestas aliquid promitteret, merito quispiam dubitaret: de illa autem suprema essentia quis dubitare potest? Haec ille. Nihilominus iuxta haec verba, ubi res non potest cognosci nisi per revelationem, nemini unquam certius constabit, verum hoc esse, cum constiterit testimonium esse Spiritus sancti. Nam precor te Reve. pater, vis ne Patrum testimonia in hoc acersere, ut hominibus persuadeas, quod quicunque est in gratia, si diligenter exploraverit conscientiam suam, absque ulla prorsus dubitatione fiet certus suae cum Deo amicitiae? Quos putas homines invenire, qui tibi fidem, contra quam in se ipsi experiuntur, praestare possint? Respondebunt enim multi, nihil mihi conscius sum, sed nec in hoc iustificatus sum. Quod si non vis admittere hunc sensum Pauli, profecto nihilo secius, optimus etiam quisque respondebit. Non habeo verisimilem rationem, cur maneat in me peccatum: tamen quo omnino ita sim certus, ut sine ullo prorsus metu nunc comparerem in conspectu Dei, quomodo mihi persuadebis, qui contra experior? Mitto alios minoris perfectionis: atque alios item recenter conversos. Vis negare experientiam ferme omnium de hac vita decedentium: quos vix possunt sapientissimi homines securos reddere, et absque omni metu pacatos? Ad quid moror: iam enim supra de hac te re ad plebem concionatum misi.

Sed bone Deus, quam¹⁴ nos urges loco illo. 1. Ioan. 3. Charissimi, si cor nostrum non reprehenderit nos, fiducia habemus a Deo. Ac si fiducia esse non posset sine fide, tollente, modo tuo, omnem dubietatem. Vis ergo homines inchoantes, quilibet sint in caritate, non possunt tamen non titubare, vis, inquam, absque fiducia esse? Peccant igitur omnes contra praeceptum spei. At vero Christiani non ita sentiunt. Sed ubi nihil reprehenderit cor nostrum, illa fides, quae modo a nobis exposito, sedat conscientias nostras, fiducia in nobis sufficit generare, et nutrire.

Sunt praeter haec nonnulla,¹⁵ ad quae non possum non sigillatim respondere. In primis, quod crebro me urges, cur illa fides, quae communi lege ab Spiritu sancto gignitur iustis, quo sint in gratia, non sit divina: iam ego identidem respondi, quod si vis coarctare nomen, ut dicatur divina ex parte causae, nihil mea refert: tamen non est simpliciter divina, sed in modo retinet nomen moris humani, ex eo quod revelatio non sit simpliciter hoc more divino: scilicet, ut omnino reveletur, quod illud testimonium sit divinum. Quod requiritur, ut funditus tollatur omnis dubitatio: sed ad modum loquendi hominum facit nos certos.

Quod autem vehementer¹⁶ miraris, quod vocaverim fidem catholicam, illam, quae peculiariter nonnullis sanctis ex privilegio sit adeptae gratiae, non ex divinis, sed ex tuis miraculis est. Ego enim nihil miror, quod me totumque legeris. Haud enim unquam ego dixi, quod esset catholica, sed tanta in certitudine. Cum enim quaesissem, an fide catholica, vel tanta possumus esse certi, id quantum ad secundam partem concessi de illa, quae fit ex privilegio, sive sit adeptae gratiae, sive obtinendae victoriae, sive rei alius cuiusque. Tu autem non distinguis inter divinam, et catholicam. Has enim ex privilegio, divinas ego sentio (quod tu alio loco me calumniaris negare) et divinas quidem, non tantum ex parte causae, ut est illa tua de lege communi, sed simpliciter, quantum ad modum etiam tollendi dubietatem. Quia, scilicet, tunc certo revelatur testimonium esse divinum. Haud veruntamen illas censeo simpliciter catholicas, id est, universales. Quinimo cap. 11. art. 3. explicatissime dixi, rationem obiecti fidei catholicae tantum extendi¹⁷ ad ea, quae ab Ecclesia omnibus proposita sunt ad credendum. Quales non sunt peculiares illae. Atqui quando obiectum fidei catholicae aio illa penitus comprehendere, quae ab Ecclesia sunt proposita, loquor nunc secundum rei veritatem, quando scripta est fides. Quid ergo deflectis ad ea quae revelabantur prophetis ante quam scriberentur? Haud enim nego quandoque olim fuisse fidem citra scripturam, sed iam tamen praescripta nobis est. Colligis paulo inferius (de quo non dubitas) in hoc pendere fallaciam¹⁸ meam, quod cum audio ex Paulo testificari Spiritum sanctum spiritui nostro, existimo hoc testimonium pendere ab operibus nostris. Haud equidem in hoc fallor optime pater. Sed aio, quod Spiritus sanctus testificatur hoc nobis, non ea certitudine, quae tollat dubietatem: sane qui non nobis certo revelat, testimonium illud esse suum: sicuti facit aliis ex privilegio, sed hoc revelat suggerendo nobis bonum propositum recte agendi, et mentis dulcedinem, atque alia id genus, ex quibus coniicere possumus ipsum habitare in nobis. Non tamen usque adeo certo ut tu existimas.

