De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Incidimus ergo¹ in primum locum controversiarum, qua nobis Martinus ille Lutherus novorum inventor creavit, suique deinde prognati tueri pertendunt. Hinc nanque in alterum extremum a Pelagianis diversum, nescio quo vento, nunquam antea in Ecclesia suborto, adacti, ita animae nostrae originalem culpam obtrudunt, ut per nullam sit prorsus gratiam in hoc seculo delebilis. Qui quidem locus in assertionibus Lutheri ad Leonem art. 2. sic habet. In puero post baptismum negare remanens esse peccatum, est Paulum et CHRISTUM simul conculcare. Et arti. 3. Fomes inquit, peccati, etiam si nullum adsit actuale peccatum, moratur a corpore animam ab ingressu caeli. Quin paulo inferius eundem fomitem appellat actuale peccatum. Et discipuli sui in confessione Augustana, art. 2. vocant vitium originis, vere peccatum, damnans et adferens aeternam mortem. Et in locis communibus Melanthon. Scriptura inquit, non facit differentiam inter actuale et originale peccatum. Nam et originale, actualis est quaedam prava concupiscentia. Itaque commentum istorum est, quod concupiscentia non solum sit materialiter peccatum, sed quod formaliter, et in actu libido ipsa, et insultus carnis, ante consensum voluntatis, est peccatum, etiam in baptizatis. Eandemque aiunt concupiscentiam prohiberi praecepto illo decalogi, Non concupisces. Ob idque pro infamia ducit Luth. eodem. 2. arti. quod nos libidinem coniugum, qui quantacunque sanctitate pollentes, legitima, iustissimaque intentione generandi, iure suo utuntur, non vere peccatum appellemus. Sed bone Deus in suo famatissimo reformationis dogmate, quod ipsi didagma² vocant, quanta explicatione hunc locum constituunt. Aiunt, enim, quod licet homo nihil iniqui animo deliberato concupiscat, illa nihilominus volatilis concupiscentia, a qua se in omni mansuetudine, sanctitate, et pietate continet, coram Deo peccatum est. Et infra, Non modo homicidium, adulterium, et furtum peccatum est, verumetiam propter concupiscentiam, quanuis ei non consentiat voluntas, homo ipse in conspectu Dei homicida et adulter est. Atqui operaepretium est considerare, ut telam suam detexant. Inde enim quod concupiscentia carnis peccatum illis est, eliciunt, omnia opera nostra, quantumcunque fiant in gratia, ea tamen ratione, qua nostra sunt, a concupiscentia³ commaculari, et idcirco esse cuncta, peccata. Neque per illa implere nos praecepta Dei, concupiscentia remorante, ne plene operemur ex dilectione sui super omnia. De qua nobis re, libro. 3. statutus est dicendi locus. Ideoque quanquam in colloquiis iam Ratisponensibus, manifestissimis testimoniis convicti, paulo remissius propugnent errorem hunc de originali peccato, adeo ut in secundo novissimo hic articulus tanquam vel confessus, vel satis discussus, fuerit praetermissus, tamen quia persistunt in erroribus de operibus, quos ab illo potissimum fonte derivarunt: et praeterea quia Buce, in suo libello de Ecclesiarum reconciliatione eundem cum ceteris videtur nuper integrare, non erit superuacaneum, eis quae a nostris, a doctissimo praesertim Rossensi copiosissime dicta sunt, calculum nostrum adiicere. Potissimum, quod quandiu libri eorum superstites fuerint, timendum ab illis est.

Status ergo controversiae⁴, quae prima omnium est inter nos et Lutheranos, ita constituitur. Nos (ut veritas habet catholica) post baptismum legitime susceptum nihil remanere in renato credimus contagii originalis, quod veram habeat rationem culpae. Illi vero contra autumant, concupiscentiam illam carnis, qua parte in sanctis viris, in quocunque vitiorum genere, conflictatur cum ratione, esse veram culpam, et damnatione, morteque aeterna dignam. Tunc etiam quando per consensum voluntatis nondum patratum est actuale peccatum, nisi quod misericordia Dei non imputatur illa culpa, iis qui sunt in gratia.

