De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

HAc cum Lutheranis praehabita disputatione, discutiendum secundo loco sequitur, utrum dispositio haec humanis viribus fieri possit, an necessarium sit speciale auxilium gratiae. Ubi operaepretium est de gratia, quot sint huius nominis significatus¹ praenotare. Gratia in universum (quod vox per se ipsa aperte sonat) a sua causa nomen hoc mutuatur, ut initio superioris libri dicebamus. Est enim donum, quod non debetur suscipienti, sed gratuita voluntate donatus. Alias, ut ait Apost. si ex operibus, iam non est gratia.² Attamen dum sub aliquo generali nomine species quaepiam aut suppositum aliquam prae aliis habet peculiarem qualitatem, unde possit propriam nomenclaturam sortiri, nomen ipsum generale sit aliorum quasi speciale. Unaquaelibet divinarum personarum est spiritus sanctus: verum quia pater et filius notiones habent proprias, qui bus nuncupantur, nomen spiritus sanctus tribuitur tertiae personae. Pari modo, omnis cuiusque generis gratia sic appellatur, quia gratis data: sed quia una est specialis gratia, qua nos sibi deus formaliter facit gratos: secundum illud, Iustificati gratis per gratiam ipsius,³ haec ab effectu proprie denominatur gratis gratum faciens: reliquis retinentibus genericum nomen, ut dicantur gratiae gratis datae.⁴ At vero gratiae gratis datae, quae e regione disparantur a gratum faciente, sunt dona illa, quae conferuntur non in bonum ipsius suscipientis, sed in communem utilitatem: quas idcirco donari nihil vetat prauis hominibus, ut dona prophetiae, linguarum, et sanitatum, et cetera quae refert Paul. ad Corin.⁵ Cuius diversa ratio est gratiae gratum facientis: ut quae in bonum proprie ipsius possidentis tribuitur. Concursus autem et subventus Dei praevenientis convertentisque ad se nos, etsi inter gratias gratis datas connumeretur, habet tamen peculiare nomen auxilii specialis seu gratuiti,⁶ sane quo nos super naturam euehit. Ut discernatur a generali influxu, quo res movet, fovetque naturales.

