De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Hoc itaque primum constituto, quod iustus non ilico liberatur a legis vinculo ad iudicandum, an possit plene satisfacere legi, quae principalis est intentio in prima parte huius libri, brevis praemittendus est sermo de explicatione legis: sane de qua, neque omnino adversarii nobiscum consentiunt. Atque in capite primum haec sancta confessio Christianis supponenda est, quod CHRISTUS¹ non solum a Deo datus hominibus est, ceu redemptor, cui sit fidendum, verum ut legislator cui est obediendum, ut Synodus Triden. can. 21. sanxit contra impios quosdam, negantes fuisse legislatorem. Et quidem, quatenus res ad decem praecepta spectat, quanuis universa sint de iure naturae, et in lege veteri fuerint explicata, tamen in lege evangelica obligationem habent iuris divini, eo quod a CHRISTO sunt praecepta. Lex enim vetus simpliciter quantum ad illius legis obligationem attinet, prorsus abolita est, et extincta in ipso passionis momento, quo CHRISTUS protulit, consummatum est. Nam traslato sacerdotio,² inquit Paul. necesse est ut legis translatio fiat. Ubi absque ulla exceptione totam legem expirasse docet, quoad vim obligandi. Illud autem theologorum axioma,³ quod ex praeceptis antiquis, cerimonialia antiquata sunt et abolita: legalia vero non omnia, sed moralia omnia permanserunt, sic intelligendum est, quod prima, quia erant figura venturi CHRISTI, non licet amplius praecipere in nova lege: ne sint falsa signa. Secunda vero licite integrari possunt, sed tertia, quia erant iuris naturae, necessarium fuit, ut iterato instaurarentur. Itaque decalogus praeter obligationem naturalem, nullam prorsus habuisset in Evangelio obligationem divinam, propter vinculum antiquae legis (quae perinde tota cessavit, acsi nunquam fuisset) nisi denuo praeceptus fuisset a CHRISTO tanquam a vero legislatore, et explicatore iuris naturalis. Unde tanquam verus legislator multa exponendo mandavit, et commendavit ad idem ius pertinentia, quae mundus tunc ignorabat. Ut,⁴ Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum. Beati mites, et beati qui lugent, Sive consilia sint, sive aliquando praecepta, nihil modo disputamus. Neque vero solum ut Scribae et Pharisaei legis enarratores, sed tanquam potestatem habens, leges ponebat, Audistis, quia dictum est antiquis, Non occides, ego autem dico vobis,⁵ Quicunque dixerit fratri suo racha, etc. Audistis, quia dictum est antiquis, Non mechaberis, ego autem dico vobis, Quicunque viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est in corde suo. Atqui praeter haec naturalia adiecit, et praecepta sacramentorum:⁶ Ut, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum: et, Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis: et,⁷ Nisi poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis. Nec id tantum verum, utcunque adversarii resultent, facultatem fecit Ecclesiae leges condendi,⁸ quae essent velut suarum antemurale, quibus vineam suam sepierat, Non quod ipsi deesset prudentia perfectissime instituendi totum Ecclesiae ius: sed quia sciebat temporum, locorumque varietatem, diversosque hominum casus novis nonnunquam legibus indigere. At non est hic locus haec pressius tractandi: sed haec meminimus ad enarrandum canonem Concilii, qui hoc tempore fuit propter quosdam necessarius.⁹

Hac autem consyderatione praemissa, duo sunt puncta, de quibus Lutherani a nobis dissentiunt, intellectu necessaria ante disputationem de satisfactione legis. Primum de explicatione praeceptorum: et alterum, an praeter praecepta sint aliqua consilia. De primo ergo puncto aiunt (ut est videre apud melanthonem¹⁰ in loco communi de bonis operibus, et apud Bucerum¹¹ in lib. de concord. controver.) quod nos doctrinam operum praeclare tradimus de externa hypocrisi, aut de humanis cerimoniis: opera vero primae tabulae, et fontem bonorum operum ignoramus, et obruimus. Et vocant externam hypocrisim,¹² septem praecepta secundae tabulae. Siquidem hypocrisim discernunt a praeceptis primae tabulae, quam vocant internam iustitiam. Interna autem iustitia est, inquiunt, credere verbo Dei, timere Deum, confidere Deo, firmare semper fiduciam, ne vincat dubitatio quod sumus in gratia dei. Quae quidem dubitatio, aut contemnit Deum, aut fugit iratum, aut non vere invocat. Ecce mysteria in quibus isti collocant totam vitam Christianam, suadentes haec omnia exteriora, aut nihil, aut perparum referre: sed totum negotium Christiani intus consistere in corde. Neque enim satis eluere eum possunt colorem, quo sunt a magistro suo tincti, in de liber. Christ.