De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Satis denique, nescio an super de dispositionibus, quae ad causam materialem reducuntur iustificationis, dissertum nobis est. Nam etsi non fuerit animus, exactissime scholarum more discussionem singulorum facere, pretium tamen operae existimaui, paulo rem pressius urgere, quam qui stylo ferme oratorio praecisis testimoniis Patrum, hoc aetatis rem theologicam tractant. Hac enim ratione non modo controversiae apertius elucidabuntur, verum etiam, illis definitis, commoditas erit, materiam hanc habere suis numeris absolutam. Quare eandem phrasim in subsequentibus persequemur. Sequitur ergo de causis formalibus, quae cum eiusmodi dispositionibus continuo connectuntur: quales sunt gratia, et virtutes. De quibus primum cum nostris colloquendum nobis est, ac deinceps cum alienioribus. Igitur de gratia, et virtutibus¹ non semper olim res certa fuit, essentne habitus infusi. Imo usque ad aetatem illam Magistri senten. res erat dubia. Nisi quod pars affirmativa plausibilior erat, et plurimum pro bata. Unde in cap. maiores, de bapt. et eius effectu,² utraque simpliciter pars sub quadam probabilitate denarratur: nisi quod pontifex illam postremo loco tanquam vero magis consentanea ponit. Et primum de gratia quanuis omnibus fides catholica sit gratia nos salvari per fidem: ut ait Paul.³ An vero qualitas sit animae, re ipsa ab anima distincta: veluti sunt habitus scientiae, non adeo res est scripturarum elogiis constitutissima. Nam, quod frequentissimum est, gratia nos Dei vocari, salvari, et glorificari, idem est quod gratis, sine nostris meritis. Ita enim promiscue ait Paul. Iustificati gratis per gratiam ipsius. Neque antiqui Patres ita multum clare loquuti sunt de gratia, tanquam de uno quodam habitu, et qualitate. Atqui⁴ si res ex humana gratia coniectanda esset, contraria pars potius esset probabilior. Cum enim quis in gratia principis, aut ullius amici recipitur, nulla sibi nova qualitas accrescit: sed per hoc solum gratus sum ego amico meo, quia obiectum sum amoris erga me sui: et ipse vicissim mihi gratus, non per amorem suum, aut aliam formam quae sibi insit, sed quia ego per amorem qui in me est diligo ipsum. Iam vero de caritate Magister⁵ senten. lib. 1. distinct. 18. ita sentit, ut audenter refutet esse habitum infusum: sed caritas, inquit, est ipse spiritus sanctus, qui nobis illabitur. Non quod adeo desipiat, ut actus nostros caritatis, qui accidentia sunt, ipsam esse cogitet substantiam spiritus sancti: sed id tantum arbitratus est, quod spiritus sanctus non excitet nos et moveat ad amorem Dei, et reliqua caritatis officia, per aliquem in nobis immanentem habitum, sed per se ipse proxime: ut de auxilio speciali loquuntur theologi. Hanc opinionem sibi in animum induxit propter verba Augustini.⁶ 8. de trini. cap. 8. ubi inter exponendum illud Ioannis,⁷ Deus caritas est, ait, quod qui proximum diligit, consequens est, ut dilectionem ipsam diligat: nam dilectio Deus ipse est. Et inferius, Qui cognoscit fratrem, quem diligit, cognoscit, et caritatem ipsam: quae Deus est. Idem repetit lib. 15. cap. 17. ubi ait, Ita Deus dicitur caritas nostra, sicut Deus est spiritus. Atque adeo manifestum est (inquit Magister) non esse aliam in nobis caritatem, praeter personam ipsam spiritus sancti. Tametsi de reliquis virtutibus: puta, de fide, et de spe, expresse in 3. senten. docet esse habitus infusos: sed hoc solum negat de caritate, et forte de gratia, propter suam excellentiam.

