De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Cernere autem operaepretium est istorum lubrica, videlicet, cum scripturas, tum argutias, quibus in hanc foveam coniecti sunt. Primum est eis hoc usurpatissimum argumentum,¹ quo Bucerus etiam loco cita to super Paul. utitur. Ex hoc, inquiunt, quod Deus non sit efficax nostrae indurationis causa, nostrique traditionis in desideria mala, consequitur, Deum non esse Deum: hoc est, rerum omnium primam et totam causam. Sua sunt ipsorum verba. Perspice pie lector ut novam semper accessionem faciunt ad suum errorem. Non satis habent asserere, Deum nos cogere ad malum, nisi adiiciant, quod ipse est tota causa mali. Nam dicunt, non solum esse primam, sed et totam causam omnium quae sunt in rebus, Hac ratione conuulsam funditus volunt e mentibus hominum philosophiam omnem naturalem ac divinam. Quod enim solus deus omnia ex nihilo creaverit, nullus est inter Christianos, q inficias eat. Sed et quod nulla nunc causarum efficere quicquam possit, sine nutu et influxu dei, non modo Christiani in confesso habemus, sed et philosophi naturales edocent. Quod autem (uti isti philosophantur) Deus ita sit tota causa rerum, ut causae secundae nihil agant, hoc ut scripturae sacrae contradicit, ita et ordinem tollit universi. Omnes enim causae suo quaeque ordine simul coeunt in eundem effectum. Deus scilicet, ut altissima: caelum, ut suo modo universalis, et tandem gradu suo particulares. Namque sol et homo generant hominem.² Habetur enim Gen. 1. Germinet terra herbam virentem, et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum iuxta genus suum. Cuius semen in semetipso sit super terram. Ecce terra germinat et arbores fructificant, semen habentes perpetuum in semetipsis. Quare lib. 3. de trin. Aug.³ Sic Deus inquit, res quas condidit, administrat, ut eas suos motus agere sinat. Et lib. 9. de Genesi ad litteram, cap. 19. Rationes et virtutes agendi non tantum in Deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis indita sunt et concreta: Memini me super secundum librum Physicorum, q. 4. permultis egisse adversus insanam hanc opinionem, quod causae secundae nihil agant, sed per se solus Deus ad praesentiam ipsarum. Si enim in suis singulis naturis non haberent, ut diversam hanc varietatem effectuum agerent, quam experimur in orbe, cur magis ad praesentiam solis Deus illuminaret, quam ad praesentiam alius rei cui iussisset, et ad praesentiam aquae gigneret frigus, quam praesente igne? Quin vero nisi de rebus universas propter sua cuiusque officia et opera condidisset, frustra tam numerosam creasset rerum molem. Namque si ipse solus praesente sole, lumina ederet, tantundem faceret absente. Et praeterea quid commixtione sexuum opus esset generandis animalibus? quid membrorum tam consona diversitate, nutriendis? quid denique oculis ad videndum, et ad audiendum auribus, si Deus solus ita haec perficit, ut creaturae nihil faciant? Quod si res naturales revera sunt causa suorum operum et munerum, cur non etiam sit suorum voluntas? Quanuis ut nihil facit sine generali auxilio Dei, ita nec opus faciat gratiae, absque speciali. Porro autem si Deus non est ita causa bonorum operum, multo minus est tota, malorum. Quin vero nulla est, praeterquam permittens, uti iamiam pergimus commonstrare.