Haec imprimis ignorantia⁵ nebula nunquam eorum oculos perstrinxisset, nisi tam essent philosophiae iniqui hostes, quae tamen fidei sape et multum ancillatur. Concupiscentia enim carnis⁶ (ut in tertio statim capite coepimus dicere) naturalis nobis est: utpote quae licet nulla praecessisset culpa, vel gratia, ex principiis naturae existeret in homine: quatenus sensibus pollet: nisi quod Deus fraeno originalis iustitiae creavit eam rationi subiectam: ergo cum propter peccatum, sublata est illa iustitia, nihil aliud significatur verbo, concupiscentia, quam natura dono illo destituta. Praeterquam quod est modo effectus peccati, tanquam remouentis iustitiam illam, quae rebellionem eiusdem concupiscentiae prohibebat: et tamen si homo crearetur in puris naturalibus, esset mera natura. Exemplum Anselmi est⁷ in de conc. virg. de navi: cuius naturae est ventis inuehi: et ideo si anchora fixa retineatur, tunc qui rumpit anchoram, dicitur navem commovere. Igitur cum ea, quae nobis insunt a natura, nec laude digna sint, nec vituperio, quis, vel caecus, dixerit concupiscentiam illam, esse peccatum? Nisi forsitan materialiter ante ba ptismum: uti superius explicatum est. Revera qua ratione id dixeris, sequenter compulsus confiteberis, et visum, et auditum, et reliquos sensus, qui nobis post peccatum Adae instrumenta sunt delinquendi, delicta et ipsos esse. Quin vero et aurum, et honores, et muliebrem formam, et quicquid nos pellicit, pellicit ad malum. Accipe euangelicam parabolam⁸, ubi genus humanum assimilatur ei qui incidit in latrones, a quibus despoliatus, et plagis impositis relictus est seminivus. Nunquid despoliatum esse et vulneratum, peccatum erat illi? Quisnam concesserit? Pari modo in nobis, praeterquam quod participes sumus culpae, qua sumus lavacro regenerationis abluti, nudatam habere naturam, et ita sauciam, ut concupiscentia veluti aegritudo quaedam cum ratione colluctetur, certe nihil est culpae, dum rationem non prosternit, sed est poena, quam ob praeteritam culpam exoluimus. Veluti corporei morbi, et mors denique, et aliae id genus calamitates, quas culpae cessere, hominis esset prorsus stupidi.

Lutheranorum diverticulum.— At vero cum Lutherus hoc genus culpae soli concupiscentiae carnis impinxerit, discipuli eius postea, dum illam defendere nequissent, rationem habere culpae, commenti sunt, nomine concupiscentiae non solum illam carnis, sed eam etiam quae est in anima, subintelligi. Ita habent in conventu Vuormatiensi. Attamen neque hoc diverticulo argumentum possunt eludere. Nam si loquantur de concupiscentia animae, quae est actus voluntatis consentientis carni, illa certe non originalis, sed vere actualis est culpa: de qua nihil disputamus. Si tamen intelligant impotentiam et declinationem (ut videntur) animae, qua velut actus corporis nata est, sensibus illecta, pertrahi, adhuc eandem habet argumentum energiam. Nam totum hoc (sicuti concupiscentia carnis) naturam dicit iustitia originali destitutam, non culpam.

Secundum argumentum ex testimoniis scripturae.— Sed praeterea, ut in omne se latus versent, nunquam se hinc tamen extricabunt, quo minus sint in efficacissimum sacramentum baptismi iniquissimi, nisi profiteantur, totam, illic prorsus rationem omnemque meritum culpae elui. Nam (quae verba expressa sunt Hieronymi⁹ ad Oceanum) omnia nobis in baptismate condonata sunt crimina. Nec post indulgentiam, inquit, iudicis est metuenda severitas: dicente Apostolo¹⁰, Et haec quidem (scilicet peccatores) fuistis, sed abluti estis, sanctificati estis, iustificati estis in nomine domini nostri IESU CHRISTI. Omnia ergo peccata, donata sunt bene et fideliter. Haec Hieronymus. Nota in Paulo, sanctificati et iustificati, in nomine IESU CHRISTI. Unde sapienter colligit Hieronymus bene et fideliter. Quia in nomine IESU CHRISTI, qui vere est salvator, nihil delitescit fictionis, sed summa est, ut in suis promissionibus fides, ita et in factis veritas. Id quod veritas ipsa IESUS CHRISTUS, Hieronymo luculentius profert: ubi ait, Pater sanctifica eos in veritate¹¹, sermo tuus veritas est. Et, Si filius vos liberaverit¹², vere liberi eritis. Et Paul. Renovamini¹³ in iustitia et sanctitate veritatis. Quid ergo evidentius pronunciari potuit ad demonstrandum, ubi gratiam Dei inimus, omnem nobis prorsus in veritate abstergi maculam peccati, quam quod ita nos vere pater sanctificet, quam sermo eius veritas est. Conducit ibidem Hieronymus, in hanc eandem sententiam ex veteribus quoque Micheam: ubi ait, Ipse revertetur¹⁴ et miserebitur nostri, demerget iniquitates nostras, et proiiciet in profundum maris omnia peccata nostra. Et Ezechielem¹⁵: ubi ait, Assumam vos de gentibus, et aspergam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus immundiciis vestris, et dabo vobis cor novum et spiritum novum. In verbo, omnibus, inquit Hieronymus, nihil relinquitur. At quando nullum esset aliud evangelicum testimonium plenissimae remissionis, quae fit in baptismo, quam illud, Nisi quis renatus fuerit¹⁶ ex aqua et spiritu sancto, abunde res convinceretur. Qui enim renascitur, vitam prorsus exuit veterem, et novam induit. Id quod Apostolus repraesentat in analogia mortis et resurrectionis CHRISTI: ubi ait, Qui mortui sumus peccato¹⁷, quomodo adhuc viuemus in illo? An ignoratis fratres (cum istis mihi videtur ore prophetico loqui) quia quicunque baptizati sumus in CHRISTO IESU, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem: ut quomodo CHRISTUS resurrexit a mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Ecce tam vere nos in baptismate mori peccato, sepeliri et in nova vita resurgere, quam vere id CHRISTUS in corpore praestitit. Hunc Chrysost.¹⁸ locum, Hom. 24. super Ioan. in hanc sententiam dilucide enarrans, ait, In aqua baptismi tanquam in sepulcro caput immergentibus, vetus homo sepelitur, emergentibus inde novus resurgit. Et Origen. super Iosue Hom. 5. ait, quod per baptismum regenerationis, expurgatae sunt animae nostrae.