Prodis deinde in considerationem meam:¹⁹ qui certitudinem fidei, maiorem facio certitudine scientiae: non distinguens cum S. Thoma, quod fides sit certior in se, scientia vero, quo ad nos. Legisses lineam proximam S. Thomae, ubi docet, quod nihilominus simpliciter, et absolute loquendo, fides certior est scientia. Adde, quod firmitas fidei (quae nomine certitudinis nonnunquam designatur) maior est, esseque debet, etiam in nobis, quam scientiae. Potius namque abnegare deberem id cuius mihi videretur esse scientia, quam quod docet fides. Reputassent enim philosophi evidentem hanc illationem, absque ulla distinctione. Haec essentia divina est pater, et eadem est filius, ergo filius est pater. Quam nos tamen fide negamus.

Pari me ratione subsannas, quod hanc propositionem, tanquam dignitatem, assumpserim. Ad ea quae naturalia sunt, nemo obligatur,²⁰ opponens mihi praecepta decalogi, quibus, licet sint a iure naturali derivata, nihilominus obligamur. Porro, ego nihil miror, quod non tibi tam facile succurreret distinctio illa, quae philosophi est promptissima. Naturale enim uno modo id dicitur, ad quod habemus naturalem inclinationem: alio vero modo ut distinguitur contra liberum: utpote, quod non est in nostra potestate. Et quod de hoc secundo modo esset illic sermo, luce clarius erat. Haec autem minoris sunt momenti.

De illo vero in calce demum cum omnibus qui nos legerint, de te conqueror honorande pater, quam me gratis in sinistrum sensum traduxeris, quod scilicet contra scripturas et sanctos Patres comparauerim Martyrem haeretici: martyri vero quantum ad plenitudinem cordis, et affectum caritatis, Ac si ego adeo fuerim mente alienatus, ut pseudomartyri veram tribuerim caritatem: quae est in legitimo. Nunquid hac de causa distinxi de certitudine gratiae ex parte obiecti, et ex parte subiecti? Quod ergo non diximus, illud est penitus, quod manifestissimo, et irrefragabili experimento universi norunt, qui haereticos comburi oculis conspexerunt. Vidimus enim plurimos multo maiori alacritate festinare ad rogum, quam aliquis forte Christianus in caritate iret damnatus a Turcis. An negare poteris, quin ille tam certus apud se sit, tamque securus (licet non tutus) se mori in gratia Dei, qua est quispiam forte ex Christianis existentibus in caritate? Alias quomodo exuri se viventem, et bullienti oleo summergit tam exultabundus gauderet? Illam ego voco certitudinem ex parte subiecti. Quid ergo ais me loqui contra scripturas, et contra Patres, qui solas historias rerum gestarum refero? Aut quid tanquam per se notum supponis, quod nemo²¹ certus potest dici cuiusque rei, quae falsa sit, nisi secundum scholasticos, qui inerudite multa comminiscuntur? Ita enim tibi consultum putas si scholasticos derideas. Nunquid et vulgo, et apud omnes sapientes, non certus ille dicitur, qui securus est, et absque ulla dubitatione aliquid credit? Illi haeretici iureiurando tibi affirmabunt, adeo se esse certos de suis erroribus, ut sunt certi de fide catholica. Et quicquid de nomine sit, illa experientia satis nobis est ad convincendum, nullam esse coniecturam, quae sufficiat abstergere omnem dubitationem, quod sumus in gratia, quandoquidem illa, quae maxima est, puta, quod animam quis ponat suam, non est irrefragabile testimonium caritatis. Porro autem, quod me negligentiae insimulas, non esse in calce libri nostri bona fide impressum quintum decretum, nulla mea culpa fuit. Arripuit enim chalcographus, qd potuit exemplar, et me inscio correctum est. Id quod ego cum hic Tridenti forsan vidi, statim reficiendum, reformandumque curavi. Potissimum, quod in primo canone mendose impressum erat. Creatus in gratia pro constitutus in gratia. Ceterum ais me profiteri, quod rem universam teneo, et docere simul possum haereticos, et catholicos. Quam re vera insolentiam meam nescio unde collegeris, nisi quod scripsi contra haereticos, et deflexi nonnunquam a nonnullis opinionibus catholicorum. Hac tamen ratione quoscunque possis scriptores de eodem crimine deferre: et ordine servato euangelico, festucam de oculo fratris eiicere. Quod autem ubicunque in me acerbius obloqueris, hoc excusas, quod acerbiora ego iactaverim in catholicos, id profecto tanto minus ferre possum, quanto maius malum est culpa, quam poena. Possum inquam, debeo saltem, iniuriam a quocunque pati: quod vero ego in libro meo cuipiam fecerim, nondum hactenus novi. Sane qui neque in Protestantes quicquam amarulentiae aut acerbitatis evomui. Tantum abest, ut catholicorum aliquem vel minimo verbo laeserim. Nisi hoc acerbitatem censes, quod quando non poteram in suas sententias descendere, meam pro meo ingenio satagebam confirmare: propalando quoque suarum peccatum. Nec vero modo, qualibuscunque in me verbis fueris invectus, amplius irritasti, quam ut pro fide tibi catholica, proque expositione decreti, et (quod tu ais) gloria Synodi, responderem. Ceterum tui me semper habebis in Christo obsequentissimum, atque ideo ad iussa tua paratiorem, quam litigandi tecum cupidum: quod mihi per te utinam sit semper liberum. Vale.