At vero hoc idiomate Augustini,⁸ non modo tunc Magister, sed et nunc plerique decipiuntur: ut capite. 20. circa iustitiam imputatam iterato admonebimus. Fuit enim August. ab ineunte adolescentia Platonis⁹ philosophia intinctus, qui ideas separatas censebat esse individuorum formas: quas ideas idem August. agnovit esse divinam ipsam essentiam, ut theologi profitentur. Et idcirco cum quicquid in nobis insit perfectionis, ut sapientia, iustitia, caritas, et id gen reliqua, participatio quaedam sit eiusmodi perfectionum quae sunt in Deo, crebro utitur illo modo loquendi Platonico, quod nos simus boni bonitate, quae est Deus, et sapientes, sapientia, quae est Deus. Atque eadem phrasi ait caritatem nostram: videlicet, quae dei diligimus, esse deum ipsum: ut fidus eius interpres divus Tho. 1. 2. q. 23.¹⁰ cognovit. Haud tamen respuit, nec vero denegandum est, quin in nobis sit habitus caritatis infusus, ut illico apparebit. Quamobrem iure, et merito repulsus est in hac parte Magister ab omnibus theologis. Sane, qui de gratia, et virtutibus tribus saltem theologicis¹¹ (quicquid sit de aliis moralibus) una mente consentiunt, esse habitus infusos. Id quod cum optima ratione, tum etiam sacrorum elogiis confirmant. Sed ut a rationibus gratiae, et caritatis exordiamur, videre est primum, quo discrimine discernantur. Durand.¹² 2. senten. distinct. 26. non punctim distinguit inter gratiam, et caritatem. Quin praue de illis diiudicat: existimans, quod sicut gratia sumus grati Deo formaliter, ita per caritatem, quae in nobis est sumus illi chari. Quod si verum esset, non solum re, verum neque ratione differrent, sed solo nomine, ut ipse fatetur: imo altera redundaret. Nam esse quempiam Deo gratum, idem est, quod esse illi charum. Est nihilominus per se manifestum intervallum inter gratiam et caritatem, quod gratia est forma, qua dilecti sumus Deo.¹³ Et ideo peculiariter dicitur gratia non solum quia gratis (ut reliqua omnia charismata) donetur nobis, sed quia nos formaliter Deo gratos reddit. Veluti (ut sic loquamur) qui obiecta sumus dilectionis divinae, per quam (quae sua substantia est) nos diligit. Caritas vero est habitus susceptus nobis ad diligendum Deum. Ita ut per gratiam simus nos chari Deo: non quod per illam nos formaliter diligat (hoc enim facit per suum amorem) sed quod illa nos amando perfundit, qua dicamur dilecti, et grati sibi. Per caritatem autem nos eum vicissim redamamus, et ipse sit nobis charus. Est enim caritas (ut. 3. lib. de doct. christ. cap. 10. definitor est August.) motus animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo propter Deum. Unde graece diversae sunt voces χαρις et αγαπη. Haec gratiae, et caritatis differentia, cum probe, et scite perspecta fuerit Scoto¹⁴ in. 2. d. 27. profecto demiror, cur in eandem opinionem deflexerit, quod caritas et gratia sint iidem prorsus habitus, sola ratione distantes. Nam de Durando, et aliis, quibus hoc discrimen non fuit perspectum, potius mirandum est, cum solo nomine apud illos differant, cur posuerint ulla ratione duas. Expendamus ergo tantisper causas utriusque opinionis de hoc interstitio gratiae, et caritatis. S. Tho.¹⁵ existimat duos esse habitus, non ratione modo, sed re etiam distinctos: ut gratia sit forma, quae dat nobis esse spirituale, et divinum: utpote, quo sumus formaliter accepti, et grati, eo, quod sumus ab ipso dilecti. Caritas vero est virtus, quae nos facit dilectores, amantesque sui. Prius enim (auctore Ioanne apostolo)¹⁶ diligimur, quam diligamus. Unde. 1. 