Ubi abiecimus omnia peccatorum opprobria, et pro his assumpsimus conscientiae bonae adstipulationem in Deum. Et ad Titum¹⁹ idem Apostolus, Secundum suam misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde, id est, quantum sufficit, ut vere simus salvi, atque adeo filii et heredes, secundum spem vitae aeternae. Unde Ioan.²⁰ Videte qualem caritatem dedit nobis Deus, ut filii Dei nominemur, et simus. Nominemur, inquit, et simus, ut exprimeret contra istos, nihil baptizatis inesse culpae, alias si vere esset culpa, non tamen imputata, ut dicunt: non vere essemus filii, sed reputaremur tales a Deo. Eodem prorsus refertur, quod ait Apostolus, Nihil ergo nunc damnationis est his, qui sunt in CHRISTO IESU, qui non secundum carnem ambulant.²¹ Sed interpretamentum Lutheri²² expendamus eodem art. 2. Ait enim, non haberi in Paulo. Nihil peccati est: sed, nihil damnationis, quasi illa concupiscentia iustorum peccatum vere sit, et de se dignum damnatione, sed non imputatur illis propter fidem, et quia non ambulant secundum carnem. Et suus Bucerus,²³ ubi putat extremam manum imponere componendis controversiis, idem atque peius dicit in articulo peccati originalis. Ait enim, quod quamvis in regenitis nihil sit damnationis, in hoc sensu, quod non sunt rei, reatu iam dissoluto in baptismate, hoc tamen est propter meritum CHRISTI non imputantis peccatum. Non tamen quod non vel ob unum hoc malum depravatae naturae, etiam si nulla, vel actionis, vel consensus nostri iniquitas adiiceretur, condemnationem meremur. Et paulo post, Sancti etiam, inquit, ipsi, quatenus concupiscentia repugnat bonae voluntati, inimici sunt Deo. Expende pie lector, an verba haec digna sint, quae supponantur titulo, de componendis controversiis, et non potius exuscitent, quae sopita iam et emortua videbantur. Profecto verba Pauli²⁴ expositione non indigent: Dicens enim, nihil esse damnationis in his, qui non ambulant secundum carnem, manifestissime docuit, nihil in renatis esse damnatione dignum, praeterquam ambulare secundum carnem, quasi dicat, partim molestias carnis nihil prorsus damnabile est, sed ambulare, id est, libere operari secundum carnem. Et ita exponit Augu.²⁵ eandem auctoritatem contra duas epist. Pelag. lib. 1. cap. 10. Nulla, inquit, est damnatio his, qui sunt in CHRISTO IESU, quoniam non damnatur, nisi qui concupiscentiae carnis consentit ad malum. Distortissima ergo est expositio Lutheri.