Mox considerandum secundo est, quod dispositio ad gratiam duplex esse potest:⁷ alia, si libet, impropria, et remotissima, neque sufficiens, neque omnino necessaria: utpote, quodcunque opus moraliter bonum, quod fit ex puris naturalibus cum auxilio generali Dei propter honestum aut propter rationes aliquas, et necessitudines humanas, quae bonae sunt genere suo. Quae tamen officia non possunt, quatenus opera sunt qualis qualis virtutis, non aliquo modo viam de se sternere ad caritatem. Et praesertim si in huiusmodi se operibus peccator exerceat, intentione inflectendi Deum, qui durum sibi cor emolliat ad poenitentiam. Quem nimirum finem, sicuti et honestos alios, potest sibi naturaliter praestituere. Haec autem naturalia opera non sunt illa, quae quasi propriam dispositionem statuta lege subsequatur iustificatio. Alia est dispositio propria, et ad iustificationem necessaria. Et de hac est quaestio, utrum taliter se homo possit disponere ad gratiam ex suis naturalibus, ut certo semper et infallibiliter subsequatur gratia. Et sunt ex theologis complures, qui id sibi habent persuasum.⁸ Scot. 2. sent. d. 28. (ut paulo ante dicebamus) dum loquitur de his, quae homo potest naturaliter circa divina praecepta, haec profert verba de praecepto dilectionis Dei super omnia. Quandocunque voluntas actum huius praecepti exequitur, licet informis: disponit se de congruo ad gratiam gratificantem, cui oblatae vel resistet, et peccabit: vel consentiet et iustificabitur. Ubi tria videtur affirmare. Primum, quod dispositio sufficiens ad gratiam potest esse dilectio dei super omnia, quod inferius in litem repetendum nobis est: alterum quod dispositio potest fieri ex puris naturalibus: cuius hic examen facturi sumus: et tertium quod talis dispositio est meritoria de congruo: de quo capite sequenti disseretur. Et lib. 4. d. 14. q. 2. Potest, inquit, homo ex naturalibus cum communi influentia habere attritionem, quae sit dispositio et meritum de congruo ad delectionem peccati mortalis. Atqui de secundo saltem et tertio puncto, videlicet, quod sit aliqua dispositio gratiae ex naturalibus, et illa sit meritum de congruo, complures illi adhaeserunt. Nam ferme nominales⁹ praeter Gregorium Ariminensem. Sequitur praeterea ipsum Adrianus quolibeto. 7. q. 4. et Duran. eadem¹⁰ d. q. 5. Nihilo secius responsio huius quaestionis est negativa. Nempe quod nemo facultate humana potest sufficienter se ad gratiam disponere, nisi speciali auxilio subnixus ea dispositione, quam infallibiliter et certa lege subsequatur gratia. Et ne, quae diversae sunt quaestiones, in unam conglutinemus: nihil modo aio de merito congrui, sed id etiam affirmamus, quod quanuis dispositio illa non vocaretur meritum de congruo, non est tamen admittendum, quod se homo possit ad gratiam disponere tali dispositione. Neque profecto negatio haec (nisi meus me fallit scrupulus) censenda tantum est, vel sancti Thomae, vel theologorum cuiuspiam opinio: sed conclusio¹¹ quae ita colligitur ex sacris locis, ut agrem possit a viro orthodoxo refutari. Nec San. Tho. hanc tenet conclusionem, solum tanquam opinionem, sed revera tanquam fidem¹² CHRISTI: ubi ait, Nemo potest venire ad me, nisi pater qui misit me, traxerit eum. Exordiamur ergo inde ex verbis eius. 1. 2. q. 109. art. 6. Duplex, inquit, est praeparatio voluntatis ad bonum. Una quidem ad bene operandum, et Deo fruendum. Quae fieri nequit sine habituali gratia gratum faciente: quae principium est operis meritorii. Porro conclusio haec prima communis est consensus theologorum adversus Pelagium. At alia est praeparatio ad consequendam et suscipiendam gratiam ipsam habitualem: quae quidem praeparatio non sit per alium praecedentem habitum. Nam alias ante hunc secundum requireretur alius prior: et sic esset in infinitum abitio. Et neque de hac secunda ulla est theologorum discordia. Sed oportet, inquit, praesupponi aliquod auxilium gratuitum Dei, interius animam moventis, sive inspirantis bonum propositum. Et de hac tertia dissident (ut dictum est) doctores. Ratio quam adfert S. Tho. est similitudo quaedam naturalis. Cum enim, inquit, omne agens agat propter suum proprium finem, qualis est ordo finium talis est et agentium: quippe, ut quanto agens superius est, tanto suas referat actiones in finem superiorem. Uti in exercitu primum agens est dux, seu princeps: cuius proinde finis proprius est ille, qui est supremus: scilicet, vincere: tribunus autem qui agit sub duce, non habet pro proprio fine, et scopo, nisi peculiarem legionem gubernare ex imperio supremi ducis: et ideo ad primum ducem spectat, omnes partes exercitus disponere, quatenus melius ad victoriam confert. Cum ergo Deus sit prima causa infundendae gratiae, per quam convertimur in ultimum fine, ad ipsum spectat disponere, et praeparare nobis animos eidem ipsi dono suscipiendo. Duran. vero et reliqui dicunt hanc rationem non concludere, adserentes contra aliud exemplum naturale. Deus enim est, qui infundit animam in generatione hominis, et tamen materia disponitur ab inferiore agente: puta per causas naturales. Et pari inquantum modo, licet solus Deus sit qui gratiam infundat, nihil obstat, quo minus se homo ipse naturali virtute disponat, et accommodet ad eandem gratiam. At vero primum similitudo haec nihil deterit, imo potius corroborat rationem S. Thomae. Quoniam virtus seminis disponentis materiam ad infusionem animae rationalis, virtus est quoque animae rationalis, puta hominis generatis: et ideo causa disponens proportionem habet cum forma, ad quam sit dispositio. Sed praeterea quicquid sit de ratione naturali: hoc est unde isti falluntur, quod putant S. Thomam illa sola ratione naturali conniti, cum tamen res longe aliter sit: supponit enim veritatem illam tanquam euangelicam, quae omni porro naturali ratione firmior est. Adducit autem rationem duntaxat explicationis causa. Unde cum .2. sen. d. 27. et 28. opinionem communem insequutus, affirmasset, tum quod homo ex naturalibus posset se disponere ad gratiam, tum quod dispositio illa esset meritum de congruo: postmodum in summa, eloquia sacra et Patrum, cum primis Augustini, sententias meditatius explorans, utrumque retractavit.¹³