2. q. 110. prius probat, quod gratia sit aliquid in nobis, deinde quod sit distincta a caritate. Ratio prioris membri sumitur ex discrepantia, quam inter gratiam divinam, et gratiam humanam paulo ante commemorauimus. Sane, quod homo non diligit amicum propter probitatem, quam in eo effecit, sed propter eam quam in ipso apparentem videt, vel propter quamvis aliam cogitatam causam. Et ideo potest quis quempiam habere gratum, et acceptum, sine aliqua bona qualitate, quae in eo sit. Deus autem neminem diligit nisi propter bonitatem, quam ipse diligendo ingenerat. Quinimo idipsum quod nos diligit, est, dignos nos facere, et iustos, atque adeo potentes iusta, iusteque operandi. Et ideo licet gratia qua sum amico gratus, nihil in me qualitatis addat, ea vero qua sum Deo gratus, qualitas est mihi ab eo infusa. Non concludit ratio necessitatem: neque vero ullus ambigit, quin absque ulla infusa qualitate posset nos Deus habere gratos: sed suppositis testimoniis scripturae, quibus infusio gratiae insinuatur, ut cap. proximo videbitur, est optima ratio. Quomodo autem inter gratiam, et caritatem intersit, ex analogia naturalium idem S. Doctor coniectatur. Deus enim non minori providentia disponit res gratiae, quam naturae, quinimo multo maiori: in rerum autem ordine naturalium, hoc perspectum nobis est, ut prius res habeant esse per formas, deinde non solum ipsas generali influxu iuvet, et moveat ad agendum, verum etiam virtutes singulis indiderit ad huiusmodi opera, ut sint ipsis naturalia. Hic enim genuinus sensus est illius verbi Sapientis,¹⁷ quod Deus attingit a fine usque ad finem, et disponit omnia suaviter. Nempe, quod cum nihil in universo, neque folium arboris, nisi ipso concurrente movetur, tamen singulis impressit formas, et virtutes, atque adeo pondera, quibus unamquamque rem in suum finem suaviter inclinaret. Pari ergo modo, eo tunc temporis, quo nos iustificat, per suum in nos amorem, gratia nos informat, qua esse nobis divinum communicat, et ut ait Pet. apostolus, per tale pretiosum donum¹⁸ suae nos confortes divinae naturae efficiat: atque adeo caritatem, et reliquos operativos habitus adhibet, quibus perfecte operemur iuxta conditionem eiusdem divinae naturae. Et confirmatur adhuc ratio contra Magistrum¹⁹ senten. Nam quanuis nos spiritus sanctus moveat ad virtutum opera, facit hoc tamen (ut est apud Sapientem) suavissima dispositione. In officiis tamen, et operibus virtutum naturalium, ut philosophi omnes, et experientia docet, non est perfectum opus, quoadusque procedat ex acquisito habitu, qui est sicut altera natura. Per habitus enim fiunt nobis opera connaturalia, atque adeo facilia, quae ante comparatum habitum erant difficilia. Unde Aristotel. Virtus, inquit, est dispositio²⁰ perfecti secundum naturam ad optimum actum eidem naturae convenientem. Multo ergo magis rationi consonat, ut in operibus gratiae similes nobis habitus spiritus sanctus infundat. Quandoquidem nullo nos coactu impellit, sed (quae nostra natura est) libere allicit, et appellat ad bonum, atque adeo ad opera gratiae, acsi naturae congruerent, ita dulciter promovet. Hinc sapienter colligit S. Tho. gratiam esse in essentia animae: virtutes autem²¹ in potentiis, ut fidem in intellectu: spem autem et caritatem in voluntate. Quoniam gratia tantum dat esse supernaturale, per quam prius natura sumus accepti, et grati tanquam dilecti a Deo. Et deinde sequuntur habitus in potentiis ad operandum digne, ut docet filios Dei. Neque parum lucis adfert analogia, qua S. Thom. 1. 2. q. 110. patefacit, ut caritas, et gratia distinguantur realiter. Sane, quod gratia sit, velut in naturalibus lumen intellectus. Unde sicuti habitus na turales sunt virtutes illae acquisitae ad operandum secundum perfectionem luminis naturalis, ita caritas, et reliqui habitus virtutum divinitus infunduntur simul cum gratia ad operandum proportione debita ad illud esse gratiae supernaturale.²²