In summa. Cum baptismus sit in remissionem peccatorum (ut in Acti. Apost.²⁶ auctor est Petrus) qua Christianus perfricta fronte, quicquam culpae post baptismum reliquum fieri dicat?²⁷ At commentitiam Lutheri distinctionem audiamus, qua se eodem secundo articulo, ad omnia haec tam clara testimonia cogitat respondere. Aliud, inquit, est, omnia peccata remitti, aliud vero omnia tolli. Baptismus omnia remittit, sed nullum penitus tollit. Adverte pie lector, an hoc non sit deterere sacramenta CHRISTI, et (quod ipse in nos iaculatur) CHRISTUM ipsum conculcare: scilicet, quod remitti peccata, non sit prorsus tolli. Ecquid enim aliud est, quod ait Evangelista in sua canonica. Scitis, quia ille apparuit, ut peccata tolleret? Et Baptista, Ecce agnus²⁸ Dei, qui tollit²⁹ peccata mundi? Quid quod, interprete ubi supra Hieronymo, de iustificatore nostro praecinuerant Prophetae, et Apostoli concinnunt? Demerget et proiiciet iniquitates vestras. Mundabimini ab omnibus iniquitatibus vestris. Et, Delevi utnubem iniquitates tuas.³⁰ Et, Abluti, sanctificati, iustificati.³¹ Et, In quibus nihil est damnationis.³² Et, Existimate vos mortuos esse peccato, viventes autem Deo?³³ Quid inquam haec omnia, quae effectus baptismi sunt, aliud resonant, quam prorsus baptismo extergi, et plene tolli peccatum?³⁴ Est enim nihil aliud peccatum, quam offensa in Deum, unde palam consequens fit, ut remitti ab ipso nihil aliud sit, quam condonari, aboleri, atque adeo omnino tolli. Nisi absurdissime hic abutaris nomine remissionis, in significatu philosophorum: quibus qualitatem remitti, est imminui aliqua restante particula: cum tamen in praesentia, idem polleat remittere, quod ignoscere: id est, non amplius noscere culpam, perinde ac si nunquam fuisset. Quamobrem delictorum quae Deus remittit, oblivisci, neque amplius recordari dicitur. Quod si Augustinum, quem ubique iudicem appellant,³⁵ audire de hac re non piget, auscultemus ipsum lib. 1. retra. cap. 7. Lavacrum regenerationis purgat a reatu omnium peccatorum quae humana traxit nativitas et contraxit iniquitas. Haec ille.³⁶ Sicut ergo peccati actualis in baptismo remissi nihil remanet culpae, ita neque originalis. Et de pec. me. li. 2. c. 25. Haec autem, inquit, lex peccati (scilicet fomes concupiscentiae) non sic manet in membris eorum, qui ex aqua et spiritu renati sunt, tanquam non sit eius facta remissio, ubi omnino plena et per secta sit remissio peccatorum, omnibus inimicitiis interfectis, quibus separabamur a Deo, sed manet in vetustate carnis, tanquam superatum et peremptum, si non illicitis consensionibus quodammodo reviviscat. Et in calce eiusdem capitis explicatius ait, Quod si denique continuo post baptismum consequatur ab hac vita migratio, non erit omnino, quod obnoxium hominem teneat, solutis omnibus, quae tenebant. Num satis conficitur originale peccatum tolli, dum remittitur, si non manet nisi superatum et peremptum? At plus debet Protestantibus nostris peccatum, quam fides.³⁷ Quo enim fidem suam solam iustificantem tueantur, aiunt, fidem mortuam nullatenus esse fidem (quanquam et id perverse, ut lib. 2. ca. 7. ex verbis Iacobi monstrabimus) et tamen peccatum originale, etsi audiant mortuos nos esse peccato, et sepultos, ipsumque abstersum, deletum, abiectum et peremptum nihilo secius, ita semper mordicus retinent, ut nolint sublatum esse. Quid si August. asserat, radicitus evulsum?³⁸ Inducit enim Pelagianos, contra duas eorum epistol. ad Bonifacium lib. 1. cap. 13. calumniantes Christianis, quod negarent baptisma, omnia peccata radicitus conuellere, sed tantum ei concederent, ut peccata raderet, manentibus radicibus, unde rursus pullularent. Quorum calumniam reprimit his verbis. Quis hoc, nisi infidelis affirmet? Dicimus enim baptisma, omnium dare indulgentiam peccatorum, et auferre crimina, non radere: neque peccatorum radices in mala carne teneri, quasi rasorum in capite capillorum, unde crescant iterum resecanda peccata. Quid potuit efficacius adversus istos Augustinus proferre, quam quod neque radix peccati maneat in baptizatis? Sed tamen et quo eos quasi digito indicaret, subiungit. Sed de illa concupiscentia carnis³⁹ falli eos credo, vel fallere, cum qua necesse est, ut etiam baptizatus, et hoc si diligentissime proficit, et spiritu Dei agitur, pia mente confligat. Sed haec, etiam si vocatur peccatum, non utique quia peccatum est, sed quia peccato facta est, sic vocatur. Sicut scriptura, manus cuiusque dicitur, quod manus eam fecerit. Peccata autem sunt, quae secundum carnis concupiscentiam, vel ignorantiam, illicite fiunt, dicuntur et cogitantur. Haec Augustin. Explicatissime adversus istos pronuncians, post reatum originalis in sacramento remissum, concupiscentiam, neque ullo modo esse, neque appellari peccatum, nisi permetonymiam: de qua latius cap. sequenti.