Prima ergo ratio conclusionis est: Disponere se hominem et parare ad gratiam, nihil aliud est, quam animum ab iniquitate dimouere, convertereque ad Deum, a quo gratiam recipiat: veluti si qui faciem a sole habebat aversam, ipsum respiciat, ut lumine perfundatur: conversio autem Deo praevenienti tribuitur in sacra scriptura: iuxta illud,¹⁴ Deus virtutum converte nos. Et, Converte me domine, et convertar. Et, Converte nos domine ad te, et convertemur. Quod si ordine converso legamus etiam, Convertimini ad me in toto corde vestro,¹⁵ Et, Convertimini ad me et convertar ad vos: illic solum significatur per nos stare, quo minus a deo iugiter pulsante ad ostium, convertamur, ut lib. superiori cap. 16. et 18. fusius patefecimus. Eadem praeterea praeparatio, quia fit spiritualiter, instar corporalis motus, dicitur tractio, et tamen nemo (inquit CHRISTUS)¹⁶ potest venire ad me, nisi pater qui misit me, traxerit eum. Neque vero tuta responsio est, quam securi quidam excogitant: utpote quod haec et similia testimonia referantur ad infusionem gratiae. Quin imo hoc me contra potissimum movet, quod infusio gratiae non est tractio nec conversio, sed terminus ipsius motus. Quare si dispositio naturaliter a nobis fieret, Deo tantum infundente gratiam, non proprie Deus esset qui nos traheret aut converteret, sed nos ipsi virtute nostra reverteremur ad ipsum, suscepturi gratiam. Sicuti dum ego faciem versus solem voluo, non me ipse vertit, sed illuminat. Deo autem non solum attribuitur illuminatio, quae est terminus, sed motus ipse, qui est tractio et conversio: iuxta illud Augustini de gra. et lib. arb. cap. 5. Nisi donum Dei esset, etiam ipsa ad Deum nostra conversio, non ei diceretur, Domine Deus virtutum converte nos.

Secundo. Dispositio sufficiens, quam¹⁷ certo, et infallibiliter sequitur gratia, est inchoatio quaedam iustificationis. Paulus autem etiam inchoationem ipsam denegat admittentibus nobis: ubi ait, quod non sumus sufficientes a nobis,¹⁸ vel quicquam cogitare, quasi ex nobis. Et nomine cogitationis designat primam dispositionem et initium motus, qui sit recta via ad gratiam. Quasi exponens verbum CHRISTI,¹⁹ Sine me nihil potestis facere. Loquitur enim CHRISTUS illic de fructu, quem ferimus in CHRISTO, ceu palmites in vite: cuius prima etiam inchoatio est a vite. Et ideo adversus Pelagium (ut patet in Concilio Milevitano, et in Palestino, ut refert ad Paulinum Aug.²⁰ non solum definitum est, gratiam nullis meritis nostris dari, verum neque ullum esse in nobis initium, sed Deum esse inceptorem: de quo se ipse etiam Aug.²¹ lib. 1. retract. correxit: qui aliquando fuerat in illo errore, quod saltem initium iustitiae nostrae apud Deum esset ex nobis.