Rationes ergo restat ut expendamus quibus Scot. et qui ei subscribunt persuasum habent, unum esse habitum, qui et gratia sit et caritas. Sunt enim tres numero. Prima, quod quicquid excellentiae tribuitur gratiae, tribuitur et caritati, et eo verso. Utraque enim dividit inter filios regni, et filios perditionis. Secunda, quod utraque est forma aliarum virtutum, quare neutra potest esse informis. Tertia, quod utraque coniungit nos ultimo fini summa coniunctione, quae potest esse in via. Sed profecto haud est difficile arietes hos auctori suo obvertere. Ratio enim rerum, ubi non possunt separari, sumenda est inde, ubi separantur. Inter homines autem gratia, et caritas ita differunt, ut una possit reperiri sine alia. Usu enim saepenumero venit, ut quis sit alteri gratus, quem tamen non vicissim diligit, et solet quis alterum diligere, cui non est gratus: ergo quanquam inter nos et Deum semper maritentur, sintque adeo indivisae sodales: quoniam,²³ Qui diligit me, inquit, diligetur a patre meo: ratio nihilominus ipsarum diuersissima prae se fert distinctionem realem. Nam etsi utrique tribuatur dividere inter filios regni et perditionis, diversissime tamen, et prius natura hoc facit gratia, quam caritas. Ex eo enim quod dilecti atque adeo grati sumus Deo, largitur nobis habitum caritatis, per quem ipsum redamemus: iuxta verbum Ioan. Non quia nos prius dilexerimus, sed quoniam ipse prior dilexit nos. Item quanuis utraque sit forma aliarum virtutum, et idcirco neutra possit esse informis, tamen in hoc vastissima etiam intercapedine distant. Nam gratia est forma aliarum virtutum ratione subiecti: caritas vero ratione finis. Quod est dicere. Gratia quia facit hominem gratum, tanquam obiectum dilectionis divinae, facit sequenter ut opera eius sint grata et accepta Deo: iuxta illud,²⁴ Respexit Deus ad Abel, et ad munera eius: id est, et ideo ad munera ei. Caritas vero, quia habet Deum immediate pro obiecto, habet et opera aliarum virtutum, veluti omnium regina, referre in honorem et gloriam Dei. Ac denique quanuis utraque nos coniungat ultimo fini, et in hoc quoque plurimum disparantur. Nam gratia est quam nos Deus sibi amore copulat, gratosque et sibi acceptos reddit:²⁵ caritas vero, per quam nos ipsum amore prosequimur: iuxta illud Aug. in lib. de mori. eccl. Caritas est perfecta virtus animi, qua coniungit nos Deo, qua ipsum diligimus. Falsissimum ergo est, quod vel per gratiam amemus formaliter, vel per caritatem simus formaliter grati. Quanuis per opera caritatis, tanquam per merita augeatur gratia. Sed et ex huiusmodi augmento²⁶ sumitur aliud argumentum, quod caritas et gratia distinguantur, quoniam non eadem proportione augentur. Quocunque enim remississimo actu caritatis statim crescit gratia. Quoniam cuicunque merito correspondet certus gradus gloriae ad quam statim acceptatur homo: et cum per gratiam acceptemur ad gloriam, sit, ut statim augeatur gratia. Caritas vero per actus remissiores ipsa non confestim augetur: ut S. Tho. 1.2. q.24. et theologorum plurimi confitentur. Quoniam habitus operatiui potius dum remisse operantur, remittuntur. Quare quantitas gratiae non sequitur in via quantitatem habitus, sed actum caritatis. Sed de hoc non statuimus hic disputare. Accedit in testimonium distinctionis gratiae et caritatis, quod gratia nusquam vocatur virtus, sicut caritas, sed sub diversis nominibus ubique exprimuntur, ut capite iam proximo patebit, ubi et evidentius commonstrabitur, habitus esse distinctos.