Nunc enim hoc secundo argumento tantum conamur testimoniis scripturae sacrae demonstrare et sanctorum, quomodo sint isti iniurii in sacramentum remissionis: adstruentes, concupiscentiam inde reliquam, peccatum esse proprie.⁴⁰

Ut tamen tertium subiungamus argumentum, statuamus puerum baptizatum ante usum rationis, in quo, ais, veram adhuc culpam extare, damnatione dignam aeterna, sed non deinceps imputari. Hoc, inquam, tecum postulo, utrum per solam gratiam baptismi non imputatur, an alia postea opus est applicatione misericordiae, ut post non imputetur. Si primum, uti res habet, admiseris, tunc ergo baptismus ita plene remisit, ut nihil fuerit culpae reliquum, quod indigeat postea novo actu misericordiae, ut non imputetur. Si vero secundum de tuo capite dederis,⁴¹ ergo per baptismum, non plene applicatum est pretium redemptionis CHRISTI, in redemptionem peccatorum: quod est haereticum. Item contra id quod aiunt, adultis novo actu fidei opus esse iugiter post baptismum, quo assidue petant condonationem illius culpae originalis, perdurantis in baptizato. Primum si ita res est, quomodo fuit baptismus efficax? sane qui culpam illam condonare non fuit sufficiens. Adde quod cum pueri talem actum fidei habere non possint, tunc nullum habebunt remedium adversus illam culpam. Quod si baptismus illis sufficit, absque alio actu fidei, cur non idem sufficiet et adultis, quatenus ad eandem culpam attinet originalem?⁴²

Illud tamen quod mihi potissimum argumentum apparebat, in calce demum subiiciam. Aiunt enim, ut paulo ante referebamus, manere quidem peccatum originale, sed non imputari. Et subiiciam alia quoque verba Lutheri in eodem. 2. art.⁴³ Haec est, inquit, gratia novi testamenti, ut quia renati sumus baptismate, fauor Dei nos suscipit, et sustinet non imputans ad mortem, quod reliquum est peccati in nobis, licet vere peccatum sit, et imputari possit. Idem aiunt de operibus factis in gratia: ut lib. 2. cap. 19. visuri sumus. Est tamen (ni fallor) contradictio manifesta, veram culpam manere post baptisma, et tamen non a Deo imputari ut culpam. Nam vel Deus illam odio habet, vel secus. Si non, quam potest in se habere rationem culpae? Nisi nefarie dixeris, culpam esse ullam, quae non sit Deo odio habita: contra divinum eloquium Dauidis,⁴⁴ toties inculcantis, quod iniquos Deus, viam iniquam, et iniquitatem odio habeat. Si ve Si vero illam odit, quomodo non imputat ad culpam? Imo vero quomodo verum est, peccatum remissum esse in baptismo? Nam nemo omnino remittit culpam, nisi qui odium e pectore divellit penitus. Qua de causa dicitur Deus peccatorum oblivisci, quae remittit. Profecto non video, quo valeant clypeo dilemma hoc cavere. Nisi promptissimum illud suum in nos sputum fugientes respuant: sane qui quamvis ratiocinationem, sophisma appellant.⁴⁵ Mitto interim, quod auctores tanti erroris in eam adiguntur impietatem, quod Deus in hac vita nullatenus possit omnia nobis peccata ita remittere, ut prorsus tollat. Id quod ipsi concedunt, quoniam, concupiscentia illa carnis, quam vere peccatum censent, tam naturalis mortalibus est, ut extingui omnino nequeat in hoc saeculo. Neque per privilegium, ut rentur. Quod tamen theologi consentienter tribuunt intemeratae Virgini: videlicet rixam carnis sensisse nunquam. Igitur, ut fine huic capiti faciamus, consultissime censuit sacrosancta synodus Tridentina ca. 5. ses. 5.⁴⁶ quod si quis per IESU CHRISTI domini nostri gratiam quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negaverit, aut asseruerit, non tolli totum id, quod veram et propriam peccati rationem habet, sed illud dixerit tantum radi, aut non imputari: anathema sit.