¹³ ubi ait, nihil prodesse externa opera: scilicet, versari in locis, et officiis sacris, ieiunare, neque voce orare, imo neque interiores speculationes, aut meditationes, praeter unam fidem et fiduciam. Imprimis, quam infra dignitatem loquuntur de praeceptis secundae tabulae,¹⁴ quin vero quam indigne de illis sentiant, quis est, qui non videat? Putant enim in hoc tantum esse nobis iussa, quod Deus nos voluit illis exercere, quibus tanquam testimoniis fidei ipsum glorificarem. At vero ratione longe diversa discernit Ecclesia catholica inter primam ac secundam tabulam praeceptorum. Non enim distinguuntur uti externa opera ab internis: nam tam in prima, quam in secunda praecipiuntur, et intima, et extera opera. Discrimen autem est, quod cum Deus,¹⁵ et in se optimus sit, ac propter se colendus, et naturae quoque auctor, rerumque genitor, cui nostri cura est, et providentia, in duobus summam posuit omnium mandatorum: scilicet,¹⁶ Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. et proximum tuum sicut teipsum. Ex quibus mandatis ait, universam legem pendere et prophetas. Primum autem quod ad suum ipsius pertinet cultum, in prima tabula iussit tribus praeceptionibus explicari: secundum autem, in altera, septem aliis. Neque vero praeceptiones primae tabulae, mentis sunt dumtaxat meditationes, sed in opera se etiam exerunt. Primum enim praeceptum¹⁷ non est formaliter dilectionis, sed ipsius explicatio: scilicet, unicum, trinum credere Deum, idola, uti deos falsos execrari, in quibus nihil est numinis: illum esse unum, cui soli, cordis, oris, et operis laus, et cultus debetur. Secundum etiam praeceptum de sanctificatione sabbati non intus tantum in mente, sed in cultu etiam exteriori positum est, atque adeo tertium de suo sancto nomine non vanis iuramentis usurpando. Quocirca novum inventum est, hoc penitus prima tabula praecipi, credere verbo Dei, confidere, et firmare semper fiduciam, ne vincat dubitatio, an assecuti fuerimus promissiones Dei. De quo latius lib. 3. in de certitudine gratiae. Atqui ut in prima tabula opera etiam iubentur exteriora, ita et in secunda, opera quoque interiora. Non enim solum iubemur charos venerari parentes, externis pietatis officiis, sed intimo etiam affectu. Neque tantum iubemur abstinere a re vel thoro alieno, sed non concupiscere uxorem, aut rem proximi. Igitur (quod in principio proponemus) et falso, et indigne opera secundae tabulae vocat hypocrisim.¹⁸ Est enim hypocrisis, quando aliud extra in opere effertur, quam intus fertur in corde: opera autem et officia caritatis in proximos ex fide et amore Dei procedunt. Quinimo secundum scripturam, indicia sunt veri amoris Dei.¹⁹ Unde Paul. Reddite, inquit, omnibus debita, Cui tributum, tri butum, etc. Nam qui diligit proximum, legem implevit, Non adulterabis, Non occides, et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur, Diliges proximum tuum sicut teipsum.²⁰ Et Ioan. quem dominus de suo pectore, caritatis praeceptionibus lactaverat, ita, quae inde exugerat, denarrat. Charissimi si sic Deus dilexit nos et nos debemus alterutrum diligere. Deum nemo vidit unquam. Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et caritas in nobis perfecta est: Et, Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere? Et, Hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum. Haec est expositio Ioannis super illud novum mandatum CHRISTI, quo nihil discipulis commendatius esse voluit, et sanctius, quod ut se invicem diligerent, sicut dilecti fuerunt ab eo. Unde colligit, nullum esse exploratius indicium divinae dilectionis, quod dilectionem proximi. Quare Paul. non satis habuit explicare unitatem humani generis ex naturali vinculo carnis, quo compacti sumus in unum corpus. Sed uno, inquit, spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus.²¹ Et alibi,²² Membra sumus corporis eius (puta CHRISTI) de carne eius, et de ossibus eius. In summa, tanti fecit Deus opera haec externa, quibus caritatem colimus inter fratres, ut cum omnium bonorum in se ipse dives, nostrorum non indigeret, ita proprie cuiusque personam induit, ut non satis habuerit dicere, Quod uni ex istis fecistis, pro me fecistis, sed mihi fecistis.²³ Et in postrema die totam praemonuerit iudicationem futuram, si cum fuisset nudus, vestitus a nobis fuerit, si pastus denique in fratribus fuerit, et ex caritate tractatus. Qua ergo fronte opera secundae tabulae hypocrisim Protestantes appellant? Dicentes totum negotium christianum in corde cum solo Deo gerendum. Agnoscimus enim verbum CHRISTI liberatoris nostri, Regnum dei intra vos²⁴ est, quoniam ut ait Paul. Lex nostra lex spiritus est, sed tamen eo modo est spiritualis, quo alibi explicat non esse regnum dei escam, et potum: sed iustitiam, et pacem, et gaudium in spiritu sancto: iustitia autem, pax, et gaudium spirituale non conservatur, nisi per exteriores actus.²⁵

Secundum istorum a nobis dissidium de lege CHRISTI est, quod nullum in Evangelio agnoscunt consilium, quod non sit praeceptum: si non particulare, saltem inclusum in praecepto de dilectione Dei super omnia.²⁶ Ex quo ut cap. sequenti videbimus, eliciunt unum argumentum ad confirmandum, quod non possumus huic praecepto satisfacere in hac vita. Nam quicquid homo facit, adhuc plus debet. Ob idque irridet nos, ut capitulo de satisfactione videbimus, quod cogitemus, non solum posse satisfacere legi, verum aliquid ultra supererogare. Quocirca cum in libello imperatorio,²⁷ instante Echio, scriptum esset, opera quidem a nobis fieri bona, quae a Deo sunt mandata, et commendata, postea Buce.²⁸ circa finem libri sui de concordan. controver. reclamavit, satis fuisse positum mandata. Quia nihil est, inquit, in Evangelio, quod non procedat de mandato dilectionis: reliqua vero opera, quae ex humanis institutis fiunt, prorsum condemnant, ut patet in suo didagmate, de quo articulo optime obviatum illis est a Coloniensibus in antididagmate. De hoc autem articulo consiliorum dicam, quod ad praesens propositum de satisfactione legis attinet, eo praesertim, quod nonnullos inter catholicos audivimus de hoc dubitantes: quinimo contendentes, nullum esse opus supererogationis vel consilii, sed omnia esse praecepta. Etiam illud,²⁹ Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et c. Cuius contraria idcirco conclusio constituenda nobis est.³⁰ Ratio qua maxime testimonia sacra huius veritatis elucidantur, est haec. Deus in operibus erga proximos illa tantum edixit nobis sub praecepto, quae pertinebant ad custodiam caritatis: nam finis praecepti caritas:³¹ cetera vero officia, non erat, cur nobis iniungeret ex necessitate: in his autem quae ad cultum suum pertinent non est obligationem nostram metitus ex magnitudine beneficiorum, quae in nobis contulerat, creationis, et redemptionis, sed omnia iuxta naturam nostram suaviter disposuit: illa tantum praecipiens, quae suam amicitiam servarent, et quae possibilia essent, neque adeo difficilia, non modo his aut illis hominum conditionibus, sive hoc aut illo loco vel tempore, sed quae omnibus quocunque tempore, et loco essent possibilia: reliqua vero in optione cuiusque posuit. Quare consilia non sunt per se perfectiora, quod opera praeceptorum, sed cum finis omnium mandatorum sit perfectio caritatis, consilia ordinantur ad maiorem eorum custodiam. Quare licet non sint necessaria, hac tamen ratione pertinet ad perfectionem. Unde statim CHRISTUS in solenni illa legis promulgatione ante necessaria praecepta proposuit perfectorum consilia, Beati pauperes spiritu.³² Nam paupertas non est necessaria, sed legitimus bono bonorum usus. Beati qui lugent: et his similia. Et ideo subdit, Vos estis lux mundi: quasi quibus competit non solum iustitiam vulgariter colere, sed egregie usum etiam rerum licitum abiicere. Atque exhinc forte legitimus eruitur intellectus illorum verborum, Qui solverit unum de mandatis istis minimis, minimus vocabitur in regno caelorum: qui autem fecerit, et docuerit, magnus vocabitur. Facit enim dubium, quomodo praecepta vocaverit minima, eum autem qui servaverit, appellaverit magnum. Loquebatur ergo forte de operibus illis consilii, quae ex eo dicuntur minima, quia non sunt necessaria, sed tamen qui legitime servaverint: scilicet, ad maiorem, et consummatiorem praeceptorum custodiam, futuri sunt in regno caelorum, non qualescunque cives, sed magnates. Accedit et verbum CHRISTI, Sunt³³ eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum caelorum. qui potest capere capiat. Cuius expositorem agit Pau. ubi ait, Bonum est³⁴ homini mulierem non tangere, et, Volo omnes homines esse sicut ego sum. et, Dico non nuptis, et viduis, bonum est illis si sic permanserint, sicut et ego: subdit autem, De virginibus praeceptum domini non habeo, consilium autem do, etc. Haec autem communia sunt. Sed rem paulo exactius urgebo ex illo, ubi dominus adolescentulo³⁵ illi interroganti, quid faciendo vitam aeternam possideret, legitur respondisse, Serva mandata: mox dicenti, servasse a iuventute sua, adiecisse, Vade, et vende omnia quae habes, etc. Ille enim locus est, ubi perspicacissime discernitur inter commune ordinem³⁶ praeceptorum, et singularem consiliorum acceptionem. Bifariam autem interpretari vel³⁷ depravare moliuntur hunc locum adversarii. Primum enim aiunt, adolescentem illum fuisse Pharisaeum, qui mentitus est servare praecepta, et ideo iussum esse relinquere divitias, quae sibi erant impedimento. Quo videntur Hiero.³⁸ et Orig. inclinare: sed profecto nulla potest ratione negari, quo minus legem servasset, quoad satis erat ad amicitiam dei. Nam habetur Mar. 10. quod CHRISTUS intuitus eum, dilexit eum. Item quoniam si fuisset mentitus, non respondisset CHRISTUS, Si vis perfectus esse, seu ut habetur in Marco, Unum tibi deest: haec enim verba supponunt, iam fecisse iuvenem, quod ei dixerat CHRISTUS necessarium esse ad vitam aeternam. Hoc forte verum est, quod non servabat praeceptum dilectionis modo perfectissimo, erogando bona sua in pauperes, ut esset inter perfectos. Et illa forte fuit mens Hieronymi et Orig. ut auctor est S. Tho. 2. 2. q. 189. ar. 1. Repugnat enim perfectioni³⁹ maxime christianae, ut tam dives esset, quam ille creditur fuisse, ubi erant pauperum greges, quibus potuisset bona sua distribuere. Sed mentitus fuerit nec ne, nihil moror. Nam ut utravis pars vera sit, manifeste colligitur ex littera, discrimen consiliorum a praeceptis. Aliorum ergo est responsio, quod non solum⁴⁰ servare alia mandata: sed relinquere omnia, sit necessarium ad salutem. Quare ubi ait CHRISTUS, Si vis perfectus esse, non loquebatur de perfectione supererogationis, quae nulla est, sed de illa quae est necessaria ad salutem. Propterea, quod ut refertur apud Marcum et Lucam, dixit, Unum tibi deest, vade, quaecunque habes vende, etc. Haec autem interpretatio exinde deprehenditur falsa, quod si de tali necessaria perfectione intellexisset, in initio ilico interrogationis illam respondisset esse necessariam, ubi iuvenis interrogavit, quid faciendo vitam aeternam possideret. Cum ergo discrete, ait, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Sed si vis esse perfectus, vende, etc. manifeste distinxit inter opera necessaria, et opera consilii. Unde quod addit, Unum tibi deest, intelligitur, tum ad perfectionem, tum ad securitatem perseverantiae. Nam difficile est divitibus perseveranter agere ad vitam aeternam, ut statim subiecit CHRISTUS. In summa, dicere, quod opera consilii, et maxime renuntiare divitiis, et illustribus statibus seculi, sit de necessitate salutis, est haeresis condemnata⁴¹ adversus Pelagianos, ut refert Aug. in epist. ad Paulinum, ubi inter decem errores illum connumerat quintum: puta, divites baptizatos nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi fuerint facere, non reputari illis, necque eos habere posse regnum dei. Necque profecto opus alia fuisset condemnatio, quam quod alias condemnaretur tota religio christiana, quae divites permittit. Unde Paul. quanuis admonitos⁴² nos fecerit, quod qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, nihil tamen amplius subiungit, quam Divitibus huius seculi praecipe, non sublime sapere, necque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo viuo, bene agere, facile tribuere, etc.