De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Vae pars in distributione operis huic demum tertio libro relinquebatur, ea erat de potestate iustificati hominis. In singulis enim quatuor statuum, quos efformandos instituimus, eum secuti ordinem sumus, ut primum in tali statu et habitu constitueremus hominem, ac deinde quae esset ipsius facultas ad virtutis opera expediremus. Ad hunc quippe modum de homine dissertum nobis est: primum in puris naturalibus, mox in flore naturae integrae: ac denique in casu naturae corruptae. At quia de homine in gratiam restituto, amplior habendus fuit sermo,¹ proximum librum explicando reconciliationis rationem et modum, totum insumpsimus: huius vero priorem partem de facultate iusti: posteriorem vero de gratiae certitudine occupabit disputatio. Porro autem trina facultas² semper agnita fuit et confessa a S. Patribus, et theologis, hominis per gratiam Dei iusti, eiusque favore, et auxilio nixi. Sane ad complendum opera legis, et ad satisfaciendum poenitentiae fructibus, pro remissis peccatis: ac demum ad merendum vitam aeternam. Quam prorsus triplicem potestatem Lutherani abnegare abiurareque pertendunt. At quo ad primum membrum descendamus, praevidere est opus, an forte de homine iusto contradictoria proferant circa divina praecepta. Luthe. in eo libello, cui titulum fecit de liber. Christ.³ ita hominem huiusmodi libertate per solam fidem donatum extulit, ut penitus a tota lege liberaverit. Et simul nihilominus eadem pagella docet, praecepta legis impossibilia esse omnia, quae a nobis impleantur. Quin vero ex eo quod sunt nobis impossibilia, fit, inquit, ut unico actu fide impleamus omnia. Intuere, quo evaserit vesania illa,⁴ quam idcirco tam multis reprobavimus lib. 1. scilicet quod concupiscentia post remissionem in baptismo semper maneat peccatum, eademque prohibeatur illo mandato, Non concupisces. Exinde enim colligit, quod sit omnino concupiscentia carnis, ineuitabilis transgressio. Quin vero cum inclinet hominem contra omnia praecepta, omnium sit virtute (etiam citra consensum voluntatis) transgressiones, quas evitare non possumus. Sed tamen qui fide, ait, certo credit, omnia condonari per CHRISTUM, illa sola fide non solum obtinet, ut non sibi imputentur peccata illa, sed totam legem implet. Atque adeo qui credit, inquit, lege iam liberatus est. Ex quo continuo conficit, nullam esse virtutem, nisi fidem,⁵ neque aliquod esse peccatum praeter incredulitatem: iuxta illud,⁶ Conclusit Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur. Haec verborum tamen portenta sui seipsa enarratione produnt, quam sint absurda.⁷ Nam primum, si sola fide credentes implent omnia praecepta, quomodo sunt completu impossibilia? Respondet Marti. quia ipse Deus, qui praecipit, implet. Hoc certe falsissimum est. Nanque (ut maiorem explicationem in sequentia capitula referuemus) non ipse est qui credit sibi: sed nos sumus qui illi credimus. Fides enim licet fiat ab ipso, in nobis tamen est, non in ipso. Unde August. lib. 1. retract. Licet Deus operatur, inquit, omnia in omnibus, non tamen credit omnia in omnibus. Si ergo per fidem implentur praecepta, nos sumus qui auxilio Dei implemus, atque adeo non sunt nobis seruatu impossibilia. Sed de hoc paulo post. Nunc enim hoc tantum euincere damus operam, quod iustus non protinus eximatur ab obligatione legis. Ita enim ait Luthe. quod iustus non operatur ex obligatione, sed ex amore solum: iuxta illud Pauli,⁸ Nemini quicquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Unde illam statuit antithesin.⁹ Christianus homo omnium dominus est liberrimus, nulli subiectus, sed tamen omnium officiosissimus: et ideo omnibus subiectus. Nos autem contrariam confitemur conclusionem.¹⁰ Christianus quantacunque polleat sanctitate, nullus a legis obligatione liberatur. Et primum omnium Luthe. fordissime permiscet, ac confundit libertates diversas. Aliud enim longeque diversum est, virum omni officio, et sanctitate progressum liberum esse a renitentia, et molestia sensualitatis,¹¹ aliud vero liberum esse a legis vinculo.¹² Demus enim hominem, non solum utcunque in gratia Dei, sed adeo provectum, ut audeat cum Paulo dicere, Quis me separabit a caritate CHRISTI?¹³ Is profecto ex caritate, et filiali timore, omni procul posito metu, operabitur: sed tamen non propterea est liberatus a nexu legis. Obligatio quippe legis¹⁴ in hoc consistit, quod qui contrafecerit, reus eius sit, atque adeo indignationem et iram Dei incurrat: quicunque autem, quantumcunque iustissimus contra legem faceret, haberetur reus apud Deum: ergo ut summa quisque libertate faciat iussa legis, non tamen exemptus est a lege: sed id tantum est assecutus, ut sint sibi levissima, ac suavissima eius praecepta. Quin vero etiam apostoli in gratia confirmati tenebantur lege. Alias, quid Paul. corpus tam acerbe castigabat,¹⁵ et in servitutem redigebat, ne, cum aliis praedicabat, ipse reprobus efficeretur, et servari petebat a colaphizante se angelo Satanae? Sed et sanctissima virgo, quae non solum fuit confirmata ut nec venialiter peccaret, sed neque ullum experta est tumultum carnis, aut tentationem ad malum, obligabatur lege, quam si transgrederetur, rea fuisset, et in culpa coram Deo. Et tamen Lutherus, qui non solum agnoscit luctam carnis cum ratione, sed illam ait esse inevitabile peccatum, non modo perfectissimos homines, sed quemcunque iustum, in quo praeter naturalem concupiscentiam, ex tant corrupti habitus, et vis pravae consuetudinis, vult liberum esse a lege: et quod ex amore omnia faciat. Nunquid non istud pestilentissimum dogma, amoris fuco delinitum, in perniciem est omnium virtutum? Quot inuenias inter iustos etiam homines, qui, si lege essent soluti, opera ex amore universae legis praestarent? Unus fuit CHRISTUS, qui nulla legis obligatione opus habebat, eo, quod cum homo Deus esset, repugnabat, ut opus aliquod etiam humanum, nisi iuxta divinam regulam, ageret.

Accipe contradictionem alteram absoni huius dogmatis.¹⁶ Sacramentum fidei nihil aliud est, quae professio servandae legis: iuxta illud,¹⁷ Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos, et docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis: quid ergo est, quod contra obstrepit Luthe. per fidem liberari hominem a lege? An vero aliis quam professorib. legis dicebat CHRISTUS,¹⁸ Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: Non homicidium facies: non adulterabis, etc.

Est enim decalogus adeo iure naturae mentibus hominum inscriptus, ut neminem unquam mortalium non obligaverit: quomodo ergo CHRISTUS naturae perfectior, non illum edixisset professoribus fidei? Unde Paul. Lege¹⁹ ergo, inquit, destruimus per fidem? Absit, sed legem statuimus. Et,²⁰ Haec est voluntas Dei, sanctificatio vestra, ut abstineatis vos a fornicatione, et c. Et subdit, Non sicut gentes quae ignorant Deum. Acsi dixisset, quos nos fides altius in notitiam Dei promovet, eo maiori nexu obstringit ad sanctitatis custodiam. Nam, ut ait veritatis ipse magister, Ille servus, qui cognovit voluntatem domini sui, et non se praeparavit, et non fecit secundum voluntatem eius, vapulabit multis: qui autem non cognovit et fecit digna, plagis vapulabit paucis. Vide quantum abest, fidem liberare a lege, ut potius ex cognitione fidei accessio fiat culpae, transgressori. Et praeterea confirmatur²¹ conclusio. Lex decalogi nihil aliud est, quam, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum sicut teipsum. In primo enim continentur praecepta primae tabulae, et in altero, praecepta secundae: fides autem hoc nos suapte natura docet, et huc animos nostros appellit, ut Deum et proximum diligamus: ergo ad hoc etiam nos lex evangelica astringit: atque adeo nullus Christianus per fidem religatur a lege, sed potius ad sanctissimam eius custodiam obligatur.

Postremum²² itaque atque evidentissimum argumentum ad probandum hunc errorem, est, quod si iustus liber esset a lege, non posset amplius iustitiam amittere: sane, quae nisi per legis transgressionem, amitti nequaquam potest. Ad hoc argumentum duobus modis cogitare possumus, ut respondeant. Primo, quod qui semel est in gratia accepto regenerationis lavacro, non possit amplius peccare. Haec autem fuit haeresis Ioviniani, ut refert Aug. lib. de haeres.²³ cap. 82. quam etiam nunc S. Synodus Triden.²⁴ can. 23. condemnat. Neque opus est in errore adeo manifesto devincendo tempus insumere. Non enim solum principes duos amicos Dei, David inquam, ex veteri testamento, et ex novo Petrum lapsos novimus, verum et Adam in tanto gradu et felicitatis culmine conditum, atque ipsum etiam primum angelum, tanquam Luciferum exortum: utpote divina cognitione splendidum, et divino amore flagrantem, legimus cecidisse. Quo circa intelligere non possum, quid sibi Bucerus²⁵ obtendiculo illo velit, quo in concordantia huius controversiae protegere nititur magistrum suum. Dicens, quod fides iustificans ex eo liberet iustum a lege, quod qui fide viva credit, nihil aliud potest, quam gloriam Dei quaerere, et hac metitur necessario omnia. Etenim falsissimum imprimis est, peccata venialia referri posse in gloriam dei, a quibus tamen nemo iustorum incolumis est. Et praeterea licet dum iustus perseverat in iustitia, committere nequeat peccata, quae simul sint cum gratia, est nihilosecius semper in periculo peccandi. Namque fides iustificans non liberat hominem a possibilitate peccandi: et ideo non est, cur liberet a lege prohibente peccata. Quapropter, quod vehementius istos in suspitionem criminis Ioviniani pertrahit, est, quod citant in testimonium suae sententiae illud, Omnis qui natus est ex Deo, peccatum²⁶ non facit, quoniam semen ipsius in eo manet: et non potest peccare, quoniam ex Deo natum est. Inde enim illi arguebant, iustum peccare non posse. Ad quod tamen August. et secundum eum S. Tho. 2. 2. q. 24. art. 11.²⁷ respondet, quod triplex est caritatis consyderatio. Prima, quatenus est motus spiritus sancti. Et ex hac parte caritas nullum potest admittere peccatum. Atque ad hoc pertinet perseverantia: quae est donum ipsius spiritus sancti, manutenentis nos. Secunda consyderatio caritatis est secundum ipsius propriam rationem. Ex qua etiam parte repugnat illi peccatum, sicut calori infrigidare. Et utroque modo intelligitur verbum Ioannis, quod, qui natus est ex Deo, peccare non potest, si solum consyderetur ratio seminis, quod est in illo. Sed tertia consyderatio caritatis est ex parte subiecti: puta hominis in hac vita. Et hac de causa amitti potest caritas: quia cum fides, obscura sit cognitio, non ostendens nobis essentiam ipsam divinam, non ita consistit voluntatem nostram Deo, ut semper sit in ipsum intenta: atque adeo nec tanti vigoris est, ut superare omni ex parte valeat pugnas huius nostrae militiae: et ideo iusti semper freno opus habent legis. Facialis autem illa visio est, quae beatos, molestia iam carnis exutos, ita in divinum transformat amorem, ut nulla opus habeant cogente lege. Nostri vero Protestantes, quod proprium est illius beatis. visionis, fidei volunt iustificati tribuere.

Altera vero responsio²⁸ Lutheranorum est ad argumentum propositum, quam a suo sunt magistro docti: videlicet quod quanuis iustus gratiam possit, iustitiamque perdere, id tamen non potest, nisi uno peccato incredulitatis: sicuti iustitia non acquiritur nisi una virtute fidei. Ita enim lib. 1. cap. 5. referebamus ex Luthero²⁹ adversus Carolstadium. Nullum est peccatum nisi incredulitas, nulla iustitia nisi fides. Et de capt. Babyl. Nulla peccata possunt hominem damnare, etsi velit, nisi sola incredulitas. Neque habenti fidem dubitandum est de sua salute, quia promissio ibi facta nullis peccatis est mutabilis, nisi sola incredulitate. Et in devotis monasticis. Nulla opera credenti in CHRISTUM tam mala sunt, quae possint eum damnare, et accusare. Cernenda ergo hic est intentio istorum, perpendendumque punctum contradictionis³⁰ inter nos, et ipsos. Intendunt, quod cum Deus simpliciter, et sine dependentia ab operibus nostris promiserit nobis salutem, solum tenemur adhibere fidem illi promissioni nude et absolute, sine respectu impletionis aliorum praeceptorum. Et ideo dixit Luther. super epist. ad Gal. quod sola fides necessaria est, cetera omnia opera liberrima, neque praecepta, neque prohibita. Confessio autem catholica est, quod promissio evangelica non est nuda et absoluta, sed tali peccatoribus conditione promittitur salus, si praeteritae vitae poenitentes proponant servare mandata. Quamobrem ut sola fides non sufficit ad iustificationem, ita neque absoluit iustum ab praeceptorum vinculo. Et ideo Synodus³¹ modo mentem istorum, plene intellectam, condemnavit. Nam can. 19. anathema eos pronuntiat, qui nullum praeceptum esse aiunt in Evangelio, praeter fidem, cetera vero indifferentia esse. Et can. 20. eos qui aiunt hominem iustificatum, et quantumlibet perfectum non teneri ad observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae, sed tantum ad credendum, quasi Evangelium sit nuda et absoluta promissio vitae aeternae, sine conditione obseruationis mandatorum. In his postremis verbis punctim attingitur radix Lutherani huius erroris. Non enim praeceptum fidei est tota lex evangelica.³² Haud quidem theologos praeterit dubitatio illa, an infidelitas esset causa omnium peccatorum. Neque dissitentur, multa peccata ex debilitate et languore fidei promanare. Nam cum ex fide et spes nostra ortum habeat, et officiosa caritas vegetetur, quo firmior est fides, robustior spes est, et ardentior caritas. Unde Paul. postquam viderat arcana Dei, nihil in rebus metuebat, per quod posset ab eius caritate divelli.

At vero iis nihil obstantibus tripertita statuitur hic conclusio.³³ Sane, quod neque omnia peccata infidelitas sunt vel incredulitas, ut isti autumant, neque infidelitas est omnium causa, neque per quodcunque peccatum expungitur fides. Primum membrum manifestum est. Nam licet omni peccato haec sit communis ratio:³⁴ puta, quod sit dictum vel factum, vel concupitum contra legem Dei, atque adeo aversio ab eius bonitate, differunt tamen specie vitia,³⁵ ratione conversionis ad obiecta diversa, quae ab illo sunt intenta, qui peccat. Nemo enim respiciens ad malum operatur, sed ductus specie boni. Quemadmodum virtutes ipsae inter se distant ratione obiectorum, quae singulis sunt proposita. Quocirca, ut virtutes, sic etiam et vitia obiectis primum omnium discernuntur. Atque omnium prima differentia est, quod vitia illa, quae sunt proxime contra Deum specie ab illis differunt, quae sunt contra proximum. Sicuti virtutes tres theologicae, a moralibus. Quinimo propter diversas rationes quibus in Deo differunt tria illa obiecta, scilicet, veritas, quae obiectum est fidei: et beatitudo nostra, quo tendit spes, et sua in se bonitas, quae obiectum est caritatis, diversae virtutes sunt, fides, spes, et caritas, diversaeque etiam impietatis crimina, infidelitas, desperatio et odium Dei. Porro autem neque universa peccata circa temporaria bona eiusdem sunt generis. Nam omne quod est in mundo,³⁶ aut concupiscentia carnis est, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitae. Quibus verbis apost. iuxta bonum, philosophis tripartitum, species vitiorum discrevit. Est enim alia concupiscentia naturalis, quae ad tactum pertinet, vel ciborum et aliarum rerum, quibus individuum conservatur, vel venereorum, quibus propagatur species. Alia vero animalis: quippe eorum, quae sola apprehensione et possessione vel potius usu delectant: ut pecuniae, et id genus utilium bonorum. Quarum primam vocavit apost. concupiscentiam carnis, et secundam, concupiscentiam oculorum. Sed tertius appetitus est sublimium bonorum, magisque spiritualium: quales sunt honores: atque hunc nuncupavit superbiam vitae. Sed et sub his tribus generibus agnovit Greg.³⁷ 31. moralium, septem capitalium vitiorum species, theologis, imo Christianis universis receptissimas, quas ad Rom.³⁸ et ad Gal.³⁹ commemoravit Paul. Quorsum haec? Certe ut ostendamus, non omnia crimina, esse peccata infidelitatis, sed obiecta habere diuersissima. Ex quo facillime colligitur secundum membrum assertae conclusionis:⁴⁰ scilicet, non omnia enasci peccata ex infide litate, sed ut suis sunt obiectis diversa, ita ex diversis affectionibus, et animi aegritudinibus perpetrantur. Revera qui vel ira percitus occidit, vel turpi amore captus labitur, vel avaritia fordet, non peccat contra fidem: nam certus est male agere. Unde consequens tertium membrum sit conclusionis:⁴¹ scilicet, quod non per quodcunque peccatum extinguitur fides. Sicut enim in aliis virtutibus non quicunque peccat ex ira, amittit temperantiam circa delectabilia tactus, nec qui peccat contra temperantiam, amittit liberalitatem: ita neque quocunque peccato mortali amittitur habitus fidei, quo vere credimus, omnia nobis divinitus revelata, atque adeo promissionem ipsam remissionis peccatorum, si voluerimus corda a nostris iniquitatibus per gratiam Dei revellere. Quod si diversae sint materiae⁴² virtutum, et vitiorum, circa quas diversi nostri affectus versantur, diuersissima etiam sunt alia praecepta a praecepto fidei, atque diversae obligationes, quales in ipso distinctissimo decalogo separatim exprimuntur. Atque adeo quod intentum est huius capitis, fides haud quaquam iustum eximit a lege, sed legi potius subdit.

Unus aut alter locus est scripturae,⁴³ quem possunt adversarii huic catholicae veritati obmoliri, quippe verbum illud Pauli,⁴⁴ Lex iusto non est posita, sed iniustis, non subditis, impiis, et peccatoribus, et c. Et illud,⁴⁵ Si spiritu Dei ducimini, non estis sub lege: omnes autem iusti spiritu Dei ducuntur: iuxta illud,⁴⁶ Qui spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Quibus accedit et illud,⁴⁷ Ubi spiritus domini, ibi libertas. Ad haec autem facillima est, verissima, et planissima theologorum omnium responsio,⁴⁸ nisi universos isti respuissent. Sunt enim in lege virtutes duae. Prima, quod est regula nostrarum actionum, cuius transgressio, peccatum est, et a qua legis virtute nemo excipitur. Nam omnis anima (inquit Paulus)⁴⁹ potestatibus sublimioribus subdita sit, neque potest quisquam Deo aut suis potestatibus esse subditus, nisi sit subiectus legibus. Sed alia virtus est legis coerciva, quae cogit incontinentem contra suas agere appetitiones, et hoc modo iustus, ille scilicet, qui sedatas iam habet, et pacatas turbulentas passiones, non subditur legi, quoniam nutui spiritus sancti omni procul metu legis obsequitur.

Hoc itaque primum constituto, quod iustus non ilico liberatur a legis vinculo ad iudicandum, an possit plene satisfacere legi, quae principalis est intentio in prima parte huius libri, brevis praemittendus est sermo de explicatione legis: sane de qua, neque omnino adversarii nobiscum consentiunt. Atque in capite primum haec sancta confessio Christianis supponenda est, quod CHRISTUS¹ non solum a Deo datus hominibus est, ceu redemptor, cui sit fidendum, verum ut legislator cui est obediendum, ut Synodus Triden. can. 21. sanxit contra impios quosdam, negantes fuisse legislatorem. Et quidem, quatenus res ad decem praecepta spectat, quanuis universa sint de iure naturae, et in lege veteri fuerint explicata, tamen in lege evangelica obligationem habent iuris divini, eo quod a CHRISTO sunt praecepta. Lex enim vetus simpliciter quantum ad illius legis obligationem attinet, prorsus abolita est, et extincta in ipso passionis momento, quo CHRISTUS protulit, consummatum est. Nam traslato sacerdotio,² inquit Paul. necesse est ut legis translatio fiat. Ubi absque ulla exceptione totam legem expirasse docet, quoad vim obligandi. Illud autem theologorum axioma,³ quod ex praeceptis antiquis, cerimonialia antiquata sunt et abolita: legalia vero non omnia, sed moralia omnia permanserunt, sic intelligendum est, quod prima, quia erant figura venturi CHRISTI, non licet amplius praecipere in nova lege: ne sint falsa signa. Secunda vero licite integrari possunt, sed tertia, quia erant iuris naturae, necessarium fuit, ut iterato instaurarentur. Itaque decalogus praeter obligationem naturalem, nullam prorsus habuisset in Evangelio obligationem divinam, propter vinculum antiquae legis (quae perinde tota cessavit, acsi nunquam fuisset) nisi denuo praeceptus fuisset a CHRISTO tanquam a vero legislatore, et explicatore iuris naturalis. Unde tanquam verus legislator multa exponendo mandavit, et commendavit ad idem ius pertinentia, quae mundus tunc ignorabat. Ut,⁴ Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum. Beati mites, et beati qui lugent, Sive consilia sint, sive aliquando praecepta, nihil modo disputamus. Neque vero solum ut Scribae et Pharisaei legis enarratores, sed tanquam potestatem habens, leges ponebat, Audistis, quia dictum est antiquis, Non occides, ego autem dico vobis,⁵ Quicunque dixerit fratri suo racha, etc. Audistis, quia dictum est antiquis, Non mechaberis, ego autem dico vobis, Quicunque viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est in corde suo. Atqui praeter haec naturalia adiecit, et praecepta sacramentorum:⁶ Ut, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum: et, Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis: et,⁷ Nisi poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis. Nec id tantum verum, utcunque adversarii resultent, facultatem fecit Ecclesiae leges condendi,⁸ quae essent velut suarum antemurale, quibus vineam suam sepierat, Non quod ipsi deesset prudentia perfectissime instituendi totum Ecclesiae ius: sed quia sciebat temporum, locorumque varietatem, diversosque hominum casus novis nonnunquam legibus indigere. At non est hic locus haec pressius tractandi: sed haec meminimus ad enarrandum canonem Concilii, qui hoc tempore fuit propter quosdam necessarius.⁹