Tertio id maxime convincitur ex Paulo,²² ubi dum iustificamur, ut lutum nos aestimat comparatione ad Deum. Lutum autem non solum efformatur a figulo, sed ab eodem molle fit, apparaturque et coaptatur.²³ Adde (unde hoc maxime confirmatur) quod dispositio, de qua loquimur, effectus est praedestinationis:²⁴ effectus autem praedestinationis, sane quae nullam in nobis habuit causam, omnes praeveniuntur a Deo, tanquam effectus supranaturales. Accedit huc tandem expressa sententia Augustini,²⁵ ubicunque cum Pelagianis conflictatur. Potissimum lib. 3. Hypog. ubi de vulnere, et infirmitate liberi arbitrii ita expresse decernit, quod nec valet incipere, nec perficere sufficit, nisi praeveniatur medicina, id est, CHRISTI gratia sanetur: subiciens testimonium illud,²⁶ Dabo in vos cor novum et spiritum novum. Quod nihil (inquit) aliud significat, nisi voluntates hominum lapsas, per CHRISTUM reparari et praeparari. Et concludit, quod a Deo praeparatur voluntas: secundum illud Psal.²⁷ Cor mundum crea in me Deus: et spiritum rectum innova in visceribus meis. Hactenus Aug. subiungens exemplum Petri,²⁸ quem nisi dominus respexisset, nunquam poenitentia motus flevisset amare. Quod et lib. 9. super Lucam adnotavit Ambros.²⁹ Quamobrem ubi ait Sapiens,³⁰ Hominis est animam praeparare, continenter subiungit, Et domini gubernare linguam. Et ubi ait, Cor hominis disponit viam suam, protinus subdit, Sed domini est dirigere gressus eius. Nempe ut palam nos erudiat, quod praeparatio ad gratiam opus Dei sit, una et nostrum: Dei scilicet speciali favore praevenientis, nostrum autem consentientium et cooperantium. Unde ipse idem August. qui sapienter haec omnia prospexit lib. 2. contra duas epistolas Pelagii cap. 8. Quoniam dicebat nequam ille, saltem a nobis incipere cupiditatem boni, hoc ipsum verbum acerbissime retundit. Nam tunc (inquit) sine Dei gratia coeptum esset meritum, cui tanquam ex debito veniat gratiae adiutorium. Contra illud, Sine me nihil potestis facere. Et illud Pauli, Ipse qui incepit in vobis opus bonum, perficiet usque in diem CHRISTI.³¹ Et, Non quod idonei simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis.³² Quare absit (inquit) ut legens in Proverbiis, Hominis est praeparare cor, fallatur: ut existimet hoc posse sine adiutorio gratiae Dei. Nam ideo subditur, quod domini est gubernare linguam, quasi ipse incipiat. Et tandem colligit, Quis potest bona cogitatione ad bonum cor praeparare? Absit ut sic intelligant, nisi superbi sui arbitrii defensores, et fidei catholicae desertores. Haec Aug. Quibus nescio quid potuit efficacius pronunciari ad evincendam et refutandam dispositionem gratiae sufficientem, absque praeveniente auxilio Dei. Est ergo conclusio huius capitis, quod praeparatio et dispositio sufficiens ad gratiam est opus et Dei, et nostrum. Eius scilicet praevenientis, nostrum autem consentientium, et cooperantium. Nam ipse qui ait, Auferam ab eis cor lapideum, et dabo eis cor carneum, pulsando nihilominus liberum arbitrium, ait, Hodie si vocem eius audieritis, nolite obdurare corda vestra. Quod bene adnotavit August. in de gra. et libe. arbi. cap. 14. Quo fit, ut ipse sit prima causa nostrarum dispositionum, nos autem tota nostrae indurationis iuxta illud, Perditio, tua Israel: tantummodo in me auxilium tuum. Auxilium dixit, ut cooperationem designaret liberi arbitrii. Ipse enim tantum indurat permittendo, ut lib. 4. cap. 18. dicebamus. Haec est confessio S. Synodi praesentis Tridentinae. Quae statim cap. 5. declarat iustificationis exordium in adultis a Deo per CHRISTUM IESUM praeveniente gratia sumendum esse, per quam excitantem et adiuvantem gratiam ad convertendum se homines, ad suamque ipsorum iustificationem eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando disponantur. In qua confessione adnotandum est, quod nullae proprie appellantur dispositiones, nisi quae a Deo praeveniente et nobis assentientibus fiunt. Ait enim, quod sine gratia Dei movere se homo adiustitiam coram illo non potest. Tametsi can. 7. censuerit, non omnia opera ante iustificationem, quacunque ratione facta sint, esse peccata: quia etiam si fiant naturaliter, sunt saltem moraliter bona: ut praecedenti libro dictum est.