Secundum argumentum.— Permittere.— Nam unde nos isti vehementius oppugnant, sunt testimonia sacra. Legimus enim ad Romanos. 1. quod tradidit Deus gentes in desideria cordis eorum, et in reprobum sensum, Esa. 6. Excaeca domine cor populi huius, et aures eorum aggrava. Et ad Romanos. 9. Cuius vult misereatur, et quem vult indurat. Et Exod. 10. Induravit dominus cor Pharaonis. Et Matthaei. 6. Ne nos inducas in tentationem: tradere autem, excaecare, aggravare, indurare, et inducere⁴ quandam designant necessitatem. Quippe quod Deus immiserit tenebras in corda populi, addixeritque gentes suis cupiditatibus, a quibus vincerentur, et suggesserit Pharaoni malignitatem in cor. Unde,⁵ Si erit malum in civitate quod Deus non fecerit. Patres omnes sancti in enarratione Pauli, verbum, tradidit, interpretantur, permisit. Et in locis ceteris deum dicitur per se et directe neminem inducere ad malum. Est enim regula Fulgentii,⁶ theologis celeberrima, quod Deus nos non est auctor eius, cuius est ultor. Ex quo fit, ut ideo Deus dicatur excaecare corda, quod subtrahit lumen gratiae: et indurare, quod subducit auxilium, sine quo homo non potest cor in bonum emollire. Hoc interpretamentum isti nostri Lutherani vanum existimant, et elusorium. Quoniam verbum, inquiunt, permittere, non est mitius aut mollius, quam facere. Nam cum Deus certo scit nos non posse absque eius lumine et favore cupiditates nostras superare, et peccata cavere, sit, ut dum has nobis suppetias non mittit, verissime sit causa peccati nostri. Unde adhuc consequitur, ait Buce.⁷ omne peccatum praecipue a Deo esse. Et ideo non est, cur timeamus affirmare, quod ipse directe compellendo inducat, et immittendo efficacem errorem, excaecat et seducit. Vide quam palam fatentur omne peccatum a Deo esse: quod aures exa vescunt. Quid ergo respondeamus? Vere, falsissimum esse, quod aiunt, nihil distare inter permittere et facere. Ubi hoc consyderate animadvertendum est, quod deum auxilia subducere bifariam cogitare possumus. Uno modo, quod in poenam praecedentis peccati, ita Deus destituat hominem favore suo et subsidio, ut statuerit, quasi prolata sententia, nunquam amplius succurrere, sed fixum apud se habeat, et firmum, illum perpetuo deserere: ita ut per deum ipsum fiat, ut non ille et a praeterita culpa emergat, et nova vitet crimina. Veluti contraria ratione dum sanctissimam Virginem et Apostolos confirmavit in gratia, statuit nunquam eos sinere, ut caderent. Alio modo permittere idem posset, quod sinere quemque libere agere secundum propriam voluntatem: ita tamen, ut semper sit Deus paratissimus manum porrigere, nisi per hominem steterit. Primo modo certo certior sum:⁸ quin vero et certissimos credo semper fuisse sanctos doctores, qui modo fuerint hoc nomine digni, neminem unquam a deo fuisse derelictum, suisque cupiditatibus permissum in hac mortali vita, sed praecise secundo modo. Permittere enim, primo modo, fateor tantundem ferme pollere, ac si deus nos directe subigeret prauis nostris cupidinibus, adigeretque ad malum. Sed absit ut in animum Christianus inducat, ita de illo sentire. Enimvero si Deus ita quempiam auxilio destitueret, cui statuisset nunquam opitulari, quomodo verum esset, quod deus vult omnes homines salvos fieri?⁹ Nam etsi Augustinus de voluntate id beneplaciti (quam vocant) et consequente alicubi intellexerit, ideoque distributionem constrinxerit ad genera tantum, id est, quod ex singulis ordinibus et statibus aliquos vult salvos fieri: vel taliter, ut quotquot salvi fiunt, voluntate Dei serventur, tamen est nihilominus auctoritas haec verissima in universum de singulis hominibus, sive de voluntate antecedente intelligatur: uti ferme sancti doctores consonantissimo etiam sensu interpretantur. Vult enim ita in universum omnes et singulos fieri salvos, ut quemadmodum leges omnibus, consilia, et exempla abunde dederit, ita sit omnibus praesentissimus ad ostium pulsans, ut a se nihil omnino desit officii, quin perditissimo etiam cuique opem ferat, nisi per se homo ipse abnuerit. Et hunc intellectum prae se fert Paulus admonens Timotheum,¹⁰ pro