Hac autem consyderatione praemissa, duo sunt puncta, de quibus Lutherani a nobis dissentiunt, intellectu necessaria ante disputationem de satisfactione legis. Primum de explicatione praeceptorum: et alterum, an praeter praecepta sint aliqua consilia. De primo ergo puncto aiunt (ut est videre apud melanthonem¹⁰ in loco communi de bonis operibus, et apud Bucerum¹¹ in lib. de concord. controver.) quod nos doctrinam operum praeclare tradimus de externa hypocrisi, aut de humanis cerimoniis: opera vero primae tabulae, et fontem bonorum operum ignoramus, et obruimus. Et vocant externam hypocrisim,¹² septem praecepta secundae tabulae. Siquidem hypocrisim discernunt a praeceptis primae tabulae, quam vocant internam iustitiam. Interna autem iustitia est, inquiunt, credere verbo Dei, timere Deum, confidere Deo, firmare semper fiduciam, ne vincat dubitatio quod sumus in gratia dei. Quae quidem dubitatio, aut contemnit Deum, aut fugit iratum, aut non vere invocat. Ecce mysteria in quibus isti collocant totam vitam Christianam, suadentes haec omnia exteriora, aut nihil, aut perparum referre: sed totum negotium Christiani intus consistere in corde. Neque enim satis eluere eum possunt colorem, quo sunt a magistro suo tincti, in de liber. Christ.¹³ ubi ait, nihil prodesse externa opera: scilicet, versari in locis, et officiis sacris, ieiunare, neque voce orare, imo neque interiores speculationes, aut meditationes, praeter unam fidem et fiduciam. Imprimis, quam infra dignitatem loquuntur de praeceptis secundae tabulae,¹⁴ quin vero quam indigne de illis sentiant, quis est, qui non videat? Putant enim in hoc tantum esse nobis iussa, quod Deus nos voluit illis exercere, quibus tanquam testimoniis fidei ipsum glorificarem. At vero ratione longe diversa discernit Ecclesia catholica inter primam ac secundam tabulam praeceptorum. Non enim distinguuntur uti externa opera ab internis: nam tam in prima, quam in secunda praecipiuntur, et intima, et extera opera. Discrimen autem est, quod cum Deus,¹⁵ et in se optimus sit, ac propter se colendus, et naturae quoque auctor, rerumque genitor, cui nostri cura est, et providentia, in duobus summam posuit omnium mandatorum: scilicet,¹⁶ Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. et proximum tuum sicut teipsum. Ex quibus mandatis ait, universam legem pendere et prophetas. Primum autem quod ad suum ipsius pertinet cultum, in prima tabula iussit tribus praeceptionibus explicari: secundum autem, in altera, septem aliis. Neque vero praeceptiones primae tabulae, mentis sunt dumtaxat meditationes, sed in opera se etiam exerunt. Primum enim praeceptum¹⁷ non est formaliter dilectionis, sed ipsius explicatio: scilicet, unicum, trinum credere Deum, idola, uti deos falsos execrari, in quibus nihil est numinis: illum esse unum, cui soli, cordis, oris, et operis laus, et cultus debetur. Secundum etiam praeceptum de sanctificatione sabbati non intus tantum in mente, sed in cultu etiam exteriori positum est, atque adeo tertium de suo sancto nomine non vanis iuramentis usurpando. Quocirca novum inventum est, hoc penitus prima tabula praecipi, credere verbo Dei, confidere, et firmare semper fiduciam, ne vincat dubitatio, an assecuti fuerimus promissiones Dei. De quo latius lib. 3. in de certitudine gratiae. Atqui ut in prima tabula opera etiam iubentur exteriora, ita et in secunda, opera quoque interiora. Non enim solum iubemur charos venerari parentes, externis pietatis officiis, sed intimo etiam affectu. Neque tantum iubemur abstinere a re vel thoro alieno, sed non concupiscere uxorem, aut rem proximi. Igitur (quod in principio proponemus) et falso, et indigne opera secundae tabulae vocat hypocrisim.¹⁸ Est enim hypocrisis, quando aliud extra in opere effertur, quam intus fertur in corde: opera autem et officia caritatis in proximos ex fide et amore Dei procedunt. Quinimo secundum scripturam, indicia sunt veri amoris Dei.¹⁹ Unde Paul. Reddite, inquit, omnibus debita, Cui tributum, tri butum, etc. Nam qui diligit proximum, legem implevit, Non adulterabis, Non occides, et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur, Diliges proximum tuum sicut teipsum.²⁰ Et Ioan. quem dominus de suo pectore, caritatis praeceptionibus lactaverat, ita, quae inde exugerat, denarrat. Charissimi si sic Deus dilexit nos et nos debemus alterutrum diligere. Deum nemo vidit unquam. Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et caritas in nobis perfecta est: Et, Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere? Et, Hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum. Haec est expositio Ioannis super illud novum mandatum CHRISTI, quo nihil discipulis commendatius esse voluit, et sanctius, quod ut se invicem diligerent, sicut dilecti fuerunt ab eo. Unde colligit, nullum esse exploratius indicium divinae dilectionis, quod dilectionem proximi. Quare Paul. non satis habuit explicare unitatem humani generis ex naturali vinculo carnis, quo compacti sumus in unum corpus. Sed uno, inquit, spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus.²¹ Et alibi,²² Membra sumus corporis eius (puta CHRISTI) de carne eius, et de ossibus eius. In summa, tanti fecit Deus opera haec externa, quibus caritatem colimus inter fratres, ut cum omnium bonorum in se ipse dives, nostrorum non indigeret, ita proprie cuiusque personam induit, ut non satis habuerit dicere, Quod uni ex istis fecistis, pro me fecistis, sed mihi fecistis.²³ Et in postrema die totam praemonuerit iudicationem futuram, si cum fuisset nudus, vestitus a nobis fuerit, si pastus denique in fratribus fuerit, et ex caritate tractatus. Qua ergo fronte opera secundae tabulae hypocrisim Protestantes appellant? Dicentes totum negotium christianum in corde cum solo Deo gerendum. Agnoscimus enim verbum CHRISTI liberatoris nostri, Regnum dei intra vos²⁴ est, quoniam ut ait Paul. Lex nostra lex spiritus est, sed tamen eo modo est spiritualis, quo alibi explicat non esse regnum dei escam, et potum: sed iustitiam, et pacem, et gaudium in spiritu sancto: iustitia autem, pax, et gaudium spirituale non conservatur, nisi per exteriores actus.²⁵

Secundum istorum a nobis dissidium de lege CHRISTI est, quod nullum in Evangelio agnoscunt consilium, quod non sit praeceptum: si non particulare, saltem inclusum in praecepto de dilectione Dei super omnia.²⁶ Ex quo ut cap. sequenti videbimus, eliciunt unum argumentum ad confirmandum, quod non possumus huic praecepto satisfacere in hac vita. Nam quicquid homo facit, adhuc plus debet. Ob idque irridet nos, ut capitulo de satisfactione videbimus, quod cogitemus, non solum posse satisfacere legi, verum aliquid ultra supererogare. Quocirca cum in libello imperatorio,²⁷ instante Echio, scriptum esset, opera quidem a nobis fieri bona, quae a Deo sunt mandata, et commendata, postea Buce.²⁸ circa finem libri sui de concordan. controver. reclamavit, satis fuisse positum mandata. Quia nihil est, inquit, in Evangelio, quod non procedat de mandato dilectionis: reliqua vero opera, quae ex humanis institutis fiunt, prorsum condemnant, ut patet in suo didagmate, de quo articulo optime obviatum illis est a Coloniensibus in antididagmate. De hoc autem articulo consiliorum dicam, quod ad praesens propositum de satisfactione legis attinet, eo praesertim, quod nonnullos inter catholicos audivimus de hoc dubitantes: quinimo contendentes, nullum esse opus supererogationis vel consilii, sed omnia esse praecepta. Etiam illud,²⁹ Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et c. Cuius contraria idcirco conclusio constituenda nobis est.³⁰ Ratio qua maxime testimonia sacra huius veritatis elucidantur, est haec. Deus in operibus erga proximos illa tantum edixit nobis sub praecepto, quae pertinebant ad custodiam caritatis: nam finis praecepti caritas:³¹ cetera vero officia, non erat, cur nobis iniungeret ex necessitate: in his autem quae ad cultum suum pertinent non est obligationem nostram metitus ex magnitudine beneficiorum, quae in nobis contulerat, creationis, et redemptionis, sed omnia iuxta naturam nostram suaviter disposuit: illa tantum praecipiens, quae suam amicitiam servarent, et quae possibilia essent, neque adeo difficilia, non modo his aut illis hominum conditionibus, sive hoc aut illo loco vel tempore, sed quae omnibus quocunque tempore, et loco essent possibilia: reliqua vero in optione cuiusque posuit. Quare consilia non sunt per se perfectiora, quod opera praeceptorum, sed cum finis omnium mandatorum sit perfectio caritatis, consilia ordinantur ad maiorem eorum custodiam. Quare licet non sint necessaria, hac tamen ratione pertinet ad perfectionem. Unde statim CHRISTUS in solenni illa legis promulgatione ante necessaria praecepta proposuit perfectorum consilia, Beati pauperes spiritu.³² Nam paupertas non est necessaria, sed legitimus bono bonorum usus. Beati qui lugent: et his similia. Et ideo subdit, Vos estis lux mundi: quasi quibus competit non solum iustitiam vulgariter colere, sed egregie usum etiam rerum licitum abiicere. Atque exhinc forte legitimus eruitur intellectus illorum verborum, Qui solverit unum de mandatis istis minimis, minimus vocabitur in regno caelorum: qui autem fecerit, et docuerit, magnus vocabitur. Facit enim dubium, quomodo praecepta vocaverit minima, eum autem qui servaverit, appellaverit magnum. Loquebatur ergo forte de operibus illis consilii, quae ex eo dicuntur minima, quia non sunt necessaria, sed tamen qui legitime servaverint: scilicet, ad maiorem, et consummatiorem praeceptorum custodiam, futuri sunt in regno caelorum, non qualescunque cives, sed magnates. Accedit et verbum CHRISTI, Sunt³³ eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum caelorum. qui potest capere capiat. Cuius expositorem agit Pau. ubi ait, Bonum est³⁴ homini mulierem non tangere, et, Volo omnes homines esse sicut ego sum. et, Dico non nuptis, et viduis, bonum est illis si sic permanserint, sicut et ego: subdit autem, De virginibus praeceptum domini non habeo, consilium autem do, etc. Haec autem communia sunt. Sed rem paulo exactius urgebo ex illo, ubi dominus adolescentulo³⁵ illi interroganti, quid faciendo vitam aeternam possideret, legitur respondisse, Serva mandata: mox dicenti, servasse a iuventute sua, adiecisse, Vade, et vende omnia quae habes, etc. Ille enim locus est, ubi perspicacissime discernitur inter commune ordinem³⁶ praeceptorum, et singularem consiliorum acceptionem. Bifariam autem interpretari vel³⁷ depravare moliuntur hunc locum adversarii. Primum enim aiunt, adolescentem illum fuisse Pharisaeum, qui mentitus est servare praecepta, et ideo iussum esse relinquere divitias, quae sibi erant impedimento. Quo videntur Hiero.³⁸ et Orig. inclinare: sed profecto nulla potest ratione negari, quo minus legem servasset, quoad satis erat ad amicitiam dei. Nam habetur Mar. 10. quod CHRISTUS intuitus eum, dilexit eum. Item quoniam si fuisset mentitus, non respondisset CHRISTUS, Si vis perfectus esse, seu ut habetur in Marco, Unum tibi deest: haec enim verba supponunt, iam fecisse iuvenem, quod ei dixerat CHRISTUS necessarium esse ad vitam aeternam. Hoc forte verum est, quod non servabat praeceptum dilectionis modo perfectissimo, erogando bona sua in pauperes, ut esset inter perfectos. Et illa forte fuit mens Hieronymi et Orig. ut auctor est S. Tho. 2. 2. q. 189. ar. 1. Repugnat enim perfectioni³⁹ maxime christianae, ut tam dives esset, quam ille creditur fuisse, ubi erant pauperum greges, quibus potuisset bona sua distribuere. Sed mentitus fuerit nec ne, nihil moror. Nam ut utravis pars vera sit, manifeste colligitur ex littera, discrimen consiliorum a praeceptis. Aliorum ergo est responsio, quod non solum⁴⁰ servare alia mandata: sed relinquere omnia, sit necessarium ad salutem. Quare ubi ait CHRISTUS, Si vis perfectus esse, non loquebatur de perfectione supererogationis, quae nulla est, sed de illa quae est necessaria ad salutem. Propterea, quod ut refertur apud Marcum et Lucam, dixit, Unum tibi deest, vade, quaecunque habes vende, etc. Haec autem interpretatio exinde deprehenditur falsa, quod si de tali necessaria perfectione intellexisset, in initio ilico interrogationis illam respondisset esse necessariam, ubi iuvenis interrogavit, quid faciendo vitam aeternam possideret. Cum ergo discrete, ait, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Sed si vis esse perfectus, vende, etc. manifeste distinxit inter opera necessaria, et opera consilii. Unde quod addit, Unum tibi deest, intelligitur, tum ad perfectionem, tum ad securitatem perseverantiae. Nam difficile est divitibus perseveranter agere ad vitam aeternam, ut statim subiecit CHRISTUS. In summa, dicere, quod opera consilii, et maxime renuntiare divitiis, et illustribus statibus seculi, sit de necessitate salutis, est haeresis condemnata⁴¹ adversus Pelagianos, ut refert Aug. in epist. ad Paulinum, ubi inter decem errores illum connumerat quintum: puta, divites baptizatos nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi fuerint facere, non reputari illis, necque eos habere posse regnum dei. Necque profecto opus alia fuisset condemnatio, quam quod alias condemnaretur tota religio christiana, quae divites permittit. Unde Paul. quanuis admonitos⁴² nos fecerit, quod qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, nihil tamen amplius subiungit, quam Divitibus huius seculi praecipe, non sublime sapere, necque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo viuo, bene agere, facile tribuere, etc.

His itaque necessariis fundamentis subiectis, quaestio est prima huius libri, utrum iustus qui per fidem iustificantem non absoluitur a lege, possit per gratiam adiuvantem, legi satisfacere. Lutherani enim in¹ utrunque peccat extremum: dum aiunt, et quemcunque iustum nexu legis per fidem absolui, et neque iustissimum legi posse satisfacere. At vero ne nobis imponere perseverent, quod possibilitatem adimplendae legis nobis adscribamus, haec ante omnia sanctissima confessio,² quae nobis est cum illis communis, supponenda est, quam lib. 1. cap. 22. et ferme per totum librum secundum contra Pelagianos sanctitatem ab Ecclesia esse monstravim. Nempe, quod absque divino nutu, specialique auxilio nequimus implere divina praecepta: scilicet, neque omnia quantum ad substantiam actus, neque minimum, quantum ad intentionem praecipientis. Ita enim in Concilio Milevitano et Africano³ confessum est, atque etiam in Arausicano. Cuius in canone 25. verba sunt, Hoc praedicare debemus, et credere, quod per peccatum primi hominis ita inclinatum, et attenuatum fuerit liberum arbitrium, ut nullus postea aut diligere Deum sicut oportuit, aut credere in Deum, aut operari propter Deum, quod bonum est, possit, nisi gratia eum et misericordia divina praevenerit. Et talia ferme verba protulit praesens Synodus Tridentina in primis canonibus⁴ tribus. Quam etiamnum fundamentalem conclusionem paulo post peramplius explicabimus: an scilicet praeter gratiam habitualem, necessarium sit quoque novum auxilium ad digne operandum et perseverandum. Nulla ergo de hoc est controversia: sed verum cum speciali dei auxilio homo valeat satisfacere legi. Hoc enim est, quod Protestantes apertis⁵ sime, et pertinacissime inficiari pertendunt: ubique inculcantes, quod in hac vita, nec divino favore possumus satisfacere legi, sed tantum inchoare. Quinimo ipsam inchoationem, opus omnino volunt esse dei, et nullatenus nostrum. Est autem error iste, germen pestiferae illius⁶ radicis, quam lib. 1. cap. 11. et 12. revellere nitebamur, ceu complurium errorum feracem. Videlicet, concupiscentiam carnis reluctantem rationi, esse peccatum, prohibitum illo praecepto, Non concupisces: quod omnino tolli non potest in hac vita. Inde enim confecit Luther. in de liber. christ. et ar. 2. assertionum suarum, et rursus art. 31. et latissime in lib. de decem praeceptis, quod nullatenus in hac vita, quoquo pacto divinitus adiuti possumus plene implere mandatum illud maximum, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde, et ex tota mente, etc. propter rixam et pugnam carnis, impedientis ne toto corde diligamus: sed hic inchoari, et in patria perfici. At quoniam verba haec dextrum possunt recipere sensum, in quo nobis possunt esse communia, perpende quomodo inter nos differat. Non id tantum adversarii sentiunt, quod in hac vita non diligimus ea perfectione qua deus diligitur in patria: de hoc enim nulla est disceptatio. Agnoscimus enim dilectionem viae non esse firmam, et fixam, uti illic erit. Item plane confitemur, quod nequimus ita Deum diligere ex toto corde, quin multa sint venialia peccata permixta iustitiae nostrae. Nam si aliud haberemus de nobis iudicium, nosipsos (ut ait Ioan.) seduceremus. Sed tamen addunt⁷, in quocunque opere hominis quantumcunque iusti, necessario inesse omissionem praecepti illius dilectionis. Namque tenemur secundum illos, singula praecepta implere ex dilectione: ita enim intelligunt illud, Omnia in⁸ gloriam Dei facite. Et, Finis praecepti caritas.⁹ Et putant, nullum esse opus tam perfectum, quin propter iugem reluctantiam carnis commaculetur, ne fiat ex toto corde: ut est in praecepto dilectionis. Atque inde dicit Luthe. ar. 31. in omni opere bono iustum peccare, quia est omissio illius praecepti. Et ar. 32. opus bonum optime factum veniale esse peccatum, secundum misericordiam Dei, sed mortale, secundum iudicium Dei. Ob idque nullo nostro opere secundum istos, satisfacimus legi, sed sola fide recipimus misericordiam dei non imputantis peccata nostra. Hanc doctrinam hactenus perseverant defendere Lutherani. Unde in confes. Augustana, art. 6. Cum fide inquiunt¹⁰ reconciliamur, necessario sequi debet iustitia bonorum operum. Sed quia tanta est infirmitas humanae naturae, ut nemo legi satisfacere possit, necesse est docere homines, quod haec obedientia non placet Deo, quia legi satisfacit: sed quia persona est in CHRISTO reconciliata a fide, et credit sibi reliquias peccati condonari. Quare non censent esse simpliciter iustitiam, sed reputari quandam iustitiam: subiicientes illud, Non intres in iudicium¹¹ cum servo tuo, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens: et alia id genus, ad quae nos infra respondebimus. Id quamplurimis verbis explicatissime persequitur Melanthon in apol.¹² sub tit. de dilect. et imple. legis, commentatus illud Evangelii, Si vis ad vitam ingredi¹³, serva mandata, in eo sensu, quod tantummodo oporteat a nobis in hac vita legem inchoari: id est, imperfecte impleri. Et paulo inferius nobis improperat, quod praedicemus nos legem implere, cum in hac vita non possimus legi satisfacere. Et inferi?. Legis impletio quae sequitur innovationem, est exigua et immunda, et inchoata, tamen haerent adhuc in natura reliquiae peccati, quae semper accusant nos, et ideo non est accepta propter seipsam, sed propter fidem: quia iusti seu accepti reputamur propter CHRISTUM. Et rursus. Propter fidem in CHRISTUM non imputatur nobis hoc quod deest impletioni legis. Vide quanta explicatione utatur, ut doceat imperfectionem operum nostrorum non esse, eo solum quod remissior est, quam in patria, sed cuilibet operi veram inesse culpam. Unde paulo inferius (quae verba quoque sunt Lutheri, ar. 13.) exprobrat nobis, quod fingamus CHRISTUM tantum esse nobis commeritum primam gratiam, nos postea tamen nostra legis impletione placere, et mereri vitam aeternam. Cum tamen mediator CHRISTUS omnem nobis fuerit gratiam meritus. Idem latius etiam persequitur in locis communibus sub tit. de imple. legis. Idem Buce. adhuc¹⁴ multo (quod suum est ingenium) cumulative sermone inter enarrandum articulum. s. libelli imperatorii: Cuius paulo post expendemus verba. Subiiciamus ergo propositiones, quibus est ad hanc quaestionem respondendum. Prima.¹⁵ Possibile est nobis cum divino favore, et adiutorio, sic in hac vita totam legem, atque adeo dilectionis praeceptum implere, ut non modo singula, verum omnia peccata mortalia possimus vitare. Ratio prima huius conclusionis ex subversione fundamenti, quo adversarii connituntur, sumitur. Abunde enim demonstratum a nobis est loco citato lib. 1. ita per baptisma remitti, condonari, deleri, abstergi, sepeliri, atque adeo penitus tolli originale peccatum, et universa, si quae sint actualia, ut nulla fiat reliqua ratio culpae, nisi ubi voluntate libere homo consentit in peccatum, necque illo praecepto, Non concupisces, certamen carnis prohiberi, sed victoriam. Et quanuis liberum arbitrium vulneratum fuerit, debilitatumque praeuaricatione primi parentis, non tamen adeo extinctum est, quo minus possit divino auxilio resistere. Quo fit, ut a concupiscentia non singula opera commaculentur nostra, atque ea minus, quae in gratia dei per eius facimus auxilium. Accedit et huc praeterea, quod eodem lib. 1. c. 22. explanabamus. Nimirum, quod modus caritatis non est de essentia aliorum praeceptorum. Et ideo quamvis gratis largiremur, non posse nos in hac vita implere praeceptum dilectionis, non inde sequeretur universa aliorum praeceptorum opera peccata esse, habereque annexam privationem eiusdem praecepti. Haec autem oia iam pridem a nobis constitutissima sunt.

Inde hic ergo exordiendum est, utrum praeceptum dilectionis¹⁶ impleri in hac vita possit a nobis per auxilium dei. Et causa dubitandi praecipue sumitur ex Aug. in lib. de perfect. iustitiae¹⁷: ubi ait, quod in illa plenitudine caritatis patriae praeceptum illud implebitur, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Nam cum est adhuc (inquit) aliquid carnis concupiscentiae, quod continendo fraenetur, non omnino do ex tota anima diligitur Deus. Et quod reperstringit, est, quia videtur docere, illam perfectionem dilectionis, quae non hic, sed in patria esse potest, cadere sub praecepto. Ait enim, Cur enim non praeciperetur homini ista perfectio, quanuis ea in hac vita nemo habeat? Non enim recte curritur, si quo currendum est, nesciatur. Quomodo autem sciretur, si nullis praeceptis ostenderetur? Hunc autem locum Augustini interpretatur 1. 2. q. 44. S. Thom. hoc modo.¹⁸ Praeceptum aliquod bifariam intelligitur impleri: uno modo perfecte, quando pervenitur ad fine praecipientis, alio modo imperfecte, quando, etsi non perveniatur ad fine, non tamen receditur ab ordine, et regula dirigente in fine. Intentio Dei, dilectionem sui praecipientis, fuit, ut plene illi, omninoque uniremur amando, ita ut non solum nihil esset in nobis contrarium, sed nec aliqui, quod eius amorem remorari, remittereve posset, aut tenere: cuius felicitatis nequimus nisi in patria potiri, quando liberi a corpore mortis huius videbimus eum sicuti est. In hac vero vita impletur imperfecte. Et tanto quisque perfectius, quanto propius ad illam perfectionem accedit. Non est ergo mens Augustini, quod dilectio patriae sit hic praecepta tanquam implenda in hac vita sub poena peccati, sed tanquam finis et scopus, quo dirigenda est intentio nostra. Nec est cur Buce. contra glossam hanc reclamet¹⁹. Sane, quae ex verbis ipsis Augustini liquet: nam postquam dicit, illam nobis perfectionem esse praeceptam, subdit causam, ut per praeceptum sciretur, quo nobis esset currendum. Unde sicut miles (ait S. Tho.) licet non²⁰ potiatur victoria, non tamen peccat, si non facit contra disciplinam militarem, ita quanuis hic nemo fruatur dilectione illa patriae, non tamen peccat, nisi qui deflectit a lege, et praeceptionibus caritatis, aut aliquod veniale admittit contra eius fervorem. Itaque si lubet explicatius dicere, aliud est perfecte implere praeceptum, et aliud, non violare.²¹ Possumus in hac vita non violare, licet non possimus perfecte implere. Cavenda est ergo aequivocatio implendi. Accipitur enim uno modo, ut opponitur transgressioni, seu omissioni, et isto modo impletur in hac vita. Et alio modo, ut tantum valet, quantum plene ad mensuram, cacumen, et fine pertingere: et isto modo impletur in patria. Et qđ iste sit sensus Augustini, in propatulo est. Intendit enim in illo libro disputare contra Celestium, qui dicebat, posse hominem in hac vita vivere absque ullo peccato actuali: scilicet, tam veniali, quam mortali, ex eo quod praeceptum sit homini, ut absque peccato sit. Quem Aug. redarguit ex illo Ioan. Si dixerimus, quia peccatum non habemus, etc.²² Et ideo nunquam venit in mentem Augustino, quod singula nostra opera sint omissiones illius maximi praecepti, velut peccata, sed qđ vita quanuis iustissimi hominis, non potest transigi sine permixtione aliquorum, saltem levium peccatorum. Qui quidem sensus patetissimus apud eundem est in de spir. et lit.²³ ubi idem tractat argumentum. Discernit enim cap. 26. inter vitam hanc militatem, in qua cognoscimus per speculum in enigmate, et triumphatem illam in qua iusti videntes facie ad faciem, satiantur illa iustitia, quam hic ex fide viventis esuriebant, et sitiebat. Nam, Beati qui esuriunt, et sitiunt iustitiam. Unde ad iustitiam huius vitae, inquit, quae minor est illa, non absurde dicitur pertinere ne homo peccet, necque enim si esse nondum potest tanta dilectio Dei, quanta illi cognitioni plenae perfecteque debetur, iam culpae deputandum est. Aliud est enim totam nondum assequi caritatem, aliud nullam sequi cupiditatem. Quamobrem debet homo quanuis longe minus amet Deum, quam eum potest amare conspectum, nihil tamen appetere illicitum. Haec Aug. et talia illic congeminat, ut ostendat perfectionem huius praecepti in hac vita in eo positam esse, ut nulli delectationi illicitae consentiamus, quin vero caveamus a leuioribus.

Praeter auctoritatem Augustini²⁴ est argumentum, ut vulgatissimum, ita validissimum ad eandem conclusionem demonstrandam. Praecepit nobis Deus, ut se ex toto corde, proximum vero sicut nosipsos diligeremus, et ne sit opus singula meminisse, si ad vitam volumus ingredi, servemus mandata: Deus autem nihil praecipit impossibile: ergo implere illa possumus, saltem eius ope subnixi. Minor huius syllogismi evidentissima est. Nam quicquid Deus praecipit, peccatum est, si non fiat: quoniam ille servus qui cognovit voluntatem domini sui, et non fecit voluntatem eius, vapulabit multis. Et Paul. Concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret, Non concupisces. Unde contra Faustum Aug. Peccatum est, inquit, dictum vel factum, vel concupitum contra legem Dei: at non facere, quod est impossibile, peccatum non est: Deus ergo non praecipit impossibile.²⁵ Latissime enim lib. 1. cap. 17. et 18. persuasum fecimus, adeo voluntarium, intrinsecam esse et inseparabilem rationem peccati, ut repugnantia sit, peccatum esse nisi sit voluntarium: quod autem impossibile est factu, id non facere, non est voluntarium: est ergo non solum impietas, sed manifestaria contradictio, quod aliquid nobis Deus praecipiat impossibile. Iam vero quomodo verum esset, quod regnum caelorum vim patitur, si impossibilia essent mandata, quae seruatu sunt nobis necessaria, si volumus ad vitam ingredi? Sanctissime ergo Hiero. in²⁶ exposit. symboli ad Damasum. Execramur, inquit, eorum blasphemiam, qui dicunt, impossibile aliquid homini a Deo praeceptum esse, et mandata Dei non a singulis, sed ab omnibus in communi posse servari. Et infra, Liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos semper dei indigere auxilio: et tam illos errare, qui cum Manichaeo dicunt, hominem peccatum vitare non posse, quam illos, qui cum Iouiniano asserunt, hominem non posse peccare. At negant isti, illud opusculum fuisse Hieronymi: hoc enim sibi asylum munivere, quo se recipiant, quoties non habent quid aliud respondeant. Sed tamen identidem in dialogo contra Pelagianos lib. 1. et 3. repetit, mandata dei possibilia esse, necque Deum praecepisse impossibilia. Ita enim suus Atticus confitetur, nulli dubium esse. Et Aug. ser. 61. de tempore,²⁷ Deus neque impossibile aliquid potuit imperare, quia iustus est: nec damnaturus est hominem pro eo quod non potuit vitare, quia pius est. Non solum ait, non imperavit, sed quia non potuit imperare impossibile, quia iustus est: sicut necque punire, quod vitare non possumus, quia pius est. Acsi dicat, si Deus imperasset impossibile, non esset nobis iniustitiae deputandum, quod non paruissemus, sed sibi qui impossibile praecepit: et si nos puniret de re quam vitare nequimus, non esset impietas nostra, non vitasse, sed sua punire. Et de laudibus Pauli Chry. Homil. 7.²⁸ Possibile est, inquit, Dei iussa perficere, si modo velimus omnem naturae trepidationem alacriter virtute superare, nihilque impossibile est eorum, quae a CHRISTO hominibus imperantur. Si enim quantum est in nobis velimus virium exprimere, maximum etiam nobis Deus adiungit auxilium. Et in concilio Arausicano can. 25.²⁹ Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia, omnis baptizati (CHRISTO auxiliante, et cooperante) quae ad salutem pertinent, possint, et debeant (si fideliter laborare voluerint) adimplere. De nostro autem Tridentino, statim.