At vero dispositio haec in nobis divina non uno certe modo fit, sed duobus. Est enim (ut 1. 2. q. 112. artic. 2. auctor est S. Thom.) alia imperfecta, alia vero perfecta. Imperfecta quidem, non quod omnis motio Dei non sit perfecta, relata ad suum finem, sed quod Deus nos per ipsam non pro xime ad gratiam, sed ad alia praecedentia bona appellit, per quae gradatim, paulatimque in tempore ad ipsam perducat. Quae quidem dispositio nec gratiae quidem est meritoria, nec gloriae. Alia vero est, quae simul tempore est cum gratia, tantum natura praecedens. Quemadmodum in igne aliae sunt dispositiones antecedentes generandam formam: aliae vero simul tempore coeuntes, natura tamen praeuiae. Atque haec nimirum secunda semper est necessaria: ut ex repentina conversione Pauli compertum fit: illa vero prior, non item. Adde quod haec necessaria praeparatio licet non sit meritoria gratiae, est tamen meritoria gloriae, quatenus gratia informatur. Sed de hoc paulo post explicatius.

Duo hic denique supersunt nobis habenda verba: alterum ad Lutheranos, alterum cum catholicis. Adversarii isti nostri, ut iam antea fari coepimus, in suo libello imperatorio Ratisponensi, propius ad rem hanc videntur accedere, quam a suo fuerant Patrono instituti. Aiunt enim perspicuum esse, quod adulti non consequantur beneficium reconciliationis, nisi praeveniente motu spiritus sancti, quo eorum mens et voluntas moveatur ad detestationem peccati: iuxta verbum illud Augustini, Impossibile est novam vitam inchoare nisi prioris nos poeniteat. Et secundum institutum Ioannis Baptistae et Petri apostoli, quin vero CHRISTI praedicantium poenitentiam in remissionem peccatorum. Quem articulum Bucer.³³ in sua concordantia iustificationis eadem prorsus ratione explicat, qua nos modo dicebamus: nimirum quod necesse sit, iustificationi in nobis praeire salutarem peccatorum poenitentiam: licet non tempore, saltem natura. Quae quidem inquit, excitari in nobis, nisi per spiritum sanctum, non potest. Sciscitamur ergo istos, si nullatenus gratia iustificans consequitur nisi praeeunte affectu hoc nostri liberi arbitrii, quid amplius desiderant, ut plane confiteantur dispositionem requiri in nobis ad gratiam? Praesertim quod in re (ut omnibus locis, ubi nobis hac sua confessione opus fuerit, liquebit) idem est quod admittant dispositionem, vel quod affirment, necessarium esse illum motum in nobis. Nam si necessarius est, negare non possunt, quin aliquo modo inde pendeat nostra iustificatio. De operibus autem tempore praecedentibus persistunt universa quasi peccata damnare. Contra quos ex supradistinctione facta permagnum sumitur argumentum. Illa enim quae nutu Dei, auxilioque eius fiunt in peccatore, peccata nominare, blasphemia est.

Ut ergo ad eos catholicos reuertamur,³⁴ qui auctores sunt huius dispositionis naturalis: potissimum argumentum eorum est hoc, Possumus ex naturalibus cognoscere peccatum esse offensam Dei, eiusque voluntati contrarium: ergo possumus sub hac ratione illius poenitere, illudque propter ipsum, sicuti propter aliam quamvis causam, detestari, ita ut poenitentia illa nostra, sit opus moraliter bonum. Opus autem tale, maxime huiusmodi detestatio, est dispositio ad gratiam: ergo possumus nos disponere ad gratiam (ut aiunt) de congruo. Argumentum tamen hoc in foribus statim defringitur. Quoniam cum gratia iustificationis non comprehendatur intra naturae fines, sed donum sit supernaturale, neque personae debitum neque naturae, quanuis ratio naturalis aliquid appareat concludere, ad quod nos nesciamus respondere: nihilominus fide, quae supra naturam est, docemur, quod illud donum ita solus Deus largiatur nobis, ut nihil a nobis nos praestare possimus, ex quo donum illud necessitate ulla, certitudine, aut infallibilitate consequatur. Alias necessario subsequeretur, ut nos essemus aliquo modo illius causa: ut capite sequenti adhuc peramplius patebit. Cum tamen Deus ita ubique sibi adscribat esse primam causam, ut nulla in nobis praecedat: iuxta illud, Non vos me elegistis, sed ego elegi vos.³⁵ Et, Quis prior dedit illi, et retribuetur ei?³⁶ Unde Patres adversus Pelagium nulla utebantur ratione naturali, sed solis scripturis sacris praeliabantur, ut constituerent, nullam in nobis inchoationem esse ad gratiam. Unde respondendum est, quod quanuis cognoscere possimus, peccatum esse offensam dei, atque adeo ex naturalibus habere detestationem, quae sit remota praeparatio, ut initio capitis dicebamus, tamen taliter nos sufficienter disponere, ut certo et infallibiliter consequatur gratia, profecto non possumus nisi auxilio divino. Quoniam illa certitudo esse non posset, nisi propter legem Dei. Lex autem nulla est conferendi gratiam, nisi ei quem Deus ad se traxerit.

Eodem modo respondetur ad aliud argumentum³⁷ de illo, qui veniens ad usum rationis, antequam admitteret lethale aliquod peccatum vel per se, vel aliorum institutione, cognosceret unum esse Deum, cui serviendum est, quasi remuneratori bonorum et malorum: respondendum inquam est, quod licet eiusmodi forsitan cognitio, naturalis esse posset, motus tamen voluntatis in Deum, quae ultima esset et propria dispositio ad gratiam, nisi auxilio speciali non posset illi contingere. Et idem prorsus sentiendum est de homine³⁸ in quocunque statu: porro sive in puris naturalibus creator, sive in iustitia originali perdurante.

Tertium idemque vulgare argumentum est. Deus nihil nobis praecipit impossibile: praecipit autem ut in ipsum convertamur: Convertimini, inquit,³⁹ ad me, et ego convertar ad vos: ergo conversio quae idem est quod dispositio, est nobis possibilis a natura. Item quarto, dictum commune est, et universis receptissimum, quod facienti quod in se est, Deus non deest: iuxta illud,⁴⁰ Deus dat spiritum bonum petentibus se. Et, Quicquid petieritis patrem in nomine meo, dabit vobis. Hominem autem facere quod est in se, est facere quod suae est facultatis: ergo homo se sufficienter ad gratiam potest disponere. Argumenta sunt eodem loco S. Thomae. Ad quorum primum⁴¹ respondet, quod quatenus cooperatio liberi nostri arbitrii necessaria est, praecipimur converti. Quod licet non possumus sine auxilio Dei, non tamen est nobis impossibile, quia promptissimus est, nisi nos resistamus, nobis opitulari. Ad secundum vero respondet. Et est profecto meditanda responsio, quia verissima, et quae intelligatur necessaria. Nimirum quod facere hominem quod in se est,⁴² non intelligitur ante auxilium Dei, sed potius praeveniente Deo. Tunc enim homo facit quod in se est, quando Deo inspiranti respondet cooperans, et tunc certissima lege consequitur gratia.

Postremum vero addiderim ego argumentum,⁴³ forte maioris ponderis. Cum quis attritus accedit ad sacramentum, puta sine obice, sed tamen neque talem adferens dispositionem, quae sufficeret ad gratiam sine sacramento, tunc illa videtur dispositio possibilis ex naturalibus, siquidem non est sufficiens ad gratiam, sed quae perpetuo compateretur secum culpam: attamen si talis attritus suscipiat sacramentum sine alia prorsus mutatione voluntatis, recipiet gratiam: potest ergo dispositio fieri ad gratiam ex naturalibus. De hoc in subsequentibus redibit sermo. Interim tamen respondebimus, quod omnibus argumenti partibus concessis, nihil contra nos concluditur, quoniam Deus operatur illic non per dispositionem, sed per sacramentum, quo utitur tanquam instrumento ad infundendam gratiam homini, si non disposito, saltem neque opponenti obicem.