omnibus et singulis ut oraret, quia Deus vult, etc. Alias non esset communis¹¹ sol de se illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum, qui modo animum non occluserit. Neque verum in universum habent de omnibus hominibus, voces illae evangelicae, Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos. Et, Poenitentiam agite. Et, Convertimini ad me in toto corde vestro. Et, Deus non vult mortem peccatoris, sed ut magis convertatur, etc. Et, Ego ad ostium sum et pulso. Et, neque absque numero sunt, per omnia discurramus, quomodo esset verum, Impietas impii non nocebit ei, in quacunque die conversus fuerit ab impietate sua. Et ut Augustinus et sancti citant, In quacunque hora ingemuerit peccator, iniquitatum eius amplius non recordabor. Quo maxime verbo nihil significantius Deus exprimit, quam quod sit semper (ut Chrysostomus habet in quadam homilia)¹² parturiens misericordiam suam, et quasi doloribus ingemiscens, quod non amplissimos sinus adparamus, in quos benigne, uberrimos fructus pariat. Atqui quonam pacto fuerit credibile, eum qui sic dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret,¹³ ut omnis qui credit in eum non pereat, ita propter aliquam culpam viscera suae misericordiae homini obserare, ut fixum habeat, nunquam eadem talimisero expandere. Revera longe aliter Petrum vicarium suum instituit CHRISTUS,¹⁴ ubi roganti, an septies in die errata lapsis condonaret, respondit, Non tantum septies, sed septuagies septies. Et confirmatur. Si ita de deo fas esset opinari, liceret homini scelestissimo ambigere, taliter ne esset a deo in perpetuum derelictus. Quapropter neque esset, cur tanto pere reprehenderetur, aut desperatio Iudae, aut blasphemia illa Cain. Maior est iniquitas mea, quam ut veniam merear.¹⁵ Iam vero cum homo non plus valeat a culpa sine speciali favore et ope Dei exurgere, quam sine pedibus ambulare, aut sine oculis vel lumine videre, non intelligo cur culpa magis daretur peccatori illi, ita adeo excaecato, aut destituto, non resipiscere, quam caeco, non videre: aut compedito, non ambulare. Licet esset poena commissa culpae. Hoc quippe ab illis qui in infernum detrusi sunt,¹⁶ distamus in hac vita, quod dum vivimus, viatores sumus, ratio autem viae, haec est, ut nemo sit ita firmatus in gratia, cui (praeter privilegium) non immineat periculum decidendi, neque sit ullus a deo ita longe abalienatus, cui non sit paratissimus suppetias ire, nisi culpa sua gratiam respuerit. Alioque intelligibile non est, quomodo id quod homo ille derelictus faceret, esset peccatum, nova poena dignum. Lex enim inferni est, ut sint prorsus neque illi a Deo deserti et abiecti, ob idque irreparabili obstinatione in perniciem odio Dei persistant. Sed quia ita sunt destituti, ut non habeant mutandae mentis possibilitatem, non commerentur odio illo nova supplicia. At vero in hac nostrae peregrinationis et militiae vita haud secus contemplari Deum concedet, quam veluti patentissimum solem fores cordium universaliter omnium irradiantem, et spiritum iugiter adspirantem, et quo se insinuet, aperire gestientem. Nos autem sumus, qui ferream molem pravitatis nostrae obiicimus. Et ideo, ut ipse est, qui nostrae nos libertati permittit, ita nos quoque sumus, qui non ipsum intrare permittimus. Nam cum assensus noster, effectus etiam sit ipsius, ut cap. 16. dicebamus, non aliter ipse aperit, quam si nos ad eundem assensum cooperantes cooperiamus. Quo ergo ad rem est Lutheranis reuertamur,¹⁷ negamus nihil distare inter illud, quod est Deum quicquam permittere, et hoc, quod est, intenta actione facere. Hoc enim dicit veram et propriam causam: quae respectu peccati, Deus esse non potest. Permittere autem, est sinere et pati unum quemque agere ut libitum est animo suo: Neque vero eodem istud recidit, ac si faceret. Quoniam Deus tanquam auctor naturae, liberum hominem libere agere permittit. Ob idque ita statuit nostram salutem operari, ut in nostro collocaret arbitrio, si suo uti velimus beneficio. Et ideo quod nos convertat, est gratia: quod vero perditum nos ire sinat, in causa et culpa est voluntas nostra.

Induratio.— Quod si nos isti pressius obtundere pergant: urgentes vocibus, tradere, indurare, et reliqua, quae aliud latine significant, quam permittere: Deus autem non dicitur nos tantum permittere in desideria nostra, et in duritiam cordis, sed vere tradere, et indurare, et inducere in tentationem, respondetur secundum S. Thomam. 1. 2. q. 79.¹⁸ quod cum Deus sit lux vera, illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum, veluti planeta solis, universalis est perennisque fons corporei luminis, differt tamen, quod sol lucet necessitate naturae, Deus autem ratione et iudicio. Ob idque ubi aula, occlusa fenestra, privatur lumine, eiusmodi tenebrarum, sol nullo modo est causa, sed obex clausura fenestrae. Cum autem Deus, seu lumen cognitionis, seu favorem gratiae subtrahit, licet causa directa sit, conversio hominis ad malum, qua Deum a se avertit, tamen quia Deus prudens et sciens permittit hominem arbitrio suo, subtractio illa gratiae, qua mens illuminatur ad recte videndum, et commollitur ad recte vivendum, dicitur excaecatio et obduratio, et aggravatio. Qua quidem distinguuntur comparatione ad effectus gratiae. Sunt enim organa duo et sensus ad comparandum scientiam:¹⁹ nempe visus, inseruiens inventioni, et auditus disciplinae. Excaecare, refertur ad primum, aggravare, ad alterum: atque indurare, ad affectum. Veruntamen subdiderim,²⁰ neque absre forte, quod latius pateat permittere, quam alia. Ut omnis induratio sit permissio, non tamen convertantur. Permittitur enim homo cadere in primum peccatum, at non ita proprie dicitur indurari, aut excaecari, aut aggravari, quoadusque longa cathena malorum in profundum pertraxerit miserum. Tunc enim et caecus et surdus, et lapis utique sit, ad auxilia divina. Unde Paul.²¹ ubi retulit priscos illos gentium commutasse gloriam Dei, cum similitudine volucrum, et serpentum, quia prima erat impietas, non dixit eos tunc tradi: tametsi permissi id commiserunt. Sed cum deinceps carnalibus se desideriis per abrupta flagitiorum declives praecipitabant, tunc significanter ait, eos traditos esse in desideria cordis ipsorum: id est, cordis quod non Deus abs se, at illi prius ab ipso alienum fecerant.

Ad 3. argumentum.— Tertium istorum argumentum est, quod August.²² adversus Iulianum lib. 5. et in de gra. et libero arbit. cap. 20. et expressius. 21. inter explicandum quomodo peccatum subsequens, in poenam praecedentis quandoque permittatur, testimoniis compluribus sacrae paginae asseuerare perseverat, quod Deus aliquando inclinet homines ad malum. Inter quae commemorat illud Pauli, Tradidit eos Deus in desideria cordis eorum. Quibus percensitis circa finem eiusdem capit. 21. duriuscula concludit haec verba. His et talibus testimoniis divinorum eloquiorum satis, quantum existimo, manifestatur, operari Deum in cordibus hominum ad inclinandas eorum voluntates quocunque voluerit, sive ad bona pro sua misericordia, sive ad mala pro meritis eorum: iudicio utique suo aliquando aperto, aliquando occulto, semper autem iusto. Ad hoc autem ut respondeamus,²³ consydera primum oculate lector, quam sit asperius verbum illorum, quam hoc Augustini. Quod enim hic dixit, Deus inclinat, illi aiunt, Deus cogit. Sed praeterea ex diversa natura boni, et mali, nisi essent caeci, diversam esse rationem in Deo inclinandi ad bonum, et inclinandi ad malum, facile fuissent venati. Cum enim bona universa in Deum ipsum, qui summa bonitas est, suapte natura referantur, inclinatio Dei ad bonum intentionem eius, numenque designat, ut id ipsum sit. At cum malum culpae, deviatio quaedam sit liberi arbitrii nostri a lege Dei, secundum inclinationem propriae cupiditatis, idem pollet, Deum inclinare nos ad malum, quod nostrae nos propriae inclinationi permittere. Id quod August.²⁴ ipse, optimus sui interpres, crebro explicatissimeque agnovit. Etenim in epi. ad Sixtum, quae est 105. sic ait. Non deus obdurat impartiendo malitiam, sed non impartiendo gratiam. Unde Apost. Rom. 9. misericordiam appellat, gratiae appositionem, inductionem vero, gratiae privationem. Et ad Simplicianum. Non intelligendum est, inquit, quod Deus ita induret, quasi quenquam peccare cogat: sed tamen quibusdam peccatoribus misericordiam iustificationis suae non largitur: et ob hoc eos indurare dicitur, quia non eorum miseretur: non quia vi impellat, ut peccent. Et in lib. de essentia divinitatis. Indurare, inquit, dicitur deus quorundam malorum corda: sicut de Pharaone scriptum est. Non quod omnipotens Deus per potentiam suam corda eorum induret, quod est impium ita credere: sed exigentibus eorum culpis, cum duritiam cordis, quam ipsi sibi mala perpetrando nutriunt, non aufert, quasi eos induret, quia iusto iudicio indurari sinit. Quid apertius?

Augustino autem Chrys. Amb. atque omnes Patres consentiunt, super illud Pauli Rom. 1. Tradidit eos deus, etc. Quocirca gratis profecto doctissimus alias Rossensis²⁵ art. 36. elargitus est Luthero, quod deus ita nonnullos deserat, ut resipiscere nequeant. Est enim (ut contrarium dixi) gravissimi viri consyderatio sententia S. Tho.²⁶ 3. q. 86. asserentis, erroneum esse, quod aliquod sit peccatum, de quo homo poenitere non possit. Ubi ad illud, de Antiocho,²⁷ Orabat scelestus Deum, a quo non esset misericordiam consecutus, respondet, causam fuisse, quoniam non habebat veram poenitentiam propter Deum, sed propter infirmitatem, quam patiebatur. Idemque agnovit Hier. in illo verbo Amos.²⁸ Super tribus sceleribus Moab, et super quarto non exaudiat eum: nempe quod sola impoenitentia est in causa, cur Deus iniquis non parcat. Quod si cui animus est, rem hanc plenissime expositam intueri, consulat Origenem lib. 3. de princ. in aureo illo capite de libertate arbitrii. Negabant enim illi, contra quos illic disputat, perinde atque isti, solo nos libero arbitrio peccare, innixi loco illo de induratione Pharaonis. Eos autem acerrime reuincit Orige. quod si Deus ita induravit cor illud miserum, auxiliumque denegavit, ut non esset ipse paratus illud emolliri: etiam si Pharao consensisset, certe Deus ipse fuisset causa perditionis eius, neque merito culparet eum, dicens. Tu autem quoniam non vis dimittere populum, ecce percutiam omnia primitiva Aegypti. Consyderate adnotavit verbum Orig. Quoniam non vis. Unde consyderatissime subdit, quod Deus non aliter indurat corda, quam patienter nos tolerando. Neque vero opus est Origenis testimonio ubi Paul. tanta utitur evidentia: An divitias, inquit, bonitatis eius ac patientiae et longanimitatis contemnis, ignorans quia benignitas dei ad poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam,²⁹ et impoenitens cor thesaurizas tibi iram in die irae. A benignitate ergo, qua deus nos intendit lenire et allicere, occasionem nos nanciscimur, ut indurescamus pertinacius. Atque adeo (inquit Orige.) indurare dicitur nos Deus tropo tali sermonis,³⁰ quasi herus, dum quo benignior in servum est, et clementior, insolentior ipse et improbior efficitur, dicere potest. Ego te talem serve feci, ego te perdidi: patientia mea insolentia tuae causa extitit. Hac enim figura aiunt illi apud Esaiam,³¹ Quare errare nos fecisti domine de viis tuis? Indurasti cor nostrum ne timeremus te. Convertere propter servos tuos. Deum enim tali ratione ad seipsos ut converteretur, precabatur, ne amplius illis indulgeret (quod illis erat occasio in malum) sed flagellaret eos potius: quoniam, quem diligit dominus, corrigit.³² Et hoc idem compertissimum habemus in historia Pharaonis. Idcirco³³ enim Deus non statim filios Aegyptiorum occidit, et in mare demersit parentes: quia nolebat mortem peccatoris, sed ut magis converteretur, et viveret. Ob idque veluti imbribus terram, ita et plagis leuioribus irrigabat cor Pharaonis, ut mitesceret, emollireturque ad poenitentiam. Quinimo nonnihil rex ille nequam profecerat flagellis illis quando dicebat. Iter trium dierum ite: non tamen satis erat emendatus: quandoquidem prohibebat, dicens. Ne longe abeatis et uxores vestras relinquite, etc. Hoc tamen in historia Pharaonis agnoverim, quod induratio illa peculiarem habuit rationem in divina providentia. Nempe ut iudicia illa divinae maiestatis He braeorum animos ad timorem, amoremque Dei erigerent. Colligamus ergo ex his omnibus, obstinatam duritiem, cruditatemque nostram, non a Deo esse intentam, sed nostram ipsorum potius voluntatem, patientia Dei abutentium in causa illius esse. Ut enim eadem³⁴ pluvia in altera terra preciosas progignit herbas, in altera vero, spinas et tribulos: et sicut eodem sole cera liquescit, lutum autem exiccatur, ita eadem benignitas, et patientia Dei, quae suapte natura universos ad poenitentiam invitat, alios perducit, alios vero maioris est occasio obdurationis. Porro vero quo sententia Augustini³⁵ a quo isti auxilia deposcunt, postrema sit omnium confirmatio. Audiamus eum in lib. de praedest. et grat. cap. 14. An forte, inquit, si pie de deo, sicut expedit sentiam?, etiam Pharaoni datam misericordiam reperimus? Patientia enim Dei valere ei debuit ad salutem. Et cap. 15. conferens Pharaonem cum Nabuchodonosor,³⁶ quod quantum ad naturam, ambo homines erant: quantum ad dignitatem, ambo reges: quantum ad causam, ambo captivum populum Dei possidentes: quantum ad poenam, ambo flagellis clementer admoniti. Quid ergo, inquit, fines eorum fecit esse diversos, nisi quod unus manum Dei sentiens, in recordatione propriae iniquitatis ingemuit: alter libero contra Dei misericordissimam veritatem pugnavit arbitrio. Ite Lutherani. Citate Augustinum dicentem, quod Deus homines inclinat ad malum. Nos autem post tot tum scripturarum elogia, tum probatissimorum Patrum, etiam Augustini, monumenta cavebimus Deum infamare, qui nobis sit causa peccandi. Tantum abest, ut vel suspicemur eius coactu, aut certe appulsu nostris cupiditatibus addicti.

Haud equidem dissentitur³⁷ theologi, entitatis (ita vocant) quae est peccatum, Deum esse causam: eo efficientiae genere, quo cuncta et animantia et inanima ad suas naturales actiones permovet. Non tamen inde statim conficitur, causam esse peccati, qua parte deflectitur a lege et voluntate Dei. Et quanuis permulti sint, quibus non sit explicatu facile, quomodo in odio dei, quod internam habet et indivisam malignitatem, possit Deus causa esse entitatis, culpae vero non item, non tamen est ita intellectu difficile. Quando enim Patres (imo scriptura canonica) negant Deum esse causam peccati, non ad illum universalem influxum spectant. Ille enim ut cap. 2. explicuimus inter causas naturales censetur. Et ideo sicut Deus non dicitur causa homicidii, quia dedit homini manus et oculos (sicuti neque faber qui bona intentione fecit gladium) ita neque ex eo quod auxilium praebet homini universale, eo modo quo praebet beluae, dicitur causa peccati. Quoniam in moralibus ille prorsus est vere, iudicaturque causa, qui lege, ope, consilio, favore, vel persuasu movet quempiam, sive ad bonum, sive ad malum. Atqui his modis et rationibus,³⁸ universos Deus movet ad bonum et honestum, neminem autem ad malum. Imo vero uti dum claudus ambulat, homo est causa ambulationis, quod tamen male et incommode gradiatur, in detortam tibiam penitus reiicitur: atque dum optimus scribendi artifex, sive incommodo calamo, sive in mala papyro scribit, ipse quidem est causa scripturae, malitia vero characteris refertur vel in calamum vel in papyrum, ita prorsus dum quis delinquit, Deus quidem cum homine est causa actionis, quatenus res quaedam est, quod autem a lege declinet, soli imputatur libero arbitrio. Et haec de libero arbitrio satis hic. Nam praeterquam, quod (ut praefati sumus) non omnia hic persequi statuimus, multa quoque addenda sunt in subsequentibus libris, inter differendum de dispositionibus, et de operibus.