At vero audiamus nostros hostes, quibus ista commentis subterfugere cogitarunt. Ait Buce. in conciliatione articuli de iustificatione, quod aliud est, Deum praecipere id quod in se est impossibile (quod et ipsi blasphemiam esse testantur) aliud vero id qđ Deus praecipit esse homini impossibile, quod ita pie dicitur, ut contrarium blasphemia sit: nam praecepit, quod sibi est possibile. Acsi nos vel transversum unguem ab hac confessione discedamus, et non certissimum profiteamur, ut in priori conclusione praemisimus, et in secunda repetimus: quinimo ut Patribus, et Ecclesiae sanctissimum esse monstravimus, non nostris naturalibus viribus, sed divino favore et adiutorio esse nobis possibilia mandata. Nihil de hoc controuersamur Bucere, sed hoc vobiscum postulamus, utrum nobis per gratiam, et auxilium Dei sit possibile implere legem. Et quidem ais possibile Deo, in hoc tamen seculo, ex parte: in futuro ex toto. Ecquid autem quando dicitis ex parte, intelligatis, ita exponitis, quod impossibile est in hac vita satisfacere praecepto dilectionis, atque adeo legi, et ita impossibile, ut quodlibet opus sit de se peccatum. Hoc ipsum est, quod manifesti erroris redarguit argumentum nostrum. Impossibile est ut Deus dederit hominibus legem, cui per eius auxilium non possint iuxta suam voluntatem satisfacere. Alias ad quid praeciperet?

Respondetis, quod licet non possimus satisfacere, praecepit nihilominus, ut omnia ipse concluderet sub peccato, et nos proinde ad suam recurrerem misericordiam. Profecto secum ipsa pugnat responsio vestra. Nam ecce omnes conclusi sub peccato ad misericordiam eius confugimus, qui nos adiuvet implere quod iubet, manum nobis porrigit, gratiam infundit, ope sua, et opera nos iuvat. Nunquid necque gratia, necque auxilium suum ullum sufficiens est, ut legi satisfaciamus? Ut quid nos ergo fides ducit ad misericordiam Dei: nisi ut per eius suppetias impleamus, quod per nos ipsi non valemus? Quo modo qui, teste David, mandavit mandata sua custodiri nimis, non auxiliabitur, ut ad iustum custodiat? An forte severior est in praecipiendo, quam in subveniendo potens, et benignus. Videte ne cum patrocinium gratiae contra liberum arbitrium suscipitis, gratiae potius iniuriam irrogetis, peius enim quam Manichaei sentitis. Nam illi voluntatem quae a malo principio condita erat, aiebant, non posse vitare peccatum, vos etiam hoc nostrae voluntati impingitis, quam a vero Deo creatam agnoscitis. Necque id solum dicitis, sed quod necque per gratiam et auxilium Dei potest homo satisfacere legi, ut peccatum vitet: non ergo solum liberum arbitrium, verum, auxilium Dei reputatis infirmum. Longe plane aliter quam vos ubique Patres excipiunt verbum illud ad Gal.³⁰ Conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio IESU CHRISTI daretur credentibus. Nempe, ut quod lex iubet, per fidem impleamus. Per fidem scilicet, quae per caritatem operatur. Unde Aug. de spir. et lit. cap. 13.³¹ Quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. Et infra. Lege operum dixit Deus, Fac quod iubeo: lege fidei dicitur Deo, da quod iubes. Et ca. 20. Lex data est, ut gratia quaereretur. Gratia data est, ut lex impleretur. Et contra duas epist. Pelag. li. 3. Lege fit, ut Deus quid fieri velit audiatur: gratia vero fit, ut legi obediatur. Lex ergo auditores iustitiae facit: gratia, factores. Et quomodo id fiat adhuc explicatius exponit in epistola quinque episcoporum ad Innocentium, quae est. 95. Ait enim legem distingui a gratia, quia lex iubere novit, gratia iuvare. Lex enim dicit, Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus:³² fides autem respondet, Da mihi intellectum, ut discam mandata tua.³³ Lex dicit, ut abstineamus a fornicatione et carnalibus desideriis:³⁴ fides dicit, quod nemo potest esse continens nisi Deus dederit.³⁵ In summa, lex dicit, Declina a malo et fac bonum:³⁶ et Paul. per fidem ait Coloss.³⁷ quod non cessat orare pro illis, ut ambulent digni Deo in omni opere, et sermone bono. Quae omnia testimonia sunt manifesta, ut per auxilium fidei vere impleamus legem. Atque adeo falsissimum sit quod nostri aiunt Protestantes,³⁸ scilicet per auxilium fidei id tantum nobis obvenire, ut exerceamur in lege, non autem ut satisfaciamus legi. Si enim fides impetrat et implet quod lex iubet, profecto summa est, vel ignorantia verbi, vel sensus corruptio, negare, quod per auxilium gratiae satisfaciamus legi. Nam quid aliud est implere, quam satisfacere? Imo quid est legem facere, quod ait Paul. Factores legis iu³⁹ stificabuntur: et legem servare, quod ait CHRISTUS. Qui diligit me, sermones meos servabit,⁴⁰ et legi satisfacere? Imo quid est quod ait ipse Legislator noster, Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos:⁴¹ iugum enim meum suave est, et onus meum leve: nisi quod multo sit facilius per gratiam Dei legem, quae ignavis, socordibus, ac prauis hominibus gravis onerosaque videtur, servare, et implere, quam per vias difficiles, abruptaque et lubrica vitiorum oberrare? Unde Ioan. Haec est caritas Dei, ut mandata eius custodiamus, et mandata eius gravia non sunt.⁴² Quoniam, omne quod natum est ex Deo, vincit mundum. Et haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Est ergo mandatorum summa, ut mundum vincamus, a quo per fidem reportamus victoriam. Ex his utique talibusque testibus, et meritis causae nostrae sententiam confecit S. Syno. Trid.⁴³ quam aequissimam cap. 11. pronunciauit, his verbis, Nemo temeraria illa, et a Patribus sub anathemate prohibita voce utatur, Dei praecepta homini iustificato ad obseruandum esse impossibilia. Nam dominus impossibilia non praecipit, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis: et adiuuat ut possis. Cuius mandata gravia non sunt: cuius iugum suave est, et onus leve. Qui enim sunt filii Dei, CHRISTUM diligunt: qui autem diligunt eum, ut ipsemet testatur, servant sermones eius, quod utique cum divino auxilio praestare possunt, eos autem qui contradixerint, anathemata esse iubet, can. 18.

Sed attingimus tandem punctum controversiae,⁴⁴ unde pus huius ulceris prodatur. Haec oia aiunt, non probant, quod nos implemus legem, sed quod Deus ipse implet: hoc est enim, quod ait Buce.⁴⁵ ubi eum iam proxime citauimus, quod Deus non praecipit, id quod est simpliciter impossibile, sed illud quod est nobis impossibile: et ipsi possibile. Sed apprehende mentem hominis. Non enim vult, id quod nobis est impossibile, fieri nobis per auxilium Dei possibile, ut nos ipsi impleamus legem: nam tunc nulla esset internos controversia: haec enim ipsa est confessio nostra. Sed intelligit, quod legem quae nobis est impossibilis, Deus ipse per filium suum in credentibus implet, in praesenti ex parte, et in futuro ex toto. Ita enim doctus est a magistro suo Luthero in de libert. chri.⁴⁶ Cuius verba sunt. Ipse qui solus praecipit, solus quoque implet. Vide ergo duos absurdissimos errores. Non nos, sed Deus in nobis facit opera legis, et tamen non perfecte implet, ut satisfaciat legi. Et de hac re proferuntur, dispergunturque tragoediae sermone vulgari in ludibrium liberi arbitrii, quod non solum per se nihil possit in operibus gratiae, sed necque cum auxilio Dei quicquam libertas nostra cooperetur. Et quod usque ad lacrimas indolendum esset, cum res sit, quae nulla omnino probabilitate possit ab homine sanae mentis percipi, quo illam vulgo persuadeant, fingunt a praelatis Ecclesiae confictum esse regnum liberi arbitrii, cum tamen ipsum nihil cooperetur, necque ad assequendam iustitiam, necque ad augendam. Nescio qua possit alia emphasi explicari, quam nostri mores denigraverint, prostraverintque Ecclesiam, quantaque sit adhibenda cura ut instauretur, quam quod adversarii nostri, quam nulla ratione suadere possunt, dicentes tamen contra Ecclesiam esse Romanam persuadeant vulgo. Res est certissima, quod si mores componeremus nostros, nullis nobis opus esset rationibus. Sed quo ad rem redeamus, non solum Lutherani sunt in isto errore, sed nonnulli etiam catholici: scilicet, quod non sumus nos qui implemus legem, sed Deus. Propterea, quod ait Paul. Deus est qui operatur omnia in omnibus.⁴⁷ Et, Qui operatur, velle, et operari pro bona voluntate.⁴⁸ Et, Non est volentis, necque merentis, sed Dei miserentis:⁴⁹ Et, Non possumus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis.⁵⁰ Et, Gratia Dei vita aeterna.⁵¹ Unde Aug. in de gra. et lib. arb. c. 7.⁵² Non Deus, inquit, coronat merita tua, tanquam merita tua, sed tanquam dona sua. Ex quibus non defuit, qui talem sensum eliceret illius verbi Pauli, Viuo ego, iam non ego, sed vivit in me CHRISTUS,⁵³ ut ad singula nostra opera referret: hoc est, oro ego, iam non ego, sed orat in me CHRISTUS: abstineo ego, iam non ego, sed abstinet in me CHRISTUS.

In contrarium autem statuitur secunda conclusio,⁵⁴ qua prima elucidetur. Tametsi Deus nobis facultatem, vigoremque impendat, ineptisime tamen, quin falsissime dicitur ipsum implere legem. Nos enim sumus qui implemus, atque adeo qui de ipso bene meremur. Exordiamur ab illo loco Matthaei. 19. unde isti suam extorquent opinionem: ubi quaerentibus discipulis, Quis poterit salvus esse, respondit Redemptor, apud homines hoc impossibile est: apud Deum autem omnia sunt possibilia. Necque vero disputemus, quomodo illic accipitur impossibile. Nam certe idem est, quod difficile: erat enim peculiaris sermo de divitibus, qui aegerrime, et difficillime possunt opes dimittere. Sed largiamur usurpari illic absolute, ut est homini impossibile viribus propriis legem implere. Hoc nihilominus concesso, is tantum intellectus inde colligitur, quod homini per vigorem naturae est impossibile, sit ei per auxilium Dei possibile. Qui quidem intellectus planissime exponitur ex verbis subiunctis Petri, Ecce nos reliquimus omnia et sequuti sumus te, quid ergo erit nobis? Quasi dixisset, Ecce nos adiuti favore tuo reliquimus omnia. Non dicit, tu reliquisti, sed nos reliquimus: et ideo ait, quod praemium erit nostri operis, qui tibi vocanti respondimus? Praeterea quis ita desipiat, ut dicat, quod CHRISTUS in me ieiunat, vel ab illicitis voluptatibus abstinet? Nam abstinere a cibis, non est mera negatio: lapis enim non abstinet, sed est privare se hominem concupitis. Deus autem non cupit in nobis cibos, aut alias turpes voluptates, ut ipse dicatur abstinere: sed nos per auxilium suum. Et (quod li. 1. retrac. c. 23. adnotavit Aug.)⁵⁵ quamvis Deus dicatur operari omnia in omnibus, tamen non credit omnia in omnibus. Non enim ipse sibi, sed nos illi credimus, necque se per caritatem, quae in nobis est, amat ipse, sed nos ipsum. Necque sibi ipse loquitur dum oramus, sed nos secum. Ecquis dicat, quod ipse est qui in nobis meretur apud se? Ut enim meritum ad mercedem refertur, ita et qui meretur alius ab illo est apud quem meretur. Unde aliud est, quod merita nostra sint dona Dei, aliud vero quod ipse mereatur. Nos enim sumus, qui per liberum arbitrium legi obsequimur. Necque Paul. dicit, quod Deus vult per voluntatem nostram, sed quod dat nobis velle, et operari, et perficere. Unde Aug. eodem libro de gra. et lib. arb. c. 6. Si merita, inquit, ita intelligantur esse nostra, ut etiam dona esse Dei cognoscantur, non est reprobanda ista sententia. Et cap. 16. Non iuberet Deus, quod sciret non posse ab homine fieri. Et infra, Certum est nos facere cum facimus, sed ille facit, ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati: qui dixit (scilicet Ezechielis 36.) Faciam ut in iustificationibus meis ambuletis, et iudicia mea observetis et faciatis. Et de spir. et lit. ca. 9. exponens illud, Iustificati gratis per gratiam ipsius,⁵⁶ subdit, non quod sine voluntate nostra fiat, sed voluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia voluntatem, et sanata voluntas impleat legem: et capitulo sequenti, Non quia legem implevimus, gratia data est, sed datur gratia, ut legem implere possimus. Et Paulus non ait, quod gratia faciat totum,⁵⁷ sed plus, inquit, ego omnibus laboravi, non ego solus, sed gratia Dei mecum. Atque ut demum concludamus, hic error est,⁵⁸ qui nonus condemnatus est contra Pelagium, ut refert ad Paulinum Augustinus, scilicet, quod non est liberum arbitrium, si Dei indiget auxilio. Erat enim sermo de operibus gratiae, ut libro. 2. iam adnotauimus, quae opera determinauit Ecclesia, ita fieri per auxilium gratiae, ut concurrat etiam liberum arbitrium. Sed quando nullum esset testimonium, aut Ecclesiae aut scripturae, quomodo posset mens capere humana, quod liberum arbitrium non cooperetur Deo? Ad quid nobis opera illa praecipiebat potius, quam pecoribus, quae non aliter in nostra essent potestate, quam in potestate illorum? Iam vero quaenam esse potest oculatior experientia, quam ea libertate praestare hominem opera gratiae, qua opera naturae? Tametsi fides nos doceat auxilio alio et favore nos indigere in operibus gratiae. Videor tamen mihi iam molestus, qui Solem illustrare contendo.

AT non satis fuerit in genere constituisse, possibilem nobis esse legem per auxilium Dei, nisi et de maximo illo praecepto dilectionis, et de leuioribus peculiarius dicamus. Aiunt enim, ut cernitur eodem loco apud Bucerum, mandata Dei non a singulis, sed ab omnibus in commune posse servari.¹ Qua de causa expositionem illam symboli, ubi habetur, mandata omnia a singulis posse servari, aiunt non esse Hieronymi.² Quoniam Hieronymus, inquiunt, libr. 1. decalogi adversus Pelagianos contra docet, quod quando mortale hoc indutum fuerit immortalitate, tunc Deus erit omnia in omnibus, ut non sit tantum in Salomone sapientia, in David mansuetudo, in Phinees zelus, in Abraham fides, in Petro caritas: sed virtutes omnes in omnibus. At quandiu habemus thesaurum istum in vasis fictilibus, et carne fragili circumdamur, nullus est, inquit, qui omnes habeat virtutes. Attende, prudens lector, quo sensu excipiunt haec Hieronymi verba: sic etenim quod nemo sit, qui possit implere totam legem, sed unus implet unum praeceptum, et alius aliud, et ita ab omnibus complexim tota. Et ideo praemiserat, inquiunt, paulo ante Hiero. quod tunc iusti sumus, quando nos peccatores fatemur. Et in epistola ad Cthesiphontem ait quod haec hominibus sit sola perfectio, si imperfectos se noverint. Ad explicationem ergo conclusionis generalis superioris capitis adtexuimus hic alias particulares. Prima, Singuli³ per gratiam et auxilium Dei singula possunt et omnia servare mandata, ita ut sint vere iusti. Haec ex superiori cap. continuo sequitur. Nam si Deus nihil nobis imperavit impossibile, nulla est in lege sua praeceptio, quam non singuli favore suo possint implere. Alias ut implere, non esset liberum, ita necque non implere, esset peccatum. Et par ratio est de illo maximo, dilectionis Dei super omnia. Siquidem per verbum imperandi proponitur sicuti et cetera. Imo perpende oculate lector, verba, quae Moses proloquitur,⁴ Haec sunt, inquit, praecepta, quae mandavit dominus Deus vester, ut faciatis ea. Et rursus, Ut custodias omnia mandata et praecepta eius. Et tertio, Audi Israel, et observa, ut facias, dominus Deus vester unus est, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. Horum videtur ora illic Deus per prophetam obtrudere, ne dicere auderent, non esse nobis positum illud magnum praeceptum, ut illi satisfaceremus. Sane qui proxime, quam illud praeciperet, tanta replicatione praemisit, ut facias, ut custodias, ut observes: quod perinde est, acsi dixisset, ut satisfacias. Et confirmatur conclusio. Hoc praeceptum diligendi Deum ex toto corde, et tota mente, ita est rationi conforme, atque adeo homini a natura penitissime insitum (quod libro primo demonstratum est) ut nihil possit esse magis: ergo quanuis a carnis infestatione, et incursu difficile nobis fiat, cur non erit tam potens auxilium gratiae divinae, ut aliquando possimus sic facere suam voluntatem, ut necque in corde sit illi quicquam contrarium, necque perinde in dilectione ulla ratio culpae. Etenim diligere ex toto corde, et ex tota mente,⁵ dupliciter fieri potest. Primo modo, ut non solum nihil repugnans caritati, verum nihil remittens vel impertinens, sit in corde, sed totum sit in Deum semper actu intentum. Et hoc erit in patria. Sed altero modo intelligitur, toto corde, ut satisfaciamus praecepto: scilicet, ut nihil, necque opere, necque verbo, necque ipsa cogitatione quicquam admittamus contra eius voluntatem. Et isto modo diligimus in via: quare saepissime ait David, Confitebor tibi domine in toto corde meo. Et, In toto corde meo exquisivi te. Et, In toto corde meo scrutabor legem tuam.

Et quod hoc sit possibile, patentissime praeterea admonemur ipso ore Dei, eod. lib. Ubi sic legimus, Mandatum hoc quod⁶ ego praecipio tibi hodie (et loquitur de illo maximo) non supra te est (id est, non est supra tuas vires, adiutorio meo, subnixas) nam quod per amicos possumus, per nosipsos modo quodam possumus. Et sequitur, Necque procul positum, necque in caelo situm, ut possis dicere, Quis nostrum valet ad caelum ascendere, ut deferat illud ad nos, ut audiamus, atque opere compleamus. Ecquid est, ut compleamus, quam ut satisfaciamus? Et subsequitur, Necque trans mare est positum, ut causeris, et dicas, Quis e nobis poterit transfretare mare, et illud ad nos usque deferre, ut possimus audire et facere quod praeceptum est. Sed iuxta te est sermo valde, in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illud. Acsi dixisset, adeo tibi est in promptu facere, ut nihil excusationis obtendere tibi possis, si iuxta voluntatem meam illud non comples. Et CHRISTUS dominus noster in Evangelio,⁷ Hoc est, inquit, maximum et primum mandatum in lege, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Et quomodo sit maximum explicat, quia inde adiuncto altero de dilectione proximi, universa lex pendet, et prophetae: ex eo scilicet, quod omnis lex et prophetae, ut sunt explicationes huius, ita in hoc veluti in scopum referuntur: quia finis praecepti caritas.⁸ Quod si maximum est, revera maxime est obseruandum: nam ut mandasti, inquit, propheta, mandata tua custodiri nimis.⁹ Si autem observatur, satisfit voluntati praecipientis: alias frustra dixisset CHRISTUS, Qui facit voluntatem patris mei, qui in caelis est,¹⁰ ipse intrabit in regnum caelorum: et inuanum quotidie peteremus, Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra. Non ergo solum in regno caelorum, sed ante ingressum regni caelorum sit in terra voluntas Dei: quod est singulis praeceptis satisfacere.

Neque Hieronymus loco citato contrarium docuit.¹¹ Quod Bucerus in proxima linea potuisset inspicere. Nisi quod est illis sanctissimum, detruncata verba citare. Nam ubi in dicto dialogo, Atticus respondet, quod nullus in hac vita habet omnes virtutes, euestigio explicat sese subiuncta causa, Quia necesse est, inquit, ut singuli excellant in quibusdam. Solum ergo sibi voluit Hieronymus, quod nemo habet omnes virtutes consummatas, sicuti erit in caelo. Nihil ergo sibi contradicit, ubi ad Damasum ait, omnia mandata a singulis impleri posse.

Sed emergit ex hac conclusione dubium,¹² Utrum iustus praeter habitualem gratiam gratum facientem, indigeat quoque auxilio speciali Dei moventis ad singula opera praeceptorum. Ita enim videtur affirmare S. Tho. 1.2.q.109.art.9.¹³ De hoc sic secunda conclusio.¹⁴ Quanuis pro opinione quibusdam neque improbabili habeatur, quod iustus non ad singula opera meritoria egeat, praeter gratiam gratum facientem, novo speciali auxilio, nihilominus simpliciter verum est, quod indiget novo auxilio ad operandum et implendum legem, ad non peccandum et ad perseverandum. Primum membrum opinantur, qui probatam habent doctrinam illam, quae communis est theologorum, et libro superiori, c. 20. asserta a nobis est. Videlicet, quod potest homo vigore naturali, cum solo generali auxilio praestare quandoque bonum opus morale, etiam extra gratiam, atque adeo implere aliquando praecepta aliqua, quantum ad substantiam operum. Inde enim formatur argumentum iudicio meo non invalidum. Omne opus genere suo bonum absque ulla mala circumstantia, quod extra gratiam factum est moraliter bonum, si fiat ab illo, qui est in gratia, est meritorium vitae aeternae: quoniam ut opus sit acceptum ad vitam aeternam, nihil aliud videtur requiri, quod sit genere suo et circumstantiis bonum, et fiat ab amico Dei. Respexit enim¹⁵ Deus, inquit scriptura, ad Abel et ad munera eius: id est, quia persona erat in gratia sua, opus fuit sibi acceptum. Potest autem homo qui est in gratia, implere aliquando praecepta, et facere alia bona opera, cum solo concursu generali Dei, multo melius quam poterat extra gratiam: ergo talia opera erunt meritoria vitae aeternae. Nec alia relatio videtur requisita esse in Deum tanquam in fine supernaturalem, quod procedat ex gratia. Nam opus ex obiecto bonum natura sua refertur in deum: et quando quis in ipsum convertitur, virtualiter in eum refert omnia opera. Quocirca id quod nonnulli comminiscuntur:¹⁶ scilicet, quod potest opus procedere ab illo qui est in gratia, non tamen ex gratia, approbare satis nequeo nisi de peccatis venialibus. Nam si opus sit bonum, et sit ab illo, qui est in gratia, virtualiter (quod aiunt) proficiscitur ex gratia. Greg.¹⁷ autem et Capreol. quia hallucinantur S. Thomam fuisse in illa opinione, quod ad singula opera moraliter bona requiritur extra gratiam auxilium speciale, bene inde conficiunt, quod secundum ipsum, existenti etiam in gratia ad singula opera meritoria idem sit etiam requisitum auxilium. Nos tamen qui supra contrarium patefecimus de opere moraliter bono, contrarium etiam sub peritiorum censura opinamur de operibus meritoriis: scilicet, quod praeter gratiam non est requisitum aliud auxilium speciale ad singula. Quae quidem opinio, probatissima fuit ante nos Caietano¹⁸ loco citato super S. Thomam. Secundum autem membrum praefixae conclusionis: scilicet, quod simpliciter ad operandum et implendum legem necessarium sit praeter gratiam, auxilium speciale, probat illic S. Thomas, quia dupliciter indiget homo naturae lapsae auxilio Dei. Primo ad sanandam naturam, et hoc abunde sit per gratiam gratificantem nos Deo: per hoc enim rectificatur natura, quod restituitur in ordinem divinae regulae et voluntatis. Sed praeterea requiritur auxilium quo moveatur ad agendum. Primo propter generalem rationem, quia nulla creatura in quaecumque actum prodire potest, nisi virtute motionis divinae: et secundo propter peculiarem conditionem, naturae lapsae, quae licet per gratiam, quantum ad mentem, reducatur in ordinem, remanet tamen corrupta, et infecta secundum carnem. Et in hac secunda ratione ostendit, se non loqui de singulis operibus, quia ut dixerat. 2. art. eiusdem. q. non est tanta corruptio sensualitatis, quin posset homo aliquando per auxilium generale Dei operari secundum rationem. Sed simpliciter requiritur tale auxilium speciale, quia nec omnia, nec diu possumus bene agere ad custodiam gratiae sine illo. Et eadem ratione sequitur, quod ad non peccandum requiritur etiam praeter gratiam, auxilium speciale, atque ideo ad perseverandum. Si tamen perseverantia dicat continuationem boni usque ad fine vitae. Nam si dicat bonum propositum, et singularem habitum mentis, totum illud infunditur homini cum gratia. In confirmationem huius conclusionis citat S. Thomas Augustinum de natura et gratia, ubi ait, Sicut¹⁹ oculus corporis plenissime sanus nisi candore lucis adiutus, non potest cernere, sic et homo perfectissime etiam iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere. Et in lib. de perseverantiae ex verbis Cypriani asserit, quod illo verbo dominicae orationis, Sanctificetur nomen tuum, petunt sancti perseverantiam in sanctitate, quae pendet ex suo iugiter auxilio. Facit et illud de grat. et libero arbit. cap. 6. ubi ait necessariam esse gratiam Dei, non solum ut iustificet impium: id est, ex impio fiat iustus, sed etiam ut cum fuerit iustificatus ex fide, ambulet cum illo gratia, et incumbat super illam, ne cadat: iuxta illud, Quae est ista quae ascendit dealbata,²⁰ incumbens super patruelem suum? Atque hanc indigentiam confessus David petebat, Adiutor meus esto, ne derelinquas me.²¹ Est denique analogia quaedam et proportio inter naturalia, ac supernaturalia, quod sicut Deus non solum dat naturales formas agendi, sed generali influxu concurrit cum illis, ita quos sibi facit gratos, iuvat speciali auxilio ad opera supernaturalia: ut utroque modo verum sit, Pater meus usque modo²² (id est assidue, et continenter) operatur, et ego operor. Ex quo verbo colligit Hieron. ad Cthesiphontem in hanc sententiam verba haec, Semper largitor, semperque donator est. Non mihi sufficit, quod se mel donavit, nisi semp donaverit. Igitur quamvis in conciliis non ita expresse determinetur, praeter habitualem gratiam requiri novum auxilium, nihilominus ita est intelligendum. Nam in Synodo nunc S. Tridentina²³ can. 22. habetur, si quis dixerit iustificatum sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare posse, anathema sit. Et in concilio Milevitano can. 3. Gratia non solum determinatur valere ad remissionem peccatorum, quae commissa sunt, sed etiam in adiutorium, ut non committantur. Et in Arausicano, can. 25. Fidem et amorem nobis Deus inspirat sui ipsius, ut post baptismum (cum ipsius adiutorio) ea quae sibi sint placita, implere possimus. Nota adiutorium, et auxilium.

Tertia conclusio huius capitis sit.²⁴ Quamvis singula possimus vitare peccata venialia, non tamen omnia. Conclusio est non solum S. Thomae eadem quam 109.1.2. art. 8. verum et theologum omnium in 2. sent. d. 28. Quinimo non a theologis scholasticis, sed a sacra pagina, secundum S. Patrum interpretationem radices ducit. Ratio derivatur ex distantia inter mortale et veniale.²⁵ Primum enim consistit in perversitate rationis, quae cum per gratiam reformetur (habet enim iustus propositum fixum in Deum) potest eiusmodi homo, et singula, et omnia vitare per auxilium Dei. Veniale autem committitur ex subreptione propter carnis tyrannidem, quae semper extat in iustificato. Nam in persona hominis reparati dicebat Paul.²⁶ Ipse ego mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. Et ideo licet singula possimus vitare (alias non essent peccata) non tamen possumus omnia. Adeo enim pertinax est et continua insultatio illa carnis in varia vitiorum genera, ut dum unum vitamus, incurramus in aliud. Quoniam ratio non potest in assidua specula et vigilia durare ad reprimendum eiusmodi incursiones. At ratio haec ait Duran.²⁷ solum militat de venialibus ex subreptione: puta, quae accidunt propter defectum plenae deliberationis. Quapropter (neque omnino improbabiliter) tenet, huius generis venialia esse, quae non possumus vitare omnia. Nam cetera, inquit, quae sunt venialia ex obiecto: ut mendacium ex ioco: verbum ociosum, similia cuncta possumus, uti mortalia, vitare. Nihilominus verisimilius est, quod nec ab istis omnibus possimus plene cavere: tum quia etiam istorum occurrunt occasiones crebriores, ut possimus univerfas repellere: tum quia cum sint levia peccata, quae non deiiciunt nos a gratia Dei, segniores reddimur, et remissiores ad illas superandas. Verum est tamen, quod possunt multo facilius vinci. Imo sunt provectae virtutis homines, ita se vigilanter ab illis tuentes, ut serventur nonnullo tempore incolumes. Haec autem conclusio, ut proxime dicebam, non est audienda tanquam scholasticorum opinio, sed tanquam Patrum collectio ex divino eloquio. Fuit enim iam olim vox illa Caelestii Pelagiani,²⁸ posse hominem sine peccato vivere, si velit, per virtutem liberi arbitrii. De qua re contra ipsum scripsit ad Ctesiphontem Hiero.²⁹ et dialogum praeterea contra Pelagianos, atque Aug.³⁰ librum de perfectione iustitia, et librum post de spir. lit. Quam haeresim, ait Hiero. exordium traxisse a Pithagoricis, et Stoicis, dicentibus non cadere in sapiente passiones. Contra quem errorem non erat illi Patres adeo anxii depugnare rationibus, sed scriptura testimoniis: ut est illud Ioan.³¹ Si dixerimus, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus. Et,³² Non est iustus in terra qui faciat bonum, et non peccabit. Et Salomon,³³ Non est homo qui non peccet. Et Iob,³⁴ secundum. 70. Nemo mundus a sorde. Et David³⁵ Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt. Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Et, Non intres in iudicium cum servo tuo, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Unde quotidie orat sancti, Dimitte nobis debita nostra. Propter duellum illud, quod spiritus sustinet adversus carnem, de quo ait Paul.³⁶ Sentio aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati. At notandum est³⁷ apud Augustinum in utroque loco, quod non negat, possibile esse per auxilium Dei, immunem esse prorsus hominem a peccato, sed ait, praeter unum IESUM CHRISTUM, nullum esse exemptum. Et ideo vocat impossibile illud, quod nunquam fuit factum. Et idem ait Hieronym. lib. 2. dialogi, citans illud Ecclesiastes, Omne quod futurum est, iam factum est in priori seculo: quod autem homo fuerit liber omnino a culpa actuali, nunquam fuit, ait Hieron. in priori seculo: ergo neque erit. Tamen Tamen si postea Aug. idem tractans argumentum de natu. et gra. ca. 36. sacratissimam Dei matrem meritissimo excipit. Ubi mirandum sane sunt, qui illic Augu.³⁸ meminisse putant de peccato originali. Tractat enim in illa parte illius libri idem argumentum, quod in libris citatis de perfectione iustitiae de spir. et lit. scilicet, quod non possit homo vivere sine peccato: contra Caelestium dicentem, Potest homo non peccare si vult. Originale autem non est in nostra voluntate. In cuius exemplum proferebat ille haereticus longum catalogum veteris testamenti: puta, Abel, Enoch, Abraham, et reliquos iustos, quos aiebat nullum fecisse peccatum. Inter quos referebat et beatam virginem. Ubi si intelligeret de originali, non potuisset illos particulariter. Nam secundum Pelagianos, nullus mortalium illud contrahit. Ex quibus Aug. recensitis iustis solam beatissimam virginem excipit. Neqz tamen affirmans, sed nolens facere de illa mentionem propter honorem domini. Scimus enim, inquit, quod plus ei gratiae collatum fuerit ad vincendum ex omni parte peccatum, quae concipere, ac parere meruit Deum, quem constat, nullum habuisse peccatum. In eo quod dicit, vincendum, manifestissime loquitur de actuali: quoniam originale non vincitur. Et ideo notanter et discrete de illa dixit, vincere: de CHRISTO vero, nullum habuisse. Et subdit, Hac ergo virgine excepta, reliqui omnes sancti, et sanctae interrogati, utrum essent sine peccato, responderent, si dixerimus, quia peccatum non habemus ipsi nos seducimus. Quo etiam verbo liquet, solum de actuali habuisse sermonem. Nam de originali quanuis Christianus affirmet ipsum non habere, non contradicit Ioanni. Atqui propter hoc verbum Augustini, Patres deinceps omnes, et theologi universi unanimes iure optimo praedicat, gloriosam virginem, peccatum nullum fecisse actuale quicquid senserit Chrysost.³⁹ Augustino antiquior. Hinc S. praesens Synodus Trid.⁴⁰ determinat can. 23. sub anathematis censura, ne quis posthac dicat, aliquem in hac vita peccata omnia venialia vitare posse, nisi speciali Dei privilegio. Quemadmodum, inquit. de beata virgine Ecclesia tenet. Ceterum enim Patrum, ac theologorum, Ecclesiae nomine censuit: quoniam inter Ecclesiae decreta, non id genus fuerat relatum. Quo ergo ad explicationem huius conclusionis redeamus, hoc primum notandum est, quod illud sancti vocarunt impossibile, non quod Deus non posset facere, sed quod nondum fecit. Et secundo, ut cum nostris Protestatibus⁴¹ colloquamur, animadvertendum, nunquam sanctos intellexisse, quod nullo tempore possit homo esse absque omni peccato. Nam Hier.⁴² 3. lib. eiusde dialogi, urgenti Critobolo, an egressus homo aquas baptismatis, sine peccato sit, ingenue respondet Atticus, Ego impossibile esse in homine respondeo sine peccato esse si velit non quia statim de baptismo homo egressus, peccato non careat, sed illud tempus quando sine peccato est, nequaquam possibilitati humanae, sed Dei gratiae deputatur. Et inferius explicans illud, Invenit David filium Iesse virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas. Non dubium est, inquit, David fuisse sanctum, et in hoc electum, ut faceret omnes voluntates Dei: sed tamen illas non fecit in perpetuum. Et ideo subdit, Hoc et nos dicimus, posse hominem non peccare si velit, pro tempore: pro loco: pro imbecillitate corporea, quandiu intentus est animus: quandiu chorda nullo vitio laxatur in cythara.⁴³ Quod si paululum remiserit, quomodo qui adversus flumen lembutrahit, si remiserit manus, statim retro labitur, fluentibus aquis quo non vult ducitur, sic humana conditio, si paululum se remiserit, dicit fragilitatem suam, multa se non posse cognoscit. Ecce quo pacto sancti intellexerunt, hominem non posse sine peccato vivere, non quidem quod omne opus nostrum peccatum sit, ita ut per nullum opus satisfaciamus legi, ut adversarii perverse philosophatur sed quod vita non potest transigi, quin saepe homo cadat, saltem in leviora plus minusve pro cuiusqz vel cura, et diligentia, vel negligentia, et incuria. Quinimo potest homo durare in die, quando non sit memor, neqz levissima culpae, ut possit in particulari confiteri.

Subiungamus ergo quartam conclusionem.⁴⁴ Propter venialia peccata, homo nec rem perdit nec nomen iusti, nec proprie dicitur transgressor legis. Hoc palam liquet in verbis Aug.⁴⁵ loco modo citato de nat. et gra. ubi post commemorationem tot iustorum antiquae legis Abel, Enoch, Abraham, David, et reliquorum, quos scriptura vocat iustos, subdit, Non solum iusti, sed si omnes, inquit, sancti, sanctae cui viverent, interrogarentur, responderent, non esse sine peccato. Et paulo ante, cap. 14. de se inquit, et de aliis ex deo natis loquebatur Ioannes, ubi ait, Si dixerimus, quoniam peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus. Et Iacob,⁴⁶ In multis offendimus omnes. Et in Enchiridio. cap. 64.

Neqz peccatum est omne crimen, neqz crimen est omne peccatum.⁴⁷ Itaque sanctorum omnium vitam quandiu in hac morte vivitur, inveniri posse dicimus sine crimine: peccatum autem si dixerimus, quia non habemus, nosmetipsos seducimus. Unde in concilio Milevitano,⁴⁸ can. 6.7.8. et in concilio Africano, can. 81. duobus sequentibus anathematis execratione reprobantur, qui aiunt, voces illas sanctorum, Si dixerimus, quia peccatum non habemus: et, Dimitte nobis debita nostra, non pro seipsis, sed pro alienis, aut propter humilitatem, non propter veritatem efferri. Quare inter ecclesiastica dogmata,⁴⁹ cap. 86. Aug. Nullus sanctus et iustus caret peccato, nec tamen ex hoc desinit esse iustus vel sanctus: cum affectu teneat sanctitatem. Et ideo veraciter se omnes sancti pronunciant peccatores. Idem respondet Atticus Hieronymi⁵⁰ in 1. li. dialogi Critobolo obiicienti ex sacro canone, multos illos qui dicuntur sancti, et iusti: ut Zacharias, et Elizabeth. De quibus habetur apud Lucam,⁵¹ quod erant ambo iusti ante Deum, incedentes in omnibus mandatis, et iustificationibus domini sine querela. Et Iob,⁵² de quo legitur, quod erat in terra Hus, simplex, et rectus, ac timens Deum, quibus potes omnes subiicere ab Abel iusto usque ad Ioannem, quo CHRISTUS confitetur non esse maiorem natum inter mulieres.⁵³ Omnes, inquit, fuerunt iusti, sed nihilominus potuerunt concidere. Nam delicia (inquit David)⁵⁴ quis intelligit, et ab occultis munda me domine. Unde tunc inquit, iusti sumus, quando nos peccatores fatemur. Nam iustus accusator sui est in principio sermonis.⁵⁵ Idemque nunc S. Synodus Tridentina⁵⁶ confitetur, cap. 11. quod licet in hac mortali vita, quantumvis sancti, et iusti in levia saltem et quotidiana (quae etiam venialia dicuntur peccata) quandoque cadant, non propterea tamen desinunt esse iusti. Nam iustorum illa vox est, et humilis, et verax, Dimitte nobis debita nostra. Adde quod non solum venialia peccata⁵⁷ non adimunt iustitiam, et gratiam Dei, verum neqz obstant quo minus iusti perfecti etiam dicantur: quare illud quod capite antecedenti dicebamus: scilicet, iustitiam, et caritatem in hac vita non esse perfectam, comparatione duntaxat ad illam patriae reputandum est. Sanct, quod haec nostra non sit, perinde, atque illa, fixa firma. Ceterum in hac vita vere et sunt, et in sacris eloquiis pronuciantur viri perfecti. Aug.⁵⁸ enim in loco citato de spir. et lit. ubi negat praeceptum dilectionis in via impleri perfecte, non tamen negat, quin caritas sit hic perfecta, quinimo palam fatetur ex illo, Maiorem enim caritate⁵⁹ nemo habet, q ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Accedit et illud,⁶⁰ Qui servat verbum eius, vere in hoc caritas Dei perfecta est. Et,⁶¹ Tu autem perfectus eris coram domino Deo tuo. Et CHRISTUS in Evangelio,⁶² Estote perfecti, sicut pater vester qui in caelis est, perfectus est. Et,⁶³ De cetero fratres gaudete, perfecti estote. Quod si totum librum de perfectione iustitiae, nostri Protestantes pensiculatius animaduertissent, illic exprimit aliquod verbum Aug. in quo perfectionem iustitiae huius seculi perspexissent. Haec enim, inquit, est nostra in ipsa peregrinatione iustitia,⁶⁴ ut ad illam perfectionem, plenitudinemque iustitiae, ubi in specie decoris eius iam plena, et perfecta caritas erit, nunc ipsius cursu rectitudine, et perfectione tendamus. Haec Augustinus. Ecce ergo perfectionem iustitiae in via quae plene satisfacit legi: nempe recta ire in via domini, nihil inde declinare. Nam perfectio patriae⁶⁵ non est ambulare, sed stare: illa non est meritum, sed praemium: non stadium, sed bravium. Lex idem est quod regula, qua ad bravium tendimus: perfecta ergo legis obseruatia est intrare per angustam portam, et rectam persequi semitam. Nam,⁶⁶ Beati immaculati in via, qui ambulant in lege domini. Et Paulus,⁶⁷ Bonum, inquit, certamen certavi, fidem servavi, cursum consummavi: in reliquo reposita est mihi corona iustitiae. Non est ergo praeceptum, coronam accipere, sed ita certamen consummare, ut coronam accipias. In summa, iustitia nostra hic est fide ambulare, et sitire iustitiam (nam, Beati, inquit, qui esuriunt, sitiunt iustitiam)⁶⁸ ut satiemur, quando apparente gloria sua, viderimus eum sicut est. Sed aestimem verba Pauli,⁶⁹ utrum ad hoc perfectionum discerniculum speciaverit. Ait enim, Non quod iam acceperim aut iam perfectus sim. En perfectionem triumphantium in regno. Sequor autem si quomodo comprehendam. Haec est militiae professio, de cuius perfectione subiungit, Quicunque ergo perfecti sumus, hoc sentiamus, etc. Perfectio ergo viae est perfecte currere et sequi. Quod si minutiora quaedam dum remittitur chorda in cythara, admiserimus, non propterea declinamus a via, nec terga vertimus Deo: sed remoramur quasi luctantes contra fluctus seculi huius. Audiamus denique nostrum Augustinum⁷⁰ eodem loco de spir. et lit. ca. 36. Ad illam, inquit, regni perfectionem spectat, Non concu pisces (id est, corpus exutus mortis huius luctamine carnis liberari) ad hanc, post concupiscentias tuas non eas, et illius perfectionem pro mercede sperare. Igitur quintam,⁷¹ postremamque propositionem concludamus contra Lutherum, art. 31. Non in omni opere peccat iustus. Septies in die cadere iustum, est quidem inter proverbia Sapientis,⁷² cui dominus revelavit sapientiam: quod tamen in omni opere peccet iustus, non potuit Luthero,⁷³ nisi suus revelare genius, ut homines exanimaret, ne bene agerent, et Deo se minus debere crederent, quod iam sibi dedisset natura, quam nec infirmam posset ipse sanare, nec sana satis iuvare, ut bene ageret, et tamen praecepisset, ut iuste quae iusta sunt faceremus. Adde, quod Sapiens de levissimis loquitur culpis, neque peccata vocat, bona opera: sed noster recens Propheta, mirabili nos vult antithesi dementare. Ait enim, non solum in omni opere, sed in omni opere bono peccare iustum: et quod omne opus bonum optime factum, peccatum mortale: mortale est in iudicio Dei: nisi quod per eius misericordiam non imputatur. Huiusmodi coloribus ubique floret unum opus, et bonum, et peccatum: optime factum, et peccatum mortale in iudicio Dei, et tamen per misericordiam non imputatum. Patere adhuc lector audire explicationem hominis, quam apud ipsum auctorem legisti saepe. Ubi ait Paul.⁷⁴ Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati, clarissimum habet sensum. Nempe quod mens deprecatur ad optima, caro autem ad infima: in quo homo constitutus conflictu, nunc victor servit legi Dei, nunc victus succubit legi peccati. Quod autem Paul. de una persona propter diversorum operum vicissitudinem enunciat Luther.⁷⁵ ad eandem personam pro eodem tempore, quinetiam secundum unum idemque opus pertrahere molitus est. Adeo ut eliciat ex hoc loco, quod non solum eadem persona sit simul iusta et peccatrix, sed quod idem prorsus opus iusti, sit partim bonum, quatenus procedit a gratia Dei: partim malum, qua ratione proficiscitur a libero arbitrio. Vide, quousque procreat assertus ille ab istis error, quod concupiscentia, etiam in baptizatis sit peccatum. Illam enim ubique clamant esse arborem malam, quae non potest bonum fructum facere. Quin vide precor quo cum genere mortalium a triginta iam annis litigamus. Peiores nos faciunt beluis. Illae quippe si non sunt in bonum liberae, certe neque in malum. Nobis vero isti sic libertatem concedunt in malum, ut in bonum funditus sublatam velint. Quin vero, quod Deus optimus ad peccandum nos cogat, nihil verentur docere: quod tamen maximus ipse iuvare nos satis possit ad opus quod vere sit bonum, neutiquam induci possunt, ut credant. Primum omnium, nunquid haec contradictio est manifestaria, ut idem opus sit simul bonum, et malum in conspectu Dei? In naturalibus nihil prohibet, eundem cibum, qui ad unum est morbum salubris, respectu alius, esse pestilentem, sed quod unum opus simul fiat secundum regulam, legem, et voluntatem Dei, atque idem simul contra eandem legem, regulam, et voluntatem (hoc est enim esse bonum, et mortale malum) quomodo ex quibuscunque causis fiat, est intellectu possibile. Adde, quod si peccatum est secundum iudicium Dei, quomodo non per misericordiam non imputatur? Nunquid non tam iustus est Deus, quam misericors? quo ergo pacto id in quo iudicat perdurare rationem peccati, et in seipsum offensae, poterit per misericordiam non imputari? Hoc autem duobus me locis: nempe et libro. 1. et item secundo memini reprobasse. Dimissis ergo contradictionibus istorum, ratio conclusionis est⁷⁶ haec. Potest quis per gratiam Dei opus iuxta suam legem perficere, ut nullum admisceat malum finem, aut circumstantiam, sed fiat iuxta eius voluntatem, alias ne quicquam quotidie peteremus. Fiat voluntas tua in terra, sicut in caelo: ergo tale opus expers erit prorsus culpae. Id quod uno testimonio Cypriani⁷⁷ confirmantissime confirmatur, quod tamen Luther. art. 2. pro se adfert ex epistola quadam de mortalitate. Ait enim divus ille martyr, Obsessa mens hominis et undique Zabuli infestatione vallata, vix occurrit singulis, vix resistit. Si avaritia prostrata est, exurgit libido: si libido compressa est, succedit ambitio: si ambitio contempta est, ira exasperat, superbia inflat, vinolentia invitat, invidia concordiam rumpit, amicitia zelus abscindit, etc. Ex isto loco quemadmodum Luthere exprimere valeas, omnia opera esse peccata, nemo nisi discipuli tui videt. Imprimis non dicit, quod uno vitio victo aliud nos vincat, sed quod alia pugna carnis insurgit. At ut illud interim praestemus tibi, cur intercalas auctoritatem, et non legis continuate: ait enim, Si avaritia prostrata est, exurgit libido. Prosternere ergo avaritiam, non est peccatum: sed virtus. Et si libido compressa est, succedit ambitio. Igitur comprimere possumus libidinem, ita ut nullam habeat rationem peccati. Cyprianus itaque adeo negat, omne opus esse peccatum, ut affirmet easdem affectiones, quae nos quandoque devincunt, a nobis etiam vicissim superari. Definite ergo caeci esse. Cessate, peccata dicere, opera, quae per auxilium Dei a nobis fiunt, et maxima ipsius sunt beneficia. Utrum⁷⁸ quando Paulum ipse, sed in eo vivebat CHRISTUS, quando nihil sub sole metuebatur, quod se a caritate Dei separaret, tunc etiam omne opus eius peccatum dicere audetis? An praedicatio Ioannis praecursoris CHRISTI, et omnes etiam martyrum confessiones, quando pro CHRISTO cadebantur, occidebantur, et dilaniabantur, peccata etiamnum erant, quia procedebant a libero arbitrio? Cum tamen opera, quae non fiunt per liberum arbitrium, digna esse non possunt aliquo praemio, eo quod ut peccatum, ita neque virtutis opus est, nisi libere fiat. Profecto qui ita est in sanctos blasphemus,⁷⁹ neque sanctissimae Dei genitrici parcit.⁸⁰ Dicite ergo officia intemeratae virginis, dum CHRISTUM lactabat, gestabat, et nutriebat, peccata fuisse. Atque adeo verbum illud, Ecce ancilla domini, ex quo beata dici meruit ab omnibus generationibus, ut sit vestra consummata blasphemia. Nos enim Paul. auscultamus, qui ad Cor.⁸¹ euigilare iustos iubet, ne peccent. Et rursus, si nupserit, inquit, virgo, non peccat. Et Petrus,⁸² egregias nobis virtutes proponens, subdit, Haec enim facientes non peccabitis aliquando: et Iacob⁸³ non ait, In omnibus offendimus omnes: sed in multis. Sane quod alia sunt in quibus non peccemus: et Ioan.⁸⁴ Omnis qui in eo manet, non peccat. Quin satis nobis est, CHRISTUM audire magistrum,⁸⁵ qui ait, Ecce sanus factus es, iam noli peccare. Ex his nuncque et huiusmodi aliis confecit Synodus⁸⁶ sancta praesens, confessionem illam in calce cap. 11. adversari: scilicet, orthodoxae religionis doctrinae, qui dicunt, iustum in omni bono opere peccare, et can. 25. ubi talium ausum anathematis ferit censura.

Potuissem ego equidem silenter praetermittere responsa argumentorum adversariorum: adeo ab iis qui prius nobis scripsere, cuncta sunt optime diluta: sed non instituti filum et seriem abrumpam, curabo citra taedium illa percurrere. Eo praesertim, quod cap. 19. primi libri, ubi constituimus, non omnia opera peccatoris peccata esse: et 2. c. lib. 2. ubi agebamus de dispositionibus ad gratiam, huiusmodi responsiones in hunc remisimus locum. Rationem isti nullam adferre possunt, quia necessitatem hanc suam peccandi a contagione originalis culpae diducunt: quae res est extra lineam naturalem. Inde enim statim consingunt commentum quoddam super illud verbum CHRISTI, Non potest arbor mala bonos fructus facere.¹ Est enim, inquiunt, concupiscentia inevitabile malum, neque ullum opus fieri potest a nobis, quod non aliquo modo nascatur ex illa: omne ergo est tali ratione malum. Pari modo persuadebant suam haeresim Manichaei,² ut adnotat Aug.³ 2. lib. de verbis domini, dicentes, unam esse naturam bonam, quae non poterat facere malum: aliam vero malam, quae non poterat facere bonum. Et ideo ait illic Aug. et postea in Enchiridio, quod nomine arboris non intelligitur natura, sed voluntas, et vocat voluntatem intentionem more philosophorum. Hoc enim modo neque ex mala arbore nascitur bonum opus, nec ex bona malum. Nam si arbor acciperetur pro natura, cum omnis natura bona sit, nulla posset facere malum: nec ipsa potentia voluntatis. Quam intentionem alibi vocat CHRISTUS oculum, ubi ait,⁴ Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit: si autem nequam, totum erit tenebrosum. Et quod nomine arboris non natura intelligatur, sed voluntatis intentio, patet ex aliis verbis, Aut facite arborem bonam et fructum eius bonum: aut arborem malam, et fructum eius malum. Naturam enim non facimus, sed voluntatem, atque opera quae inde germinantur. Igitur neque omnia opera nascuntur ex concupiscentia carnis, nec illa dicitur arbor, unde inficiatur omnia opera: sed omnia sunt bona, vel mala a voluntate. A qua, potissimum si divinitus adiuvetur, multa esse possunt opera bona. Simili modo detorquent, et illud,⁵ Quod natum est ex carne, caro est, et quod natum est ex spiritu, spiritus est. Elicientes inde, quod omnia opera, etiam illa quae ex gratia procedunt, quanuis illa ratione sint spiritualia, nihilominus qua parte dimanant ex concupiscentia carnis, sunt carnalia et peccata. At verbum illud solum adduxit CHRISTUS, similitudinis gratia. Nimirum, quod quemadmodum ex generatione animali nascitur homo animalis, ita ex regeneratione baptismatis nascatur spiritualis. Quod si quis velit ad opera referre, id tantum poterit euincere, quod illa opera quae nascuntur ex inclinatione et intentione carnis, praeter rationem sint vitiosa. Porro autem contra humanum sensum est, quod omnia opera nostra hoc modo ortum habeat ex carne. Alia vero loca quibus de capite suo contortis enituntur, plu rima sunt in veteri pagina, Atque inde primum initium sumunt, ubi ait Moses,⁶ Videns dominus, quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore, poenituit eum, quod hominem fecisset super terram, etc. Ex illo verbo, Cuncta cogitatio cordis intenta est ad malum omni tempore, colligit Luther. art. 36. nullam inesse nobis arbitrii libertatem ad bonum: sed omnia opera nostra esse mala, et de se mortalia peccata. At plura profecto peccata sunt in sua ista collectione. Nam primum circumstantia verba liquido demonstrant, illud verbum non esse dictum de omni semper genere nostro propter originale: sed de hominibus illius aetatis propter sua nefanda scelera. Ita enim incipit cap. Cum homines incaepissent multiplicari super terram, videntes filii Dei filias hominum, quod essent pulchra, etc. ubi depingitur corruptio illius gentis. Et idcirco subditur, Videns dominus, quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio, etc. Nunquid verbum, Videns, malitiam praesentem designat? Et quod subditur, Poenituit eum, quod hominem fecisset? Et quod subnectitur, Et praecavens in futurum, Delebo hominem? deletio quippe illa in poenam corrupti tunc generis humani facta est. Unde quod ait, omni tempore, solum est verbum indignantis: quod scilicet nihil de emendandis moribus cogitabant, sed in dies flagitia flagitiis, et sceleribus scelera cumulabant. Et idem forsan est sensus similis replicati verbi, qui est secundus locus apud Luther.⁷ Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines. Sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua. Sed esto, hoc referatur ad sensum et cogitationem in universum cordis humani, ut hic secundus locus prae se ferre videtur, quonam pacto ex hinc sit consequens, ut nullum prorsus bonum possit a libero arbitrio prodire? Ut scilicet, non solum otiosae cogitationes (ut verbis utamur Lutheri) sed etiam ingeniosae, et quas homo de industria cogitat, omnes sint mala. Nam illic non dicitur, quod omnis cogitatio cordis humani sit peccatum, sed quod sit intenta et prona ad malum: id est, quod inclinatio carnis, et sensualitatis (hanc enim vocat cor humanum) de se allicit, et trahit rationem, et voluntatem in malum, non tamen inde sequitur, alia opera esse mala, si illa in qua homo devicta ratione, libere consentit carni. Ait enim Iacobus,⁸ quod unusquisque tentatur a concupiscentia sua, deinde a concupiscentia cum conceperit (nimirum per consensum) parit peccatum. At vide si hoc sit perspicuum, cap. 8. Pollicetur enim Deus ideo se non tanta acerbitate ultum deinceps in scelera humani generis, eo quod cogitatio humani cordis prona sit ad malum: haud tamen adduxisset in causam illius clementiae, quod omnia opera hominum sunt peccata: nam hoc potius deberet Deo movere iram: ergo cogitatio illic accipitur pro luctamine carnis. Ut sit sensus, quod eo sint homines venia digni, quod peccent propter continuam sensualitatis rixam et pugnam: quam aegre et difficileter possunt semper vincere. Unde ca. 6. postquam dixerat, quod cuncta cogitatio esset intenta ad malum, extemplo subdit propheta, Noe vero invenit gratiam coram domino. Et cap. sequenti, Te vidi iustum coram me in generatione hac. Complicat Luther. et aliud tertium verbum eiusdem cap. 6.⁹ Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum: quia caro est. Ex quo uno loco geminam conficit argutiam. Primam, quod si homo caro est, nihil boni agere potest. Alteram, quod ita Deus ademerit hominibus spiritum suum bonum, ut spiritualiter mortui nequeant nisi mortis opera agere. Hic autem locus bifaria a Patribus exponitur, ex quarum neutra expositione quoquo pacto valet Luther. suum commentum extorquere. Primum (teste Hieronymo)¹⁰ vox hebraica significatius latine redditur, non iudicabit, et non permanebit. Secundum quem spiritus domini illic accipitur pro ira sua, et indignatione, et caro pro fragilitate. Ut sit sensus, non exigam in futurum tam graves ab hominibus poenas, quia fragiles sunt, sed permittam eos vivere centum viginti annos. Quam aetatem ait Iosephus,¹¹ indulta fuisse hominibus post diluvium. At iuxta Latinam lectionem, non permanebit spiritus accipitur pro vita animali: ut sit allusio ad illud,¹² Inspiravit Deus in hominem spiraculum vitae: caro autem accipitur pro carnalibus hominibus, in quibus est ratio sepulta. Ut sit sensus, non vivet ista generatio perpetuo, quia carnalis est. Quare quod sequitur de centum viginti annis, non refertur ad aetatem, qua essent victuri homines: ut 15. de ciui. dei. cap. 24. auctor est Aug.¹³ sed ad induciarum tempus, quo Deus expectaturus erat emendationem hominum. Intelligendum enim est illud Deum dixisse, viginti annis antequam Noe inciperet arcam, cuius fabrica duravit centum. Quapropter illico sequitur in textu, Delebo hominem quem creavi a facie ter rae. Sed ut hoc etiam velimus elargiri Luthero, quod accipiatur spiritus pro bono spiritu Dei, parum illi dialecticae opus erat, ut intelligeret sensum illius universalis. Non enim dixit, quod in aeternum nunquam permaneret, sed quod non permaneret in aeternum: id est, quod non semper et perpetuo permansurus esset in homine. Cui sensui nihil repugnat, quin aliquando esse possit ut maneat. Neque ipse Lutherus inficias ire potest, quin spiritus domini sit in homine per fidem et gratiam: cur ergo non erit ad operandum bonum? Quartus locus est istis ubique replicatissimus Esaias.¹⁴ Facti sumus immundi omnes nos: et quasi pannus menstruata, universae iustitiae nostrae. Qui tamen locus absque ullo prorsus dubio intelligitur praecise de populo illo. Absque dubio inquam. Primum propter auctoritatem expositoris Hieronymi,¹⁵ qui ait, dictum esse, quando necdum salvator aduenerat: sed populus imaginem terreni hominis portabat. Et praeterea inquit, quod illic depingitur iustitia legis, quae comparatione ad euangelicam puritatem immunditiae reputatur: id quod multis confirmat testimoniis. At textus ipse luce clarius aperit sensum prophetae. Sane qui ingenti animi ardore, et anxietate optabat adventum Messiae. Utinam enim, inquit, diruperes caelos, et descenderes. Atque tali affectu exaggerabat populi necessitatem, deplorabatque eius ruinam, lamentans quemadmodum omnes legis iam obliti pererraret, essentque eorum universae iustitiae, sicut pannus menstruata. Erant enim tunc sub captivitate: ubi a templo absentes non poterant offerre sacrificia, ad expianda peccata, necque uti purificationibus legis. Et ideo allusit ad illorum pannum menstruata. Cuius periphrasim et explicationem illico subsequitur. Quia cecidimus, inquit, quasi solium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos. Atque plurimis huius figurae congeminatis concludit, Necque irascaris domine satis, et ne ultra memineris iniquitatis: ecce respice, populus tuus omnes nos. Profecto ista verba non possunt coaptari universo nunc generi humano. Quinimo manifestissima est contradictio in Luthero. Si enim de omnibus etiam nobis intelligitur, quomodo ipse dicit, quod peccatores horrore peccatorum suorum nomen CHRISTI invocantes, et ad suam misericordiam confugientes, fide iustificatur? Nam et habetur etiam illic. Non est qui invocet nomen tuum, qui confugat et teneat te. Nam vero quavis confessio illa intelligentiam habere aliquam posset generalem, neque tamen intelligi de singulis operibus, sed quod tota vita iusti hominis non potest non crebris maculis esse conspersa. Nam et pannus menstruata non est necesse, ut totus sit defoedatus: sed potest esse maculosus. Necque tamen macula omnis est mortalis.¹⁶ Quadruplicem enim maculam notat illic S. Tho. puta absentiam gratiae exclusae per peccatum mortale, et sola haec proprie est macula. Mox intentio minus recta, aut tertio ventriculus superbiae de bono opere, quae possunt esse venialia peccata. Quarto, aliqualis praeterea negligentiae, quae potest aliquo modo significari nomine maculae, etiam si sit citra peccatum. Qua ratione, ut supra diximus, etiam iustissimi possunt confiteri, universas iustitias suas esse licet pannus menstruata. Quo sensu ait Concionator, Non est homo iustus in terra, qui faciat bonum, et non peccet. Et maxime si componatur cum splendore illo iustitiae Dei lucem inhabitantis inaccessibilem. Praeterquam quod ut ait ad Augustinum Angelorum Greg. Bonarum mentium est ibi culpam agnoscere, ubi culpa non est. Quintum testimonium Protestantibus nostris familiarissimum est illud Psalmi.¹⁷ Non intres in iudicium cum servo tuo domine, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Ex hoc enim loco colligit art. 31. Luther. id quod assecla sui asseverare pertendit, nullum esse bonum opus in nobis in oculis Dei, isto syllogismo. Deus quia iustus est, bonum opus damnare non potest: cum ergo dicat, nullum viventem, necque servum Dei, iustificari in conspectu eius, palam sit, nullum opus bonum posse iustum iudicium Dei sustinere: quare neque bonum est. At Roffen.¹⁸ prudenter quidem, et argute notavit verborum reluctantiam. Si enim Deus bonum opus damnare non potest, quomodo ait Luther. opus bonum non sustinere iudicium Dei necesse est? ergo ut dicat bonum opus, quod secundum ipsum etiam est malum, damnari, et non damnari. Locus ergo ille in eodem sensu satis exponitur, qui ita explicatus est. Non enim habetur illic, quod nullum opus erit iustum in conspectu Dei: sed quod nulla persona iusta ita iustificabitur in conspectu divinae maiestatis, in qua ipse quem nullum latet secretum, non videat multa opera mala, quae nobis sunt abscondita. Nam praeter ipsum delicta quis intelligit? Sed est forte et sensus alius Augustini in enarratione eiusdem psalmi. Nempe quod non potest homo iustificari in conspectu Dei, sicut cum altero homine. Nam Nam inter homines potest quis per se prius mereri mercedem, ut proprio eam iure reposcat, sed respectu Dei non ita: quia nullus prior dedit ei. Et ideo neque iustitias ipsas nostras, in quibus nulla inesset ratio nec venialis culpae, possumus in conspectu Dei proferre, tanquam propriis nostris viribus factas, de quibus petamus praemia. Responderet quippe, Quid habes quod a me non acceperis: qui dedit tibi et cogitare, et velle, et operari? Itaque nihil aliud vult hic Psalmista, quam eos reprehendere, quos etiam taxat Paul. sane qui ignorantes iustitiam Dei, et suam quaerentes statuere, iustitiae Dei non sunt subiecti. Citat¹⁹ praeterea et sanctos Patres in testes. Ut Aug. lib. 10. confessionum, c. 13. ubi inter lamenta, quae pro matre fundebat ad Deum, ait, Vae etiam laudabili vitae hominum si remota misericordia discutias ea. Perseverant enim in sua dialectica, ut a tota vita ad singula opera argumententur: cum Aug. nihil aliud significet, quam quod nulla potest esse tam laudabilis vita, cui non fuerint permixta peccata levia. Praemittit enim de matre sua, Ita post baptismum vixerat, ut laudem nomen tuum, in fide et moribus eius. Non tamen, inquit, audeo dicere, nullum verbum exsisse ab ore eius contra praeceptum tuum. Et ideo subiungit, Vae etiam laudabili vitae, etc. Et paulo inferius, Ego itaque laus mea, et vita mea, Deus cordis mei, sepositis paulisper bonis eius actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis matris meae deprecor te. Discernit ergo expresse Aug. bonos actus matris a malis. Citat praeterea Luthe. et Gregorium²⁰ lib. 9. dialogorum. Ubi ait, quod sanctus vir Iob omne virtutis nostrae meritum esse vitium conspexit, si ab interno arbitrio districte iudicetur. Consulto tamen quae sua prudentia fuit, citauit glossam sine textu. Cernebat enim per textum facile sibi responsum iri. Textus enim est ille,²¹ Vere scio quod ita sit, et quod non iustificabitur homo compositus Deo. Ubi nihil sibi aliud voluit sanctus ille, quam iustitiae nostrae, etiam si absolute per gratiam Dei sint vere iustitiae, comparatione tamen ad infinitam illam rectitudinem, bonitatem divinam non reputantur iustitiae: sicuti papyrus in media nive non existimabitur alba. Quod revera non solum de iustitia huius seculi, sed et de iustitia angelorum in caelo potuit affirmare. Praesertim, quod nec illic loquitur de singulis operibus, sed quod homo non apparebit iustus collatus cum Deo. Et ideo subdit, quod si voluerit homo contendere cum Deo, non potest ei unum respondere pro mille: id est, pro mille beneficiis, quae a Deo recepit, non poterit adferre unum quod ipse prius dederit Deo. Nam neque initium, ait illic Gregor. est a nobis, sed hoc, quod iustitiae nostrae, dum illi comparantur divinae, non apparent iustitiae, cap. 7. explicandum est amplius. Interim ut ad Gregorium redeamus, Nunquam ipse in talem incidit errorem, ut cogitaret, nullam esse actionem humanam culpa vacantem. Sane qui ad Augustinum Anglorum scribens, ait, bonarum esse mentium ibi culpam agnoscere, ubi culpa non est. Et eodem opere moralium saepe confirmat, non solum opus aliquod posse carere culpa, verum et hominem etiam. Potissimum lib. 2. super illis verbis,²² In omnibus his non peccavit Iob labiis suis, neque stultum aliquid contra Deum loquutus est. Ubi ait Gregor. quod beato Iob, et oris testimonium perhibetur et cordis, quia et culpam a lingua compescuit, et a corde restrinxit. Et quanuis Gregor. id non dixisset, textus ipse, In omnibus his non peccavit Iob, abundans nobis esset ad conterendam audaciam dicentium nullum esse opus bonum, quod non sit unam peccatum. In summa, quinque de causis²³ orant sancti, ne Deus intret cum illis in iudicium, sed omnia opera in suam misericordiam reiiciunt. Prima et potissima, est dubium de proposita salute, de qua nemo est adeo certus, quin sit semper in metu. Secunda, quia vix est, qui non fecerit aliqua peccata mortalia, de quibus nescit, an veram fecerit poenitentiam. Tertia propter pericula venialia a quibus nemo cavere potest. Quarta propter negligentias, quae in omni etiam opere bono plurimum admiscentur. Ac denique quinta propterea, quia neque ipsa opera bona a nobis habent radicem, sed a misericordia Dei, et ideo non possumus cum eo iure proprio nostro agere.

Secundum quod operibus nostris per gratiam Dei competit, est, ut per illa satisfaciamus pro peccatis. Non quidem pro culpa, antequam remittantur, sed pro debitis poenis, quae culpa remissa, reliquae fiunt, ut in confessione S. Tridentinae Synodi, cap. 14. habetur.¹ Haec autem disputatio duo habet membra. Primum de ea re, quam praesupponit, et alterum de ea quam inuestigat. Supponimus enim, non in universum cuicunque indulgetur culpa, condonari totam poenam: sciscitamur autem, an id quod reliquum est poenae, persolvere homo valeat in hoc seculo per bona opera.

De primo non ita hic multum sermonem habebimus, illud quippe ad tractatum sacramentorum peculiarius spectat. Sed tamen neque possumus non aliquam mentionem facere, non solum ad explicationem disputationis, verum et quia de hoc pronunciauit S. Synodus. Articulus² fuit quintum assertionum Lutheri, quo solennem illam partitionem poenitentiae in tres partes respuit. Addit tamen non negare contritionem et confessionem, sed satisfactionem. Hinc enim, ut lib. 2. c. 5. enarravim, coepit Ecclesia Romanae oblatrare, ex odio scilicet indulgentiarum. Sed vide, quam sit annexa satisfactio confessioni. Initio solum repulerant satisfactionem, inde tamen facile expugnata illis est confessio.³ Namque in hoc potissimum est a Deo instituta confessio, ut secundum mensuram delicti, arbitrio sacerdotum statueretur plagarum modus, atque adeo oleo, et vino curaretur infirmus. Ubi autem semel hunc errorem devorarunt, quod per fidem condonantur plenissime omnia peccata, quoad culpam et poenam, inde illis consequentissimum fuit, non esse necessariam confessionem singulorum peccatorum: sed in genere ad protestandum fidem. Quo fit, ut mera fuerit inscitia Lutheri, quinimo perniciosissimus ausus,⁴ negare satisfactionem: illa ratione, quod hoc verbum non est expressum in sacra scriptura. Nullum enim adfert argumentum, nisi quia non possumus ostendere, ubi sit in scriptura nomen satisfacere, aut quod pro peccato mortali, debeat quis satisfacere septem annis. Nam illud inquit, Quodcunque ligaveris super⁵ terram, erit ligatum et in caelis, et quodcunque solveris, erit solutum. Et, Quorum remiseritis peccata, remissa erunt, et quorum retinueritis, retenta, ad remissionem, inquit, culpae, pertinet, non ad satisfactionem. Alias dicere debuit, Quorum remiseritis satisfactiones. At vero, praeterquam, quod iure optimo multa recipit Ecclesia ex monumentis Patrum, scripturae sacrae interpretum, licet in ea non sint formaliter, re nihilominus satisfactionis evidentissime colligimus, tum ex aliis locis sacrae paginae, tum clarissime ex his modo commemoratis.⁶ Enimuero remissio, et absolutio peccatorum (quod isti non consyderant) non ad culpam tantum refertur, verum et ad poenam. Utroque enim modo ligatur peccator: scilicet, ut inimicus sit Deo, et praeterea dignus poena. Et ideo ab utroque absoluitur per gratiam CHRISTI. At quia misericordia Dei nunquam est sine iustitia, quamvis in cruce sufficienter, et meritus fuerit, et satisfecerit pro omnibus peccatis totius mundi, efficaciter tamen noluit singulis applicare, aut meritum, aut satisfactionem, nisi quatenus unusquisque libere assenserit, et cooperatum fuerit adiutorio ipsius. Qua de causa, ut non omnes ad eundem gradum amicitiae recipit, dum convertuntur, ita neque eius iustitiae fuit congruens, remissa culpa, et aeterna poena, unicuique remitti de temporali, nisi iuxta proportionem conatus, quo se quisque convertit. De baptismo vero quo sepelimur cum CHRISTO, et renascimur in novam vitam, diversa est ratio: ut paulo post explicabim. Et quoniam neque ille actus est in oibus aequalis, neque scelera paria, prouidentissime hoc commisit iudicio Ecclesiae, et ministrorum eius. Et hic est sensus legitimus illorum verborum, Quodcunque ligaveritis, et quodcunque solveritis. Et, Quorum remiseritis et retinueritis.⁷ Videlicet, vos instituo iudices, quorum iudicio, clave non errante, ego stabo: ut quodcunque, et quomodocunque remiseritis, aut retinueritis, sit remissum et retentum. Hoc est, quam poenam esse, vel remittendam, vel retinendam, imponendam poenitenti, clave non errante, iudicaveritis, coram meo itidem tribunali erit remissa, et retenta. Ex quo ideo uno loco, ambas poenitentiae partes elicuerunt Patres: scilicet confessionem, et satisfactionem. Nam cum res sit in Evangelio patens, nulla est iniuria, si nomine congruentissimo significetur. Neque vero nomen est novum, uti Luther. antem antiquitatem habuisset exploratam, arbitratus fuit. Etenim Leo primus, cui in Concilio Calcedonensi a sexcentis triginta patribus, referente Theodoro Foroliviensi, ter sanctus, acclamatum fuit, Mediator, inquit, Dei et hominum homo CHRISTUS IESUS hanc praepositis Ecclesiae tradidit potestatem, ut et confitentibus actionem poenitentiae darent, et salubri satisfactione purgatos ad communionem sacramentorum per ianuam reconciliationis admitterent. Et infra, Oportet unumquenque Christianum conscientiae suae habere iudicium, ne converti ad dominum de die in diem differat, ne satisfactionis sibi tempus in fine vitae suae constituat. Neque antiquissimum Tertullianum praeteriit nominatio satisfactionis, Ecclesiae iam tunc receptissima. Satisfactio enim, inquit, confessione disponitur: confessione poenitentia nascitur: poenitentia Deus mitigatur. Et infra,⁸ Comemoratis quod; multis satisfactionis operibus, subdit, illa esse necessaria, ut in peccatorem poenitentia ipsa pronuncians, pro Dei indignatione fungatur, et temporali afflictione aeterna supplicia, non dicam frustretur, sed expungat. Haec ille in libro de poenitent. Et Hiero.⁹ ut refertur de poeniten. dist. 1. Mensuram, inquit, temporis in agenda poenitentia, idcirco non satis aperte praefigunt canones pro unoquoque crimine, ut de singulis dicat, qualiter unumquodque emendandum sit, sed magis in arbitrio sacerdotis intelligentis relinquendum statuunt: quia apud Deum non tam valet mensura temporis, quam doloris: nec abstinentia tantum ciborum, quam mortificatio vitiorum. Propter quod tempora poenitentiae, fide et conversatione poenitentium, abbrevianda praecipiunt, et negligentia protelanda existimant. Audi Luthere, quemadmodum secundum Hieronymum et Leonem antiquissimos iuxta, ac sapientissimos, et secundum Tertul. in his verbis, Quodcunque ligaveritis, et quorum remiseritis, iudiciaria tradita est potestas ministris Ecclesiae ad satisfactionem remittendam et retinendam. Id quod adhuc copiosius tractat Chrysost.¹⁰ tum alibi diffusissime et frequentissime, tum in lib. 3. de sacerdotio c. 5. Cui? ceterorumque Patrum, quae absque numero sunt, testimonia praeterimus: quia non est hic locus recitandi. Miraculum enim est, et non ferendum portentum.¹¹ Quod ob peccatum Adae quod aliena voluntate contrahimus, concupiscentiam carnis ita in nobis peccatum esse velint, ut nulla satisfactione, neque ipsius CHRISTI, possit in hac vita compensari, quin semper sit peccatum, contra quod propriis operibus debeamus pugnare, et tamen pro actualibus delictis, flagitiis, et sceleribus, quae nos ipsi propria voluntate commisimus, sic uno actu fidei applicatam nobis contendant satisfactionem CHRISTI, ut nullus fiat reliquus reatus poenae, quod per auxilium Dei nostris exoluamus piaculis. Cum tamen scriptum sit in Deuteronomio,¹² quod pro mensura delicti erit plagarum modus. Et in Apocalypsi,¹³ Quantum glorificavit se, et in delitiis fuit, tantum date ei tormentum et luctum. Et Paul.¹⁴ Romanos iam iustificatos exhortatur, ut sicut exhibuerunt membra sua servire immunditiae, et iniquitati ad iniquitatem, ita exhibeat membra servire iustitiae in sanctificationem. Id profecto apertissime explicans, quod angelus Dei Ioannes, praemissus ante faciem¹⁵ CHRISTI, praedicabat in deserto, clamans, ut facerent homines, non solum poenitentiam, verum fructus poenitentiae. At stropham Lutheri¹⁶ et suorum audiamus, hoc testimonium ludificantium. Aiunt, ut modo dicebamus, admonitionem Ioannis eam esse, ut per fructus poenitentiae procuremus extenuare concupiscentiam carnis, quae est peccatum originale. Sed nunquid Ioannes progeniem viperarum tanta acerbitate et amarulentia de solo peccato originali obiurgabat? Nunquid non depudenda pervicacia est, quotquot super hunc locum ab Ecclesiae primordiis scripserunt, Patribus contradicere? Sic enim habet¹⁷ expositio illic Chrysostomi, Facite, inquit, fructus dignos poenitentiae. Quo autem modo fructificare poterimus, si utique peccatis adversa faciamus? Aliena rapuisti, incipe donare iam propria: longo es tempore fornicatus, a legitimo quoque usu suspendere coniugii. Et ita deinceps progreditur, suum cuique actuali peccato opponens fructum poenitentiae. Pariter ibi Aug.¹⁸ Sunt, inquit, digni fructus virtutum, fructus qui non sufficiunt poenitentiae. Poenitentia enim graviores postulat. et Homil. 1. de poenitentia, nisi isti lapidei essent, et plumbei, nullum relinquit ambigendum locum. Distinguit enim tres actiones poenitentiae: primam ante baptismum: secundam de leuioribus, ac tertiam, quae pro illis, inquit, peccatis subeunda est, quae legis decalogus continet: ubi maiorem ait, quisque in se severitatem debet exercere, ut a seipso iudicatus (quod ait Apost.) non iudicetur a Deo. Ecquid vero rogo iudicii nomine significatur, nisi satisfactio et recompensatio, qua iusta talione delicta ulciscimur nostra? Idem docet Gregor. Cypria. et universi. Nec vero despicienda ratio est, qua theologi rem hanc dilucidant.¹⁹ Equidem, quod in peccato, et auersionem est consyderare a Deo, et conversionem ad obiectum peccati: secunda respondet poena sensus: et ratione primae illa poena efficitur aeterna. Ob idque remissa culpa per conversionem (iuxta illud Psal.²⁰ Dixi confitebor, et tu remisisti) restat poena temporalis, cuius testimonium extat de David, qui cum primum dixit, Peccavi domino, audivit a Nathan, Dominus quoque transtulit peccatum tuum.²¹ Veruntamen filius, qui natus est tibi, morte morietur. Remissa ergo culpa, non nulla temporalis superest luenda poena. Sed de hoc primo puncto satis, ut rationem redderemus confessionis sanctae, Concilii Tridentini, c. 14.²² ubi habetur, quod non tota semper temporalis poena, uti in baptismo, reliquis deinceps remittitur, qui gratiae baptismali ingrati, spiritum sanctum contristaverunt, et templum Dei violare non sunt veriti. Hac ergo praestituta²³ veritate, quaestio est, Utrum in hac vita satisfacere homo Deo possit pro debitis illis poenis, tam remissorum mortalium, quod venialium. Cuius responsio affirmativa est, de qua nunquam fuit anceps Ecclesia. Est hic tamen²⁴ primum omnium de satisfactione distinguendum.²⁵ Altera enim est perfecta, et altera imperfecta. Nam satisfactio cum designet actum iustitiae, genere suo disparatur a gratia, ut quantum in opere insit gratiae, tanto minor sit ratio satisfactionis.²⁶ Quocirca perfecta satisfactio est illa, cuius valor et pretium totum emanat a debitore, nulla vel praeveniente vel interveniente gratia creditoris. Taliter ut sit redditio aequivalentis, alias indebiti voluntaria. Nam qui ob crimen suspenditur, potius satis patitur, sicuti et existens in purgatorio. Ex quo sit consequens,²⁷ quod pro peccatis in Deum commissis solus CHRISTUS, eo quod Deus erat, potuit perfecte satisfacere, nulla tamen creatura, nisi imperfecte, id est, supposita gratia ipsius. Cuius duplex est causa: ut. 3. p. q. 1. auctor est S. Tho. Prima, quia tota natura infecta erat peccato, et inimica Deo. Altera, quia peccatum ea ratione, qua est contra Deum, habet infinitatem quandam, quam creatura, etiam si esset in meris naturalibus, neutiquam posset compensare et adaequare. Rationes sunt Anselmi.²⁸ 1. et 2. lib. Cur Deus homo: quibus addit et tertiam, quod creatura quicquid habet, Deo iam debet. Scio Durandum,²⁹ 3. senten. di. 20. et in. 4. d. 15. neque CHRISTO ipsi concedere, ut possit inquantum homo, satisfacere ad aequalitatem iustitiae, nisi praesupposita creata gratia, qua secundum humanitatem esset quoque gratus. Propterea inquit, quod CHRISTUS etiam ipse quicquid secundum humanitatem habebat, receperat a Deo: et ideo nihil de se poterat praestare aut facere in satisfactionem, quod non esset alias debitum. Et praeterea, quia illud Aristotelis,³⁰ Quod diis et parentibus non possumus reddere aequale, in CHRISTO quoque ipso, quatenus homine, verum habet. Huiusmodi tamen argumenta³¹ hominis sunt haud satis aestimate cogitantis, actiones esse, non naturae, sed suppositorum. Quantumcunque enim existimetur CHRISTUS, inquantum homo, non tamen erat natura humana, quae in illo operabatur, sed filius Dei per illam. Filius autem Dei, erat aequalis patri. Quam ob causam, etsi nullam gratiam recepisset creatam in humanitate, ratione unionis, de se homo ille erat infinite gratus, et amicus Dei, et quicquid fecisset erat de se sufficiens satisfactio ad aequalitatem iustitiae. Quinimo quodcunque opus eius erat infiniti pretii apud Deum. Quare nihil evincit ratio Scoti in. 4. sent. d. 15. q. 1.³² argumentis, quod si peccatum haberet aliquam infinitatem, sequeretur ut neque CHRISTUS per passionem potuisset abunde satisfacere: quippe cum opus illud, quia res erat creata, non esset infinitum. Argumentum inquam non est solidum. Nam licet opus illud res esset creata, nihilominus quia erat opus divini suppositi, infinite erat gratum Deo, contraria ratione, quod peccatum est infinitum. Respondetur ergo Durando,³³ quod quicquid deus homo CHRISTUS a deo receperat, debebatur illi ratione unionis, et unio ipsa opus erat tam filii, quod patris. Ob idque tanquam de suo, et (ut ita dicamus) alias indebito poterat satisfacere. Nam quanuis inter homines filius non posset reddere aequale patri, secus res habet de filio Dei, qui eo quod aequalis est patri, potuit illi tantum honoris restituere, factus obediens usque ad mortem crucis, quantum Adam detraxerat. Qua ratione Paul. confert obedientiam CHRISTI cum inobedientia Adam. Sed et contra secundum membrum distinctionis, intentat item argumenta eodem loco Scot.³⁴ quibus suadet, puram creaturam posse satisfacere de potentia Dei absoluta. Nam ut. 13. de Trinit. auctor est Aug. Fuit quidem, inquit, et alius modus nostrae redemptionis Deo possibilis, quod per incarnationem. Modus autem, ait, fuisset, si Deus per attritionem et meritum de congruo contulisset hominibus gratiam, ut per se quisque satisfaceret. Sed tamen de potentia ordinata non potuit nisi per CHRISTUM. At vero ut cum honore loquar, debito grauissimo doctori, cuius multi in hac parte sententiam sequuntur, non possum non iniquo animo audire, quod isti sentiunt indigne de adventu redemptoris nostri.³⁵ Videntur enim cogitare altissimum illud, et inaestimabile mysterium, quod Deus factus est homo, quasi gratis et sine causa usquequaque necessaria, fuisse hominibus impensum. Nam dicunt, tantundem potuisse facere hominem per gratiam Dei, sed solum id esse factum propter legem ordinatam. Redarguerem ego, si mihi liceret, sic istos. Quidnam fuit in causa, ut admiranda illa lege ordinaret Deus unigenitum dare mundo, si iustitiam alia via servare potuisset? Non ergo satis est ad legem ordinatam recurrere, nisi rationes et commoditates illius legis adferamus, ut facit eodem loco Aug. Ausim ego dicere (nam euangelicam me certus sum veritatem esse) quod fieri non potuit,³⁶ neque neque de potentia Dei absoluta, ut perfecta esset satisfactio, nisi Deus esset ille homo qui satisfaceret. Nam si Deus mere gratis amicam sibi faceret creaturam, quae posset satisfacere, iam satisfactio non esset perfecta, quia praesupponeret gratiam, ut si debitor a creditore susciperet, unde sibi persolveret. Hoc ex ipsa liquet natura satisfactionis. Cum ergo inter creaturam infinitum a Deo distantem, et Deum ipsum nulla sit ratio iustitiae, nisi praesupposita eius gratuita acceptatione, nulla potuisset perfecte satisfacere. Filius autem Dei aequalis patri de se id potuit perfecte. Et hoc est immensum, et ineffabile beneficium,³⁷ quod illi debemus. Porro quod cum genus humanum non posset ad aequalitatem iustitiae rependere Deo quod debebat, indutus ipse naturam nostram, taliter satisfecit, ut eius nos facti membra, suam possemus coram Deo offerre iustitiam, quasi nostram, secundum illos impares gradus, quibus pro cuiusque assensione et cooperatione singulis nostrum participatur. Unde Aug.³⁸ falso citatur asseruisse, alia potuisse via redemptionem vel satisfactionem perfectam fieri, iustitiamue in integrum reformari: sed id duntaxat astruit, quod non defuit Deo modus alius, quo liberaret homines a miseria. Potuit enim gratis condonare peccata sine aliqua satisfactione, quia nulli quicquam praeterquam sibi debitum erat, contra quem unum peccatum fuerat, neque CHRISTUS satisfecit daemoni, ut aliqui blasphemant, sed patri. Et ideo si ipse voluisset omnino gratis nobis ignoscere, liberi essemus. Ut autem misericordia sua nihil suae iustitiae detraheret, gratis misit filium, qui summa iustitia satisfaceret, ut qui gratis eius subinde efficerentur membra, suam ipsius participarent iustitiam. Et haec, praeter alias commoditates, fuit divinae incarnationis potissima causa.³⁹ Ad explicationem ergo praecedentis conclusionis, unde tantisper digressi sumus adhibetur secunda.⁴⁰ Nemo potest pro poena peccati satisfacere, antequam remittatur culpa, quin vero universalius recte dixerim, neminem qui in peccato versatur, pro aliqua poena peccati, quanuis remissi, posse satisfacere coram deo. Primum membrum. Communis est consensus⁴¹ S. omnium Patrum, ac theologorum. Quod duntaxat adnotamus ad eluendam calumniam, qua nos ubique vexant Lutherani: hoc nobis falsum crimen intendentes, quod doceamus, per nostra nos opera satisfacere Deo de nostris delictis. Nemo enim unquam hoc cogitavit de operibus naturalibus peccatoris. Quinimo ut negamus opera quomodolibet antecedentia gratiam, eiusdem esse gratiae merita, ita palam diffitemur, esse satisfactoria peccati nondum remissi. Nec Scot. ipse fautor meriti congrui, attribuit illi, ut sit hoc modo satisfactorium. Est tamen dissidium⁴² de peccato remisso, utrum recidivus possit agens in peccato satisfacere pro residua poena. Scoto⁴³ affirmante, propterea, quod poena est temporalis, sed S. Thoma negante, propterea quod inter nos et Deum nulla est aequalitas iustitiae, nisi solum ex acceptatione divina: peccator vero nullum facit opus dignum divina acceptatione. Opus enim genere suo maxime omnium satisfactorium, est eleemosyna: iuxta verbum Redemptoris, Date eleemosynam:⁴⁴ et ecce omnia munda sunt vobis, et deinde maceratio corporis: et tamen ait Paul. Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil sum:⁴⁵ scilicet, apud Deum: ergo neque talia opera sunt satisfactoria. Tametsi posset peccator satisfacere praecepto sacerdotis iniungentis poenitentiam. His autem non est nunc locus. Tertia conclusio est,⁴⁶ Potest homo existens in gratia satisfacere de condigno, pro poenis temporariis, quae residuae sunt ex peccato remisso. De condigno inquam, non perfecte, sicut CHRISTUS. Propter duo. Primum, quia nostra satisfactio praesupponit gratiam CHRISTI, cuius corpori gratis insiti sumus. Et praeterea quia non reddimus aequale sicut ipse, sed tantummodo secundum proportionem, qualis potest esse iustitia inter nos et Deum. Nempe, quia sicut se habet quod ipse nobis largitur ad suam potentiam, et bonitatem, ita et quod nos reddimus ad nostram possibilitatem. Nihilominus factis iam membris, satisfactio nostra est condigna, tanquam opera filiorum dei. Cui consonat vox illa, Fructus dignos poenitentiae. Prima statim ratio⁴⁷ ex iis, quae supra explanata sunt, emergit. Tria enim referebamus impedimenta, cur non posset homo satisfacere Deo: scilicet, quia inimicus est illius: quia peccatum infinitatem habet quandam, et quia quicquid habet, alias obligatum est Deo: homines autem in CHRISTO per gratiam renati, amici, quin etiam filii Dei nominamur, et sumus. Atque ideo eo pacto quo peccatum est infinitum, obsequium etiam deo possumus praestare infinitum. Est enim peccatum non aliter infinitum,⁴⁸ quod quod est aversio ab infinito bono, qua ratione, illa aversio imaginem quandam induit infinitae distantiae: ean dem ergo infinitatis figuram gerit etiam conversio: et ideo opus ex gratia dei procedens, recompensa esse potest iniuriae, cuius culpa gratis condonata est. Atqui licet bona omnia, imo nos ipsos a deo recepimus, non tamen Deus (cuius iugum suave est, et onus leve)⁴⁹ ad omne illud nos obligavit, quod totis intentis viribus possumus, ut cap. 2. dicebamus: et ideo multos possumus facere fructus dignos poenitentiae, qui non erant innocentibus necessarii, ut quotquot fuerunt divinorum interpretes in illo verbo euangelico, agnoverunt. Neque hanc solum, sed aliam adiungit S. Tho.⁵⁰ rationem in 4. sen. d. 15. Nempe quod etiam per illa opera, quae alias debita sunt, satisfacere possum, eo quod per liberum arbitrium sumus dni actionum nostrarum: qua de re liberam ipsam nostram obedientiam acceptat Deus in satisfactionem, tanquam opus iustitiae. Quinimo et hoc pacto non solum pro peccato, satisfacimus, sed pro nostra fragilitate, pro beneficiis etiam acceptis obsequia praestamus deo, sane quod de manu sua accepimus, sibi reddentes. Secunda ratio⁵¹ est. Poenitentia conditione sua et ingenio hoc habet, quod sit opus per quod praeveniente Deo, peccata remittantur, ac prorsus tollantur, quo ad culpam et poenam. Haec enim est legitima significatio illius CHRISTI vocis, quod thema fuit suae praedicationis, Poenitentiam agite, appropinquabit regnum caelorum. Quasi dicat, hac patet aditus ad regnum caelorum. Cui simile est, A tempore Ioannis Baptistae,⁵² regnum caelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud. Est nanque pulcherrima poenitentiae periphrasis. Cum enim peccator hostis dei sit, per illam subito mutata mente, videtur expugnare regnum, quod specimen non nullum eorum gerit, qui vi intra moenia recipiunt sese: ergo qui legitime expleverit numeros omnes poenitentiae, liber erit prorsus tam a poena peccati, quod a culpa. Haec autem ad iustum poenitentia sit celerius, morosiusve, secundum mensuram doloris et mortificationis, ut ex Hieronymo paulo ante referebamus. Ergo sicut quis posset in puncto iustificationis operante misericordia dei, talem adferre sensum peccatorum, ardoremque poenitentiae, ut penitus poena omnis cum culpa deleretur, ut creditur de Magdalena, ita quod tunc quis segnius atque remissius fecit, potest postea multiplicatis operibus poenitentiae compensare, atque adeo satisfacere pro poena peccati remissi. Tertia denique ratio est.⁵³ Quod si supplicia, quorum homo debitor est, in purgatorio solvuntur per satisfactionem, multo aequius possunt hic solvi per liberam satisfactionem, non solum quia libertas plurimum adfert momenti operibus in conspectu Dei, verum quod opera hic fiant per speciale auxilium suae misericordiae, in purgatorio autem solum infliguntur rigore iustitiae. Neque illi libere offerunt, et assumunt illa supplicia, sed tantum patienter tolerant. Atque hucusque etiam extenditur sensus Pauli admonentis, quod si nos ipsos iudicaremus,⁵⁴ non utique a Deo iudicaremur. Unde Chry. Homil. 41. de poeniten. Poenitentiam, inquit, exhibuit beatus David, ita dicens, Lavabo per singulas noctes lectum meum, et lacrimae meae stratum meum rigabunt.⁵⁵ Et olim patratum peccatum post tot generationes, quasi nuper accidisset, lugebat. Haec Chry. Imo vero Magdalena⁵⁶ post plenissimam indulgentiam, tanquam exemplar (ut de illa canit Ecclesia) poenitentiae xxx. annis non cessavit lamentari remissa crimina. Et CHRISTUS non dixisset, Date eleemosynam,⁵⁷ et ecce omnia munda sunt vobis, si remissa culpa consummata esset mundatio. Unde Orige. Homil. 8. super Levit.⁵⁸ in lotionibus illis veteris legis, et purgationibus septies repetitis, expiationes nostras meditatur: quas nobis est iterare necessarium, propter cicatricem quae remanet vulneris. Atqui verbum Danielis, Peccata tua eleemosynis redime,⁵⁹ quid significat, si non satisfactionem pro peccatis significat? Nam redimere, quidnam aliud, quam satisfactio est? Non ergo repugnat, quod de redemptore CHRISTO dixerat alius propheta, Absque argento redimemini:⁶⁰ id est, gratis, quippe cum absque nostris meritis, et passus est pro nobis, et culpas nobis condonat. Sed quia per gratiam suam valorem recipiunt opera subsequentia nostra, quibus eadem possimus expiare delicta, redimere ea nos quoque censemur. Unde Ambro. in sermone quodam dominicali de Abraham, qui refertur de poeni. d. 1.⁶¹ Habemus, inquit, plura subsidia, quibus peccata nostra redimimus. Peccatis tuis venundatus es, redime te operibus tuis. Quare Ecclesia meritissimo canit in quadragesima, advenisse nobis dies poenitentiae ad redimenda peccata, et salvandas animas. Si enim unico actu fidei efficaciter applicaretur semper nobis satisfactio CHRISTI, quo ad culpam, et omnem poenam, nunquam per Ioelem nos admonuisset,⁶² ut converteremur ad ipsum in toto corde, ieiunio et fletu, et planctu scindentes corda nostra. Ecce rationes et elogia quibus in nixa S. Trid. Syn. confessione supra citata sanctissimam habet satisfactionem per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia, non quidem pro poena aeterna, quae vel sacramento, vel sacramenti voto una cum culpa remittitur, sed pro poena temporali, quae, ut sacrae litterae docent, non tota semper ut in baptismo remittitur postea poenitentibus.⁶³ De qua poenitentia scriptum est, Memor esto unde excideris, et age poenitentiam.⁶⁴ Et iterum, Quae secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur.⁶⁵ Et iterum, Facite fructus dignos poenitentiae.⁶⁶ Poenas autem post hoc seculum residuas explicat can. 30. exolvendas esse in futuro seculo in purgatorio. Quem quidem purgatorium locum, qui in isto seculo non crediderint, securos facere possumus, neque se illum visuros in futuro: si modo alius est locus, quod ille damnatorum. Caveant ergo Lutherani,⁶⁷ negantes, per fructus poenitentiae satisfacere nos pro peccatis, lacrimas poenitentium cohibeant, et macerationem, afflictionemque carnis restinguant quae in hunc usum semper fuit Patribus sanctissima. Atque adeo in eorum numero habeantur, quos Cypria. serm. 5. de lapsis hac subnotavit censura.⁶⁸ Agite poenitentiam plenam dolentis, ac lamentantis animi: probate moestitiam: nec vos quorundam moveat, aut error improvidus, aut stupor vanus, qui cum teneantur in tam grandi crimine, percussi sunt animi caecitate, ut nec intelligant delicta, nec plangant. Et infra, Pacem sibi ultro nemine dante, sumpserunt, falsa pollicitatione seducti, et apostatis, ac perditis iuncti, errorem pro veritate sumpserunt. Quarta denique ratio est,⁶⁹ qua orthodoxorum explicemus mentem, ne amplius nos Lutherani, velut Pelagianos infament. Aiunt enim, ut supra cap. 2. referebamus, quod tantum primae gratiae meritum tribuimus CHRISTO, ceterum post illam nostris operibus adscribimus satisfactionem pro peccatis. Quae utique notoria calumnia est. Non enim prima tantum gratia, sed quodcunque eius augmentum meritis CHRISTI nititur, sine quibus nullius essent opera nostra aestimationis. Quare nihil detrahimus gloriae CHRISTI, sed eum potius glorificamus, qui dat nobis cogitare, velle, et perficere. Sed hoc tantum dicimus, quod satisfactio CHRISTI, quae teste Ioanne⁷⁰ sufficiens fuit pro peccatis totius mundi, applicatur nobis per opera nostra, nihil nunc loquimur de baptismo. Atque id quidem iure optimo, divino, et naturali, sane ut qui plus iusto nobis indulsimus, nostram voluntatem contra divinam, instinctu daemonis, explentes, ipsi per gratiam CHRISTI divinae iustitiae satisfaciamus. Sicuti⁷¹ membra eius, et palmites in vite compacti, unde virtus ad nostra permanat opera. Quapropter hoc etiam habent dignitatis, et quodammodo iustitiae opera nostra, supra quam haberent, si ex gratia procederent, quae alia nobis via a Deo collata esset, quod per meritum CHRISTI, quod modo iustitia ipsius communicatur nobis, ut possimus illam adferre in iudicium Dei, veluti nostram. Quarta denique conclusio sit. Non tantum pro suis quisque culpis, sed pro alienis satisfacere potest, dum sint modo ambo amici Dei. Satisfacere inquam de condigno, licet hoc modo nemo praeter CHRISTUM possit pro alio mereri gratiam. Discrimen est, quod satisfactio solum dicit solutionem: possunt autem cives regni caelorum his quoque mutuis officiis alter alterius onera portare, ut unus Deo solvat, quod alter debet, ac multo melius, quod in civili Republica, ubi tempore necessitatis omnia debent esse communia. Neque est, cur Deus non acceptet opera, quae ex gratia procedunt, si pro amico offeruntur, acsi pro se ille obtulisset. Extra caritatem autem nemo dignus est, ut vel sua opera, vel quae pro ipso alius offert, sint Deo accepta. Mereri autem unum alteri gratiam non est solvere, sed deprecari a Deo bonum motum alterius, quod non cadit sub merito de condigno, ut capite proximo dicturi sumus. In hunc satisfactionis sensum complures Patrum exponunt illud Pauli, Gaudeo in passionibus pro vobis,⁷² et adimpleo ea quae desunt passionum CHRISTI in carne mea pro corpore eius, quod est Ecclesia. Non quod passioni CHRISTI in se aliquid defuisset, quae porro sufficientissima fuit pro peccatis totius mundi, sed quia labores omnes et officia, quae membra CHRISTI faciunt, ipsius capitis reputantur, et in bonum Ecclesiae redundant. Unde relaxationes,⁷³ et indulgentiae peccatorum, quorum fuerit culpa remissa dimanarunt in Ecclesia. Hoc autem est quod nobis isti hoc loco per deridiculum exprobrant: scilicet, quod opera aliqua comminiscamur superexercescentia in satisfactionem pro alio. Acsi non omnia ac multo plura quod exhibere possumus pro nostris propriis sceleribus, non sint necessaria. Respondemus autem. Primum, quod cum poena, remissa culpa, temporalis sit, potest quis per gratiam CHRISTI ad iustum satisfacere per gratiam et auxilium CHRISTI, maxime viri sanctitate provecti, ita ut possint etiam sua opera communicare cum aliis. Et praeterea potest quis etiam si ipse pro se debeat, amici tamen debitum prius quod proprium solvere. Sed horum disputatio alium locum postulat minus angustum. Argumentum profecto nullum contra extruere possunt,⁷⁴ quod iam non sit solutum. Specimen enim omnium hoc est. Vim virtutemque impendio maiorem tribuit Paul. gratiae CHRISTI in bonum, quod peccato Adae, in malum. Non enim, inquit, sicut delictum, ita et donum: si enim unius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei, et donum per gratiam unius hominis IESU CHRISTI in plures abundavit.⁷⁵ Et subdit, Nam iudicium ex uno in condemnationem: gratia autem ex multis delictis in iustificationem. Ex hoc loco arguitur. Ex uno peccato Adae omnes incurrimus, non solum in culpam, sed in poenas quantas genus patitur humanum: ergo quicunque per gratiam CHRISTI liberatur a culpa, plenissime etiam liberatur a debito omnis poenae. Eo praesertim, quod sublata causa, aufertur effectus, et culpa est causa poenae. Hoc tamen solum huic argumentationi concedimus, quod hactenus concessimus saepe: scilicet, quod passio CHRISTI in universum potest omnia remittere: plenissimum autem eundem effectum, ut simul cum culpa remittatur omnis poena, non habet nisi in duobus casibus.⁷⁶ Primus, quando per se operatur, et non per opera nostri liberi arbitrii. Quod contingit in baptismo, ubi neque in adultis requiritur dispositio, nisi eatenus ut tollatur obex: id est, complacentia peccati, modo superiori libro explicato. Quare cum iustificatio fiat per instrumentum passionis, totaliter illic morimur peccato, et nascimur in novam vitam. In sacramento autem, et in virtute poenitentiae ita Deus remittit peccatum per gratiam suam, ut utatur operibus nostris, ob idque remissio culpae attribuitur gratiae operanti: id est, mutanti mentem nostram: satisfactio vero gratiae cooperanti.⁷⁷ Et ideo fit iuxta mensuram gratiae suae, et nostrae cooperationis. Quamobrem secundus casus, quod una cum culpa condonatur omnis poena, est, quando nos cooperamur summo caritatis actu: ut in martyrio, vel quando speciali privilegio ita Deus aliquem movet, ut Magdalenam, Ceterum in scelerosis, perditisque hominibus privilegium reputaretur amplissimum, quod tantus esset unus actus interior poenitentiae, quo omnia expiarentur peccata, delerenturque simul, quo ad culpam, et poenam.

SVbsequitur, ut de tertio nostrorum operum privilegio dicamus, quae ex fonte illo dimanant aquae vivae salientis in vitam aeternam, discutientes, sint ne in conspectu Dei condigna merita, cum augmenti gratiae, tum demum suae illius inaestimabilis felicitatis. Illius ergo diuisionis, quam lib. 2. cap. 4. fecimus meriti, in meritum congrui et condigni, primum membrum seponamus. Etenim vel nullum in nobis operibus inest meritum congrui ante iustificationem, quod illic satis arbitror commonstrasse, vel nihil nunc ad praesentem attinet disputationem, ubi loquimur de operibus quae per gratiam fiunt, et appulsum Dei, quae merita sunt condigna. Sed hanc nihilo secius Lutherani perhorrescunt vocem: hanc nobis ubique dant improperio, et tanquam Pelagianam notam inurunt. Duae enim cum sint fundamentales meriti conditiones: utputa bonitas et libertas, duas extruxit Luther. machinas ad labefactandam rationem meriti.¹ Prima fuit, quod concupiscentia sit etiam in renatis, inevitabile peccatum. Inde enim deduxit, omnia opera nostra, non modo quae gratiam antecedunt, sed quae iustus facit, peccata esse: et ideo neque esse talia, ut per ipsa satisfaciamus legi: unde fit illico consequentissimum, neque esse merita. Nam meritum vitae aeternae esse non potest apud Deum, nisi impletio legis: iuxta illud CHRISTI, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.² Et illud Pauli, Non auditores tantum, sed factores legis iustificabuntur.³ Alter celeberrimus Lutheri error fuit, negare liberum arbitrium nostrum apud Deum, quo sublato, nulla potest consistere ratio meriti: ut iam modo liquidum faciemus. Igitur eo usque aiunt, nos sola fide iustificari, quod non solum ad primam gratiam nulla nostra opera concurrunt, ut dispositiones, verum neque virtute illorum postea augeatur, nec mereamur gloriam, sed tantum propter promissionem, quae sola fide apprehenditur, et peccatores reconciliantur, et reconciliatis gratiae obveniunt incrementa, et tandem exhibetur gloria. Neque vero meritum tantum adimunt operibus iusti, verum, ut patet in de liber. CHRISTI, et locis aliis quae cap. 5. commemorauimus, omnia existimant futilia, et vana, praeter unam fidem, quam misericordia dei apprehenditur. Idque postea in suo didagmate⁴ obtensae reformationis identidem repetunt, nullam mercedem deberi ope ribus iustis, saltem vitam aeternam, sed illam tantum deberi promissioni Dei, et ea praecisa ratione nobis a Deo collatum iri, ut sit ipse fidelis. Atque ea est sua confessio Aug. In cuius⁵ apologia Melanthon, ubi de operibus respondet ad argumenta adversariorum, postquam dixerat, quod iustificatio iusti nihil aliud est quam reputari iustum, necque reputari iustum propter iustitiam operis, sed per misericordiam Dei fide apprehensam. Ex his, inquit, omnibus etiam intelligi potest, quid dicendum sit de merito condigni, de quo fingunt adversarii iustos esse coram Deo, propter dilectionem ac legis impletionem: ubi nullam faciunt mentionem iustitiae fidei. Haec nullo modo ferenda sunt, etc. Haec phrenesis est quae istos hoc loco dementavit: scilicet, quod asserentes meritum condigni, negemus iustitiam fidei, et auxilium dei post primam iustificationem. Quae manifestissima est calumnia. Subdit itaque iterum atque iterum, quod nostra opera, etiam in gratia, non sunt talia, ut pro eis debeatur vita aeterna, licet sint meritoria aliorum praemiorum: de quibus paulo post dicemus. Haec primum materia explicanda est, atque dubia examinanda, de quibus inter catholicos nonnihil differt: mox adversus Lutheranos asserenda. Quo ergo a nomine ipso et diffinitione meriti exordiamur, unde sunt potissimum argumenta petenda, appellatio meriti tristissima est inter latinos: ut bene aut male mereri de Republica, vel de amico, quod nomen a mercede deducitur. Est enim meritum opus cui debetur merces, et mereri quempiam est ius sibi facere ad praemium. Qua de causa lib. 2. meritum de congruo reiectum dedimus a ratione meriti. Quoniam meritum opus est iustitiae. Ad rationem autem meriti, naturamque investigandam, ex illo aptissime initium sumitur, quod 1. 2. q. 21. ar. 3. adnotavit S. Tho.⁶ Tria enim in actione humana est consyderare. Primum libertatem, unde habet quod sit vituperabilis, aut laudabilis. Nam propter ea quae insunt nobis a natura, necque laudamur, necque vituperamur. Mox ordinem ad finem, unde rationem habet virtutis aut vitii. Deinde respectum ad alium: puta ad Rempublicam, vel singularem personam, cui vel utilitatem adfert, vel nocumentum: et inde rationem habet meriti, aut demeriti. Ita enim scholastici appellant, malum meritum. Atque tres istos ordines ita intelligas, ut quemadmodum secundus, primum, ita tertius, utrunque in sua ratione comprehendat. Exhinc ergo patescunt tres conditiones meriti.⁷ Prima, quod sit opus liberum. Nam absque libertate quemadmodum opus, nec virtus est, nec vitium, ita necque est, vel meritum, vel demeritum. Quapropter theologi, qui cogitant, in naturalibus meritum esse posse, naturam eius ignorant.⁸ Nisi forsan per metaphoram naturalis congruentia, dignitas appelletur: uti ille dixit, Species primum, digna est imperio. Si enim princeps beneficium aliquod conferret homini, vel propter pulchritudinem, vel propter genus, vel ob quanuis aliam naturae dotem, nulla illic ratio inesset, vel meriti, vel praemii. Neque si Deus (quod de potentia eius absoluta fingunt) propter bonum naturale cuipiam conferret gloriam, subesset illic ratio, aut meriti, aut praemii. Ut si filios Zebedaei, ob id tantum quod sibi erant consobrini, eo esset CHRISTUS in regno caelorum dignatus honore, ut sibi assiderent a dextris, et a sinistris. Cuius ratio naturalis est, quod mereri est aliquid dare alteri, et conferre in bonum ipsius:⁹ nemo vero dat, nisi illud cuius est dominus: sumus autem domini nostrarum actionum per liberum arbitrium:¹⁰ ergo ubi nulla est libertas, nullum est meritum. Iam vero meritum idem est quod obsequium: obsequitur autem nemo nisi per liberum arbitrium. Quocirca sol non proprie nobis obtemperat, quia agitur, atque adeo nihil de nobis meretur, necque arbores, neque irrationabilia animalia. Tamesi mortalium humanitas sit illis quandoque indulgere. Veluti de Atheniensibus in historiis est, quod¹¹ mulos, qui cum exaedificaretur Hecatompedon, egregie laboraverant, vinculis solutos, libere pastum ire dimiserunt. Quinimo necque ius proprie aut dominium habent vitae.¹² Cuius contrarium ineptissime profecto nonnulli doctores cogitarunt. Licet habeant appetitum vivendi, et ab eadem natura sortita sint instinctum tuendi vitam. Ubi enim non est libertas, non est ius, sed totum irrationabilium ius est possessorum hominum, et illis irrogat iniuriam, qui immerito pecora occidit, aut laedit. Et eadem ratione, quia videlicet nullius sunt participes actionis, quae sit praemio digna, infert Arist. nec bonum, nec aequum felicem, nec aliud animal ullum beatum dici.¹³ Nisi etiam per metaphoram: ut equus Alexandri.¹⁴ Hac eadem de causa idem inibi Arist. felicitatem moralem in nullis collocavit, aut naturalibus, aut fortunae bonis, sed in operatione libera secundum virtutem. In Olympicis enim, inquit, ludis, non formosissimus quisque aut robustissimus corona donatur, sed qui in certamen descendunt, atque horum illi qui vincunt. Quo pertinet verbum Apostoli, Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit.¹⁵ Et, Si volens ago, mercedem habeo.¹⁶ Sed lib. 1. in tract. de libe. arb. satis superque demonstratum est, nullam esse rationem, aut peccati, aut meriti, nisi ubi sit libertas. Ita enim ait contra Fortunatum Aug. dico peccatum non esse, nisi voluntate peccetur: et hinc esse praemium, quia propria voluntate recta facimus. Et ad Marcionem Tertul. lib. 2. Nec boni, inquit, nec mali merces iure pensaretur ei, qui aut bonus, aut malus necessitate fuisset inventus, et non voluntate. At vero arguat quis, opera esse nonnulla in quibus non est usquequaque libertas, quae nihilo secius sunt meritoria. Patet de operibus apostolorum, et sacratissimae Virginis, qui cum essent in gratia confirmati nullum poterant praeceptum, vel transgredi, vel praetermittere: et tamen observantia ipsa praeceptorum erat illis meritum.¹⁷ Absurdum enim esset dicere, quod per obedientiam mandatorum non proficerent coram deo. Quin vero CHRISTUS ipse meruit nobis, atque adeo maxime per passionem, quam tamen non potuit non subire, sive quod praeceptum erat sibi, sive quod talis erat voluntas patris, cui licet nullum esset adiunctum praeceptum, non poterat contraire.¹⁸ Et inde maxime augetur dubium, quod dilectio Dei naturaliter consequebatur in CHRISTO visionem beatificam: et tamen videtur fuisse meritoria, quandoquidem simul erat, et beatus, et viator. Hoc argumentum hac diluitur distinctione.¹⁹ Carentia libertatis triplex est: alia ex natura subiecti: quae potius est negatio, quam privatio: qualis est in brutis. Et opera huiusmodi libertatis expertia, nec bona sunt, nec mala, atque adeo nec laude nec vituperio digna, ut dictum est. Secunda est carentia libertatis ad malum, et haec duplex. Quaedam quodammodo naturalis, qualis est in beatis. Ex illo enim ineffabili intuitu Dei naturali consequentia sequitur amor, qui natura sua excludit omnem possibilitatem praue agendi.²⁰ Quanuis in hoc sensu libere amant, quod ex voluntate Deo infixa id faciunt. Et ideo opera illorum, licet optima sint, et non solum laude, sed honore etiam digna, nullo tamen pacto sunt merita accumulandae mercedis, sed potius ipsa habent rationem praemii. Atque idem parique ratione censendum est de dilectione beatifica CHRISTI.²¹ Haud enim unquam crediderim, illam fuisse meritoriam in CHRISTO, sed merebatur per dilectionem, quam habebat tanquam viator, et per opera exinde procedentia. Tertia ergo carentia libertatis est, non omnimoda, sed ad malum, et ea quidem non ex natura, sed ex privilegio: quia in sensu composito non stat, aliquid esse praeceptum, et non fieri: et haec non tollit rationem meriti. Apostoli enim, licet non poterant transgredi mortaliter, poterant nihilominus difficultatem et laborem pati in custodia legis: et praeterea quia ex obedientia, iussa faciebant, merebantur. Alias ex privilegio confirmationis hoc illi damnum acciperent, quod non essent illis eadem opera meritoria, quae sunt aliis. Et praeterea de aliis multis operibus ad quae non obligabantur, nullum est dubium, quo minus essent meritoria. Idemque ac multo dignius sentiendum est de operibus CHRISTI: oblatus est enim, quia ipse voluit, et ideo spontanea illa obedientia, perpessioque acerrimae mortis, immensum fuit apud patrem meritum nostrae salutis, atque ut sibi ipsi daretur nomen, quod est super omne nomen.²²

Secunda meriti conditio est, quod sit opus bonum, id est, opus virtutis:²³ quo sit, ut meritum, non sit opus iustitiae commutativae (ut 2. sent. d. 28. Duran.²⁴ opinatur) sed distributivae. Nam etsi nomen meritum, servitiis primum, ac mercenariis operibus, quibus debetur stipendium, impositum fuerit: quemadmodum dicitur quis mereri equo, aut calamo, et domum habere meritoriam, tamen proprietas inde deducta est ad munera amicitiae. Veluti dicimur bene mereri de amico, aut male. Quocirca discrimen est, quod in commutativa iustitia aequalitas praecise pensatur rei ad rem, sive opus ex amicitia procedat, sive ex inimicitia: seu ex virtute, seu ex vitio. Qui enim operas suas locat, sive ob inimicitiam faciat, sive quacunque alia turpi intentione, ius acquirit aequalis mercedis, secus autem in merito iustitiae distributivae, quod necesse est ex amicitia illius procedere, de quo bene meremur, atque adeo op'esse virtutis. Nisi quod inter homines qui opera tantum vident extera, existimatur saepe hypocrisis, ut virtus. Nam auctore Arist. amicitia, vel virtus est, vel cum virtute coniuncta.²⁵ Hanc ob causam in distributione praemiorum secundum merita, non attenditur aequalitas rei ad rem, sed proportionalitas, seu proportionum aequalitas praemiorum ad dignitates personarum: iuxta explicationem eiusdem 5. Ethicorum. Ut qualis personae ad personam, talis sit etiam proportio praemii ad praemium. Quod si spectetur etiam opus (ut, quia esurivi, et dedistis mihi manducare) id tantum sit, quatenus inde aestimatur dignitas personae. Per haec tertia liquet conditio meriti. Sane quo pacto opus meritorium debeat cedere in bonum publicum, vel particularis amici. Respectu enim boni communis satis est, si sit opus virtutis: inde enim civibus honores publici iure debentur a principe, qui custos est iusti, ut ibidem ait Aristot. Quippe cum iustum ipsum, et iustitia hac ratione in Republica custoditur, si bonis praemia, et malis sint constituta supplicia.

Ratio ergo haec explanati meriti nostris est operibus accommodanda, atque examinandum, an quae Deo per gratiam suam exhibemus obsequia, apud suam maiestatem sint merita.²⁶ Est enim quaestio in duabus dubitationibus posita. Prima.²⁷ Meritum idem est quod ius, ideo dicit aequalitatem, nihil autem nos possumus Deo praestare aequale vitae aeternae, non solum quia ut ait Arist. diis, et parentibus non possumus reddere aequale²⁸ (sane a quibus recepimus esse, et vivere, cui nullum est aliud bonum comparabile) verum propterea quia et Deus a nobis infinitum distat, et vita aeterna nullis est nostris obsequiis aestimabilis: ergo nulla est iustitia, aut meritum nostrum apud ipsum. Altera est dubitatio.²⁹ Merces et praemium dicit quid debitum: Deus autem, qui bonorum nostrorum non indiget, nihil potest debere nobis. Quis enim prior dedit ei (ut ait Pau.) et retribuetur ei³⁰ ergo vita aeterna non est merces nostrorum operum. Sunt inter theologos (ut Duran.³¹ in 2. sen. d. 28.) qui negent opera, quantumcunque praecedente gratia, esse simpliciter et proprie merita de condigno, sed tantum largo modo dictum meritum. Ubi videtur taxare S. Thomam 1.2.q.114. qui contrarium apparet sentire.³² Ratio Duranti est, quod meritum proprie de condigno est, cui simpliciter debetur aequale virtute operis: nullum autem opus nostrum aequale potest esse vitae aeternae, neque illam largitur nobis Deus ex iustitia, sed ex quadam liberalitate et ordinatione sua. Sane qui gratis acceptat nostra opera. At profecto qui fuerit penitus meditatus, quid nam sit per gratiam fieri filium Dei, aliud de operibus iusti habebit iudicium.³³ Meritum ergo de condigno cum sit opus iustitiae, distinguendum est, quemadmodum supra de satisfactione dicebamus.³⁴ Aliud est enim perfectum, quod nullam prorsus supponit rationem gratiae. Et hoc modo solus CHRISTUS potuit mereri apud Deum: nam opera sua erant veri Dei, quae idcirco ex natura sua erant meritoria. Sed aliud est meritum, quod licet non habeat perfectam rationem iustitiae, est nihilominus proprie iustum. Et tale est opus iusti apud Deum. Nam iustum, ut auctor est S. Thom. q. citata, aliud est simpliciter, in quo est simpliciter aequalitas: quale est in commutationibus, et obsequiis inter cives: aliud vero quod quanuis non sit simpliciter aequale et iustum, habet tamen modum iustitiae: sicut dicitur ius paternum et dominantium: puta, filii ad patrem, et servi ad dominum. Quae quidem est vera et propria ratio iustitiae. Etenim filius probus obsequens patris, licet non tantum reddat, quantum suscepit ab illo, nihilominus verum propriumque ius habet, ut alatur et educetur a patre: et ita servus respectu domini. Qua ratione cum per gratiam homo efficiatur vere et proprie filius Dei adoptivus, quanuis illam adoptionem gratuito susceperit, nihilo secius obsequia sua sunt proprie et vere merita iustitiae apud patrem. Unde Pau. Accepistis, inquit, spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus abba, pater: ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod simus filii Dei, et heredes: heredes autem Dei, cohaeredes autem CHRISTI: si tamen compatimur, ut conglorificemur.³⁵ In his equidem verbis perspicere oculatissimus quisque potest, quod quanuis iustitia nostra fundetur in gratia, et ideo non habeat tam perfectam iustitiae rationem, nihilominus gratia supposita, est proprie iustitia. Non quidem simpliciter aequalitatis ex parte obiecti. Nam hoc est, quod subdit, Non sunt condignae passiones huius temporis, sed tamen est vere et proprie ius filiorum. Ait enim, Si filii, ergo heredes, quod sufficit ad propriam rationem meriti. Non ergo negamus, quin illud meritum fundetur in divina ordinatione:³⁶ quia nihil possumus mereri apud ipsum, nisi secundum virtutem, quam ipse nobis confert: nihilominus per illam nos iuste meremur. Quemadmodum enim res naturales per virtutes ab ipso receptas operantur, nihilo secius sunt causae suorum effectuum, ita in supernaturalibus, licet nos per eius virtutem promoveamur, agimus nihilominus vere iusta merita in conspectu suo. Sed ais, licet sint merita, non tamen vitae aeternae. Quinimo, hoc enim designat, Ergo heredes. Et, Si quis diligit me, diligetur a patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum:³⁷ quoniam haec est vita aeterna, ut videamus ipsum. Adnotat illic autem S. Tho. ar. 3. et omnes theologi in 1. d. 17. et 2. d. 28. quod opus iusti dupliciter potest consyderari.³⁸ Uno modo quatenus procedit ex libero arbitrio, et alio modo modo quatenus procedit ex gratia spiritus sancti. Primo modo non est in illo condignitas ad vitam aeternam propter maximam excellentiam, sed nihilominus est congruitas proportionis, quod homini operanti secundum suam virtutem, Deus recompenset secundum excellentiam suae virtutis. Nota quod hanc congruitatem non ponit S. Tho. in operibus ante gratiam, sed in operibus iusti. Si vero consyderentur opera, quatenus ex gratia spiritus sancti procedunt, sic sunt inquit, meritoria vitae aeternae de condigno. Nam valor meriti attenditur secundum virtutem spiritus sancti: iuxta illud, Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam.³⁹ Et praeterea quia pretium operis attenditur secundum dignitatem gratiae, per quam homo efficitur consors divinae naturae, adoptaturque in filium, cui debetur hereditas. Et in solutione ad 3. Gratia inquit, spiritus sancti, quam in praesenti habemus, etsi non sit aequalis gloriae in actu, est tamen aequalis in virtute:⁴⁰ sicut semen arborum in quo est virtus ad totam germinandam arborem, et quia per ipsam inhabitat hominem spiritus sanctus, appellatur ab Apostolo pignus hereditatis nostrae. Intelligit ergo, quod sit meritum proprie veraeque iustitiae, propter hanc mensuram, et modum gratiae, relatione ad gloriam. Nam quanuis nomen seminis metaphoricum sit, inest tamen in gratia vera virtus ad gloriam, atque adeo aequalitas iustitiae simillima semini. Unum enim granum non est aequale spicae, sed tamen tantundem virtute valet, liquide fert suo tempore spicam. Illa tamen distinctio liberi arbitrii, atque gratiae nonnullos fallit.⁴¹ Quippe qui ex hinc colligunt, merita non esse proprie nostra, sed solius Dei: cum res tamen aliter sit. Virtus enim spiritus sancti, et liberum arbitrium duo sunt concurrentia in rationem unius integri principii. Nam ut opus liberi arbitrii non esset meritum sine virtute Dei, ita neque opus Dei esset meritum, nisi fieret per liberum arbitrium humanae, vel angelicae naturae. Non enim Deus per sua solius opera (ut dum creavit mundum) meretur. Neque facere potest, ut opera plantae, vel animalis bruti sint meritoria. Meritum ergo opus est Dei et nostrum. Ipsius scilicet, ut moventis, et nostrum libere cooperantium: ut supra satis demonstratum est.⁴²

Ex his facile solvitur alterum argumentum: Deus nihil proprie debet nobis, tum quia nullus prior dedit ei, sed ipse dat nobis ipsa opera, per quae meremur, et ideo totum ius nostrum fundatur in gratia sua: tum quia haec quae nos illi damus, non cedunt in suam, sed in nostram potius utilitatem. Quare licet nullum nobis amplius praemium daret, quam bene operari, nullam nobis faceret iniuriam. Quinimo quamvis beatos illos caelicolas regno depelleret, non faceret illis iniuriam. Ergo nullum est in nobis meritum, cui aliquid Deus debeat. Respondetur, quod Deus debet praemium, ex ordinatione sua, iustitiae quae ab ipso est in operibus nostris: quod est debere suae propriae et bonitati, et firmissimae veritati. Ut colligitur ex parabola patrisfamilias convenientis cum operariis ex denario diurno. Exemplum est in naturalibus. Ipse fecit naturas rerum, et ideo secundum suam ordinationem dedit soli lucem, homini intellectum, etc. Quare sicut repugnat, solem esse et non esse natura sua lucidum, propter debitum naturae, quod est iustitia ipsius Dei, ita suae repugnat bonitati, et iustitiae, quod pro operibus eorum, quos semel sibi per gratiam adoptavit, non retribuat vitam aeternam. Et haec est non impropria ratio debiti. Quocirca si merenti negaret praemium, licet nemini faceret iniuriam (ut ait Ber. serm. de annuntia.) suam tamen legem, ac seipsum negaret, qui tamen fidelis est, et negare seipse non potest.

Per haec respondetur ad aliam, quae hic sit postrema dubitatio, Utrum praeter gratiam gratum facientem, necessaria sit nova acceptatio Dei, ut opus sit de condigno meritorium.⁴³ Scot. enim in 1. d. 17. q. 1. existimat, non satis esse, opus elici a gratia, ut sit meritorium vitae aeternae: sed ultra hoc requiritur, quod sit acceptum a Deo, et ordinatum ad talem finem.⁴⁴ Primo quia alias inquit, si opus esset de condigno meritorium, qua ratione procedit a gratia, quae iam est principium et forma existens in homine, sequeretur, quod quatenus procedit ab homine, Deus non posset non retribuere beatitudinem, quin esset iniustus, eo quod ante eius acceptationem, iam opus erat dignum. Et praeterea praemium vitae aeternae semper est maius quam meritum: maius autem non rependitur pro minori ex rigore iustitiae, sed tantum ex liberalitate et acceptatione conferentis. Sequitur Scotum fere Nominalium schola.⁴⁵ Nihilominus nullum profecto est argumentum, quod id valeat convincere. Quin vero ratio est in contrarium multo probabilior.⁴⁶ Primo ut Scot. ipse et omnes fatentur in 2. d. 27. et in 3. d. 28. gratia nihil aliud est, quam acceptatio ad gloriam: si ergo per gratiam homo iam est acceptus ad gloriam, quid opus est nova acceptatione operis? Nam si filii, ergo heredes. Quinimo mo est repugnantia manifesta, personam esse acceptam, cuius opus non sit Deo gratum. Nanque propterea opus est gratum, quia persona est grata. Respexit enim Deus ad Abel et ad munera eius.⁴⁷ Unde ad primum argumentum Scoti negatur, quod si opus, quia procedit a gratia, esset meritorium, propterea Deus esset iniustus, si non redderet praemium: quoniam illud meritum dependet ex gratia gratificante personam. Idipsum itaque, quod ipse dicit de secunda acceptatione: scilicet, quod eo quod prius Deus acceptat opus, quam sit meritorium, non sit nobis proprie debitor, nos dicimus de gratia gratificante personam. Nempe, quod ideo non sit nobis proprie debitor: quia prius reddit gratum hominem unde procedit meritum. Nisi quod ipse non cernit omnino rationem meriti, ea ratione qua est opus filii Dei. Et tamen rei veritas est, quod ratione gratiae adoptionis et acceptationis personae, opus est meritorium. Et quia opus est meritorium, acceptatur. Dicere enim, quod quia acceptatur, opus est meritorium, videtur repugnantia in adiecto. Nam gratis acceptari opus non ponit in ipso iustitiam, et dignitatem: sed meram gratiam. Ad secundum argumentum respondetur, quod quanuis Deus praemiet ultra condignum, nihilominus opus est meritorium, quia procedit a gratia personae, quae est seminarium gloriae.

His ergo inter catholicos constitutis, restat, veritatem huius conclusionis adversus Lutheranos constabilire, quod istorum opera sint digna merita vitae aeternae.¹ Porro nomen meriti nostri apud Deum, cum primis celebratissimum est Patribus in Ecclesia ab eius usque incunabulis.² Cuius non opus est testibus, siquidem neque adversarii negant, sed tamen abnegant extare in sacris litteris meritum vitae aeternae. Nam illud, Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum, non ita facile recipiunt, tanquam canonicum: eo quod teste Hieronymo in prologo Galeato, liber ille non sit inter Hebraeos.³ Nihilominus a vetustissimis, ut Egesippo, Irenaeo, et reliquis tempori apostolorum proximis citatur tanquam propheticus: ut auctores sunt Euseb. lib. 4. et Aug. 17. de ciui. Dei, cap. 20.⁴ Atque Damas. lib. 4. cap. 18. annumerat ipsum canonicis, quem et Ecclesia a Concilio Carthaginensi tertio, ubi quinque libri Salomonis recipiuntur usque ad praesens Tridentinum, semper recepit in canonem.

Iam vero et apud Paulum manifesta est appellatio meriti, ubi ait, Beneficentiae et communionis nolite oblivisci: talibus enim hostiis promeretur Deus.⁵ Et ad Col. Dignos nos fecit in partem sortis sanctorum.⁶ Et, Tentavit eos Deus, et invenit eos dignos se.⁷ Et CHRISTUS in Evangelio, Dignus est operarius mercede sua, Ubi licet de victu loquebatur, meritum quoque apud Deum insinuabat.⁸ Supervacanea veruntamen est de nomine concertatio, ubi res ipsa est patentissima. Igitur prima de hac re statuitur conclusio.⁹ Opera iusti quae genere suo ac circumstantiis bona sunt, omnia sunt condigna merita, tum cumulatoris gratiae, tum etiam aeternae vitae. Dixerim, et iusti, et cumulatoris gratiae. Quoniam libro secundo diffuse planeque monstratum est, peccatoris opera nequaquam esse merita primae gratiae. Primam statim huic conclusioni rationem supponamus, qua crebro utimur contra istos:¹⁰ illam scilicet, quae ex natura rerum ducitur. Fides naturam non subuertit, sed instauravit et perfecit: virtuti autem iure suo et merito debetur honoris merces: ut auctor est Arist.¹¹ eademque ab ipso legislatore, qui custos est iusti: hanc ergo naturae legem Deus per gratiam CHRISTI non abrogavit, sed servavit potius. Servavit autem hoc pacto, quod cum homo naturali vigore nullum virtutis opus praestare posset, quod ullius esset meriti in conspectu suo, misit filium suum, qui et nos a peccato liberaret, et potestatem subinde nobis faceret, filios Dei fieri, si eius assentiremur vocationi. Igitur ubi iam per gratiam suam filii sumus opera nostra, sua ipsius ope suffulta, digna sunt apud ipsum gratiae suae et gloriae, quae proprie est praemium filiorum Dei. Et quo rationes meriti supra inductae explicatiores fiant, confirmatur argumentum.¹² Opus iusti est opus liberum obedientiae, quo Deo iuxta eius voluntatem obsequimur, estque proinde opus bonum, neque solum ex amicitia illius, verum et iussu etiam, vel suasu, atque adeo auxilio ipsius exhibitum: igitur dignum est praemio, quod ipse amicis suis, suique obsequentibus proposuit: hoc autem est vita aeterna, iuxta illud, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata:¹³ illius ergo beatae vitae est meritum. Descendamus autem ad lucem scripturae sacrae, cuius radiis haec omnia clarescunt. Meritum (ut dictum est) et merces ad se invicem referuntur,¹⁴ sacra pagina identidem meminit mercedis, quae nos manet pro nostris operibus apud Deum: ergo sunt opera nostra ipsius merita. merita. Quae subsumitur propositio, plana est. Ab ipso enim exordio, quo Deus tractare cum mortalibus coepit de salute nostra, primus, quem cum Abraham inivit sermonem, hic fuit, Noli timere Abraham, ego protector tuus sum, et merces tua magna nimis.¹⁵ Et quanuis ad litteram forsan intelligatur de latissima seminis eius propagatione, tamen in mysterio profecto significabat aeternam retributionem, quae proprie est merces fidei, quam ab illo tunc exigebat. Unde quia merces illa proposita nobis erat per CHRISTUM, idcirco Esaias ubi adventum eius praenuntiat, Ecce, inquit, Deus vester: Ecce dominus Deus in fortitudine veniet, et brachium eius dominabitur: ecce merces eius cum eo, et opus illius coram illo.¹⁶ Cui concinit Ioan. in Apocalypsi, Ecce venio cito, et merces mea mecum est, reddere unicuique iuxta opera sua.¹⁷ Atque adeo CHRISTUS ipse liberator noster, quo primum coepit loco praedicare legem, statim obedientibus proposuit mercedem. Gaudete, inquiens, et exultate cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, quoniam merces vestra copiosa est in caelis.¹⁸ Et quo explicaret opera nostra respectu illius mercedis rationem habere iustitiae, eadem opera appellavit iustitiam, commonefaciens nos, ne aliam vanam intenderemus mercedem. Attendite enim, inquit, ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis: alioquin mercedem non habebitis apud patrem vestrum, qui in caelis est. Et subdit, Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua, quid faciat dextera tua, ut sit eleemosyna tua in abscondito: et pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi.¹⁹ Cui consonat Paul. Quodcunque facitis, ex animo operamini, sicut domino, et non hominibus: scientes quod a domino accipietis retributionem hereditatis. Tribus ergo nominibus: scilicet, mercedis, iustitiae, et redditionis, nihil profecto aliud, quam ius, meritumque operum designavit.

Sed interpretamentum Melanthonis audiamus in sua apologia Augustana.²⁰ Duobus enim modis, et ipse, et sui consortes respondent ad ista. Primo, quod vita aeterna dicatur merces, non quia debetur operibus nostris, sed promissioni Dei. Dicitur autem inquiunt, merces, quia est quaedam recompensatio bonorum operum, non quatenus nostra sunt, sed quatenus solius ipsius Dei, tanquam fructus fidei: iuxta verbum Augustini in de gra. et libe. arb. Dona sua coronat Deus. Quod verbum ita intelligunt, ac si nullo pacto debeant dici merita nostra. At vero quis non videat, quam non possunt hoc elabi diverticulo? Nam quis beneficio illi quod quippiam solum propter gratuitam promissionem nullo intercedente iure aut merito recipientis ullam tribuat rationem mercedis? Siquidem inter beneficium gratuitum et mercedem tantum distet, quantum inter opus liberalitatis et opus iustitiae. Quod si vita aeterna eo merces dicitur, quod est recompensatio, haec ipsa est confessio meriti. Recompensatio enim opus iustitiae est propter debitum. Id quod Paulus nos docet, ubi propterea negat iustificationem nostram, qua ex iniustis efficimur iusti, fieri ex operibus, quia ei qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam sed secundum debitum.²¹ Hinc enim colligitur a contrario sensu, quod si operibus nostris redditur merces, eisdem tanquam meritis debeatur.²² Quod autem Aug. ait, Deum coronare dona sua, ita se ipse explicat, non quod non sint merita nostra per liberum nostrum arbitrium, sed quia suoipsius in nobis auxilio fiunt.²³ Secunda solutio est, quod opera nostra vere sunt merita, non tamen digna vitae aeternae, at aliorum praemiorum corporalium, et spiritualium, quae redduntur, tum in hac vita, tum post in patria.²⁴ Ecce causam, cur in libello imperatorio colloquii Ratisponensis,²⁵ confidentes mercedem deberi operibus nostris, tam corporalem quam spiritualem, in hac vita, et in futura, nunquam sunt confessi, quod sint merita vitae aeternae, sed bonorum, prout divinae providentiae visum fuerit. Vita enim, inquiunt, aeterna solum debetur renatis propter solam promissionem fide acceptam. In hac autem cavillatione non una, sed multiplex est, tum falsitas, tum pertinacia. Primum, si concedunt iam operibus iusti aliquam dignitatem praemii, etiam caelestis, non ergo talia opera sunt peccata, ut coepit dicere Lutherus.²⁶ Quod si sint bona, et procedant ex gratia, quid cunctantur confiteri praemia vitae aeternae? Mox vel illa opera sunt meritoria, solum quatenus a libero arbitrio procedunt, vel quatenus procedunt ex auxilio et gratia Dei per liberum arbitrium. Primum ipsi nobiscum negant:²⁷ ergo sunt meritoria, quatenus procedunt ex gratia, unde manifestum sit, quod sint meritoria vitae ipsius aeternae, cuius seminarium est gratia. Dicam explicatius, gratia est acceptatio ad vitam aeternam, distinguens inter filios Dei, et filios regni: ergo si opera, quae ante gratiam nullius fuit pretii apud Deum, ex gratia recipiunt plunt, ut sint merita, cuiusnam praemii recipiunt, ut sint merita, nisi vitae aeternae? Ad haec. Omne praemium accidentale regni caelestis: ut aureolae et aspectus humanitatis CHRISTI, consortiumque sanctorum, atque hoc genus reliqua, ex essentiali beatitudine diluunt: ergo si operibus nostris ius acquirimus ad accidentalia praemia, ex eo est, quia acquirimus ius ad vitam ipsam. Iam vero hoc contra istos necessarium videor formare argumentum. Inveni illi quaerenti quid faceret ut haberet vitam aeternam,²⁸ respondet CHRISTUS, quod servaret mandata: quodque si relinqueret, venderetque bona sua, perfectus fieri posset. Extemplo Petrus rogat, quae ergo seipsos maneret merces, qui omnia propter ipsum reliquerant. Cui CHRISTUS, Vos qui sequuti estis me in regeneratione sedebitis super sedes duodecim iudicantes, etc. Omnis enim qui reliquerit domum aut fratres vel sorores, etc. centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. Ecce distinguuntur praemia accidentalia: scilicet, sedere ut iudices, et centuplum recipere, quod sancti exponunt, vel in hac vita, quantum ad quietem et laetitiam animae, qui est fructus bonorum temporalium, vel etiam in futura vita, ubi est plenitudo omnium bonorum: et praeter haec praemium essentiale vitae aeternae. Hinc ergo sumitur argumentum. Illorum accidentalium praemiorum vere sunt opera iustorum merita (ut adversarii ipsi fatentur) ergo ipsius etiam vitae aeternae: quandoquidem sub eodem tenore utrunque proponitur tanquam merces. Quinimo adversarii ipsi compelluntur respondere pro nobis.²⁹ Praemia enim omnia, etiam accidentalia, quae quoquo pacto, vel in hac vita, vel in futura pertinent ad beatitudinem: scilicet, vel hic nos promoventia, vel illic quovis modo beantia, pertinent ad promissionem Dei per CHRISTUM: igitur si non obstante quod redduntur nobis propter promissionem, illa accidentalia nihilominus vere sunt praemia quae redduntur meritis nostris, cur non idem fatentur de vita aeterna? Hic quippe latet,³⁰ et suus error et responsio nostra. Non enim negamus, vitam aeternam dari nobis propter promissionem Dei. Sed tamen quia promissa est cooperantibus gratiae et adiutorio ipsius, nihil vetat, quo minus detur tanquam merces nostrum operum. Ita enim inquit Timotheo Paul. Pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitae, quae nunc est, et futurae.³¹ Ubi tam essentiale praemium, quam accidentale simul ait promissum esse operibus pietatis. Neque in hoc ullo pacto derogatur gratiae CHRISTI, sed arrogatur potius, eo quod talem in sua membra influat merendi virtutem. Legitimus ergo sensus verborum CHRISTI, ubi mercedem nominat, inde aucupandus est, quod usu ac more eorum qui Respub. licas civiles instituerant, suas ipse ponens divinas leges, bravium et palmam legitime agentibus proponit, cuius digna esset eorum obedientia. Unde Paul. similitudine illorum qui in stadio praemium intuentes currebant, usus, Omnes, inquit, currunt, sed unus accipit bravium.³² Extat praeterea plurimum in sacro canone mercedis mentio:³³ ut Ruth. 2. ait Patriarcha ille, Reddat tibi dominus pro opere tuo, et plenam mercedem recipies a domino Deo Israel. Et, Iusti autem in perpetuum viuent, et apud dominum est merces eorum.³⁴ Et, Non verearis usque ad mortem iustificari, quoniam merces Dei manet in aeternum.³⁵ Et, Est merces operi tuo.³⁶ Et CHRISTUS in Evangelio, Qui recipit prophetam (et alludebat ad sese) mercedem prophetae accipiet.³⁷ Et, Levate oculos vestros, et videte regiones, quae albae sunt iam ad messem, ut qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam.³⁸ Et Paul. Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem.³⁹ Quid est secundum laborem, nisi iuxta meritum laboris? Et rursum, Id quod in praesenti est momentaneum, et leve tribulationis nostrae, supramodum in sublimitate, aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Ecquid aliud esse potest, operatur, quam meretur? Et, Videte vosmetipsos, ne perdatis, quae operati estis, sed mercedem plenam accipiatis.⁴⁰ Plenam, id est, iustam. Sicuti ait CHRISTUS ipse praemiorum largitor. In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Et apud Lucam, Diligite inimicos vestros, benefacite, mutuum date, nihil inde sperantes, Date, et dabitur vobis. Mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et supereffluentem dabunt in sinum vestrum.⁴¹ Quibus potuit apertius verbis explicari ratio meriti?

Accedit demum illud Pauli, ubi retributionem meriti tam boni, quam mali explicat, Tribulatio enim, inquit, et angustia in omnem animam hominis operantis malum. Gloria autem, honor, et pax omni operanti bonum.⁴² Sed vide hic, candide lector, aliam cavillationem, quae isti putant excutere talia testimonia. Ait Melanthon in locis communibus,⁴³ quod Paulus non ait, Homini simulanti bonum, sed operanti ex fide, ita ut nomine operum, intelligatur fides cum suis fructibus. Et ideo merces non redditur, inquit, nisi propter promissionem. Haec est istorum dementia (ut in principio huius libri coepimus notare) omnia opera externa appellare simulationem, et hypocrisim. Ecquis nostrum unquam dixit, opera digna esse merita, nisi ea tantum, quae ex fide procedunt? inde tamen nulla probabilitate colligitur, quod praemium reddatur solum ob promissionem. Nam tunc non haberet rationem praemii: sicut nec promissio habet rationem meriti: merces ergo debetur operibus, quatenus libere a nobis ex fide fiunt ex gratia utique et auxilio Dei.

Venit secundo loco in confirmationem eiusdem conclusionis, praeter mercedis nomen, appellatio quoque iustitiae, quae assidua est in sacra scriptura.⁴⁴ Ait enim David, Observabo me ab iniquitate mea, et reddet mihi dominus secundum iustitiam meam.⁴⁵ Ubi palam loquitur Propheta de iustitia sua apud Deum, et non de iustitia adversus suos persecutores, ut cavillatur Melanth. in apologia,⁴⁶ exponens illud, Iudica me domine secundum iustitiam meam. Nam praemiserat, Custodivi vias domini, nec impie gessi a Deo meo, et iustitias eius non repuli a me, et ero immaculatus cum eo. Et tandem subdit, Et retribuit mihi dominus, etc. Quasi dixisset, quoniam ego iustitias eius custodivi, custodiet ipse iustitiam suam mecum, retribuens mihi iustam mercedem pro iusto merito: iuxta verbum Sapientis, Seminanti iustitiam merces fidelis.⁴⁷ Necque solum Propheta certus erat, mercedem esse apud Deum bonorum operum, verum et intuitu illius licitum esse ut homo excitaret sese ad opus. Unde inclinavi, inquit, cor meum ad faciendas iustificationes tuas in aeternum propter retributionem.⁴⁸ Sicuti et de Mose ait Pau. quod aspiciebat in remunerationem. At una pro omnibus satis est auctoritas Pauli de iustitia operum. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi, in reliquo reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi dominus in illa die iustus iudex.⁴⁹ Si tantum hic meminisset fidei, et misericordiae, id Lutherani possetis vestrae praetexere opinioni, atque fingere, quod vita aeterna nulla alia nobis ratione donatur, nisi quia Deus illam nobis promisit absque ullo respectu nostrorum operum. Sed tamen ait, Bonum certamen, non Deus certavit: sed ego certavi, et cursum consummavi. Nec solum ait, Fide accepi misericordiam, sed fidem servavi: id est, legem, quam sum fide professus, opere complevi: et ideo Deus iustitiae dex tanquam athlethes certaminis mei coronabit me corona iustitiae. At respondere persistitis, quod haec est iustitia fidei. Hanc equidem nos quoque vocem agnoscimus, sed vestrum intellectum refutamus. Concedimus, inquam, opera nostra eo esse iustitiam fidei, quod nisi ex fide et gratia CHRISTI promanarent, nullius essent meriti, nihilo secius opera nostra, id est, quae ex fide per liberum arbitrium facimus, merita sunt sempiternae gloriae. Secundum significantissimum verbum Pauli, Accedamus cum vero corde in plenitudine fidei:⁵⁰ aspersi corda a conscientia mala, et abluti corpus aqua munda teneamus spei nostrae confessionem indeclinabilem: fidelis enim est qui repromisit. Non solum ait, qui promisit, sed qui repromisit, si servemus indeclinabilem fidem. Et eodem pertinet quod dixerat cap. 5. Non est iniustus Deus, ut obliviscatur operis vestri, et laboris ex caritate suscepti. Et Ioan. Filioli, nemo vos seducat, qui enim facit iustitiam, iustus est, sicut et ille iustus est:⁵¹ scilicet in retribuendo, sicut nos in operando. Et Pau. Nolite, inquit, amittere confidentiam vestram: quae magnam habet remunerationem.⁵² Et ca. 11. Non ait tantum, quod sancti per fidem vicerunt regna, sed quod ex eadem fide operati iustitiam adepti sunt repromissiones. Remuneratio autem et promissio quid nisi mercedem auribus exhibet? Tertio denique et principaliter confirmatur conclusio ex retributione, quae promissa est facientibus iussa Dei. Regnum enim caelorum comparavit CHRISTUS patrifamilias, qui conventione facta ex denario diurno misit operarios in vineam suam.⁵³ Et in alia parabola ex talentis distributio inter servos usuras deposcit, cuius merito promittit fideles servos constituere super familiam suam. Et amicos nos admonet, ut faciamus a quibus recipiamur in aeterna tabernacula.⁵⁴ Et alibi, ne invitemus ad prandium fratres, et cognatos, qui possunt retribuere nobis, sed pauperes, debiles, et claudos, ut retribuatur nobis in resurrectione iustorum. Et Paul. Deus, inquit, in die iusti iudicii reddet unicuique secundum opera eius: iis quidem qui secundum patientiam boni operis, gloriam et honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam: iis autem qui sunt ex contentione, etc. iram et indignationem.⁵⁵ Et, Omnes nos manifestari oportet ante tribunal CHRISTI, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum,⁵⁶ num, sive malum. Profecto quando nullum esset aliud testimonium, hoc esset sufficientissimum. Nam si opera bona non essent vera causa, et merita retributionis iustorum, sicut mala sunt etiam merita supplicii, quid opus erat stare ante tribunal CHRISTI, et iudicari, cuius quisque esset dignus retributionis? Omnia haec denique confirmant verbum ipsius iudicis nostri CHRISTI. Tunc enim, inquit, dicet iis qui a dextris eius erunt, Venite benedicti patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi.⁵⁷ Esurivi enim, et dedistis mihi manducare: sitivi, et dedistis mihi bibere, etc. Ubi particula enim, significationem habet causae in bonis meritis aeque ut in malis. Unde sicuti immisericordes, eo quod non pasti sunt CHRISTUM, mittentur in ignem aeternum, ita et iusti propter meritum misericordiae recipientur in regnum. Atque hoc est quod concludit, Ibunt hi in supplicium aeternum, iusti autem in vitam aeternam. Falsa ergo est et sacro elogio adversa glossa Buceri super Paulum ad Rom. 2. Qui reddit unicuique secundum opera sua.⁵⁸ Ait enim quod iuxta opera, nullam dicit causam: aut meritum nostrorum operum, sed tantum compensationem. Multo tamen alius diversusque est sensus Pauli, isque consyderantibus patentissimus. Ita enim dignoscit ubique inter gratiam et gloriam, quod ubicunque meminit gratiae iustificantis, qua scilicet iniustus fit iustus, opera universa excludit a ratione meriti. Et pari modo, ubi meminit de adventu CHRISTI. Nam sicut ipse gratis nobis datus est, nullis hominum praecedentibus meritis, ita et membra eius efficimur mere gratis. Ubi tamen loquitur de praemio vitae aeternae, tunc mentionem facit operum, sane quae iam per gratiam CHRISTI merita sunt illius. Ex quo August. desumpsit celebrem illam distinctionem gratiae in operantem, respectu iustificationis, et cooperantem, respectu meritorum.

Deus non meretur, sed nos.— Postremum denique asilum, quo se isti recipiunt, ne fateri cogantur operum merita, est, quod si iustorum operibus proposita est in Evangelio vita aeterna, non est, quia sint merita nostra, sed solum quia sunt fructus fidei, atque merita Dei: et ideo non redditur aiunt, praemium operibus, sed soli fidei apprehendenti promissionem illius praemii.⁵⁹ Sed iam imprimis non negabunt, quin fides sit causa illius praemii atque adeo meritum. Nam hoc quod est fide accipere, id est, credere promissionem, haberet rationem meriti. At quicquid ad hoc respondeant, aliter arguitur, ut hac postrema ratione punctum rei attingamus.⁶⁰ Hoc enim ipsum, quod opera nostra sint fructus fidei, nihil nos inficiamur, quin confitemur ultro. Sed tamen exinde sumimus argumentum, quod nos per eiusmodi fructus meremur. Fides enim non est, quae per se ipsa possit fructificare, sed per liberum nostrum arbitrium.⁶¹ Et hoc est quod isti deberent meditatius cogitare. Si enim fides ita in nobis existeret, ut nobis non esset liberum illi obsequi, nullum in nobis fructum ferret, magis quam in brutis animalibus. Quare non est ipsa quae operatur, sed nos per ipsam. Quomodo autem id fiat, Apostolus, ubi rationem ipsius fidei explicat, nobis exponit. Necesse est enim, inquit, credere quod Deus est, et quod remunerator est.⁶² Ecce radicem meritorum, credere quod remunerator est. Et ideo est argumentum rerum sperandarum, quia mittit nos in spem, dirigens intentionem nostrorum operum. Et inde habet quod sit exordium et initium vitae iustorum. Quocirca idem Apost. ad Col. Propter spem, inquit, quae reposita est vobis in caelis, dilectionem habetis erga sanctos.⁶³ Erigens ergo fides spem nostram, caritatem suscitat erga Deum, per quam operamur. Quare Paulus non dixit, quod fides per se operatur, sed per caritatem: scilicet, qua Deum diligimus, licet tandem ab ipso receperimus. Necque ad Gal. appellat opera nostra, fructus fidei, sed fructus spiritus contra opera carnis.⁶⁴ Et quaelibet virtus habet suos proprios fructus. Facite enim (inquit Ioan.) fructus poenitentiae.⁶⁵ Quinimo et beatitudo ipsa dicitur fructus operum nostrorum. Bonorum enim laborum (inquit Sapiens) gloriosus est fructus. Et ad Philip. Paul. Sitis synceri et sine offensa in die CHRISTI repleti fructu iustitiae.⁶⁶ Non dixit tantum fidei, sed generalis iustitiae. Et infra, Mihi vivere, CHRISTUS est, et mori lucrum. Quod si vivere in carne hic mihi fructus operis est, etc. Mori ergo vocat lucrum propter meritum, et vivere, fructus operis, propter praemium aeternum. Unde David, Beati, inquit, manducabunt labores manuum suarum. Et ipse ad Gal. Paul. Quae seminaverit homo, haec et metet.⁶⁷ Est ergo turpissima ignorantia, propterea, quod opera sint quodammodo fructus fidei, negare, quod sint proprie merita nostra: id est, nostri liberi arbitrii divinitus adiuti. Exemplum est in naturalibus,⁶⁸ pirus quidem per virtutem Dei eiusque generalem influentiam fructificat: hoc tamen non obstante vere et proprie sunt fructus ipsius arboris, pariter er go censendum est de fructibus iusti per gratiam et auxilium speciale. Unde, facite, inquit, ait CHRISTUS arborem bonam, et fructus bonos: id est, voluntate bonam, et bona opera.⁶⁹ Et Paul. Gratia Dei sum id quod sum, et gratia eius in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi: non ego autem, sed gratia Dei mecum.⁷⁰ Mecum, ait, quasi adiuvans. Unde Aug. in epist. ad Hilar. quae est. 89. c. 3.⁷¹ Valet, inquit, liberum arbitrium ad opera bona, si divinitus adiuvetur. Et infra, Nec enim liberum arbitrium ideo tollitur, quia iuvatur, sed ideo iuvatur, quia non tollitur. Et Hypog. lib. 3. Quomodo unicuique, inquit, secundum sua opera redderetur in die iudicii, nisi liberum esset arbitrium, ut operante Deo cooperaretur homo? Et infra, Quomodo potuit Paul. bonum certamen certare, et cursum consummare? Quia neque solus, neque gratia sola, sed gratia Dei mecum. Quae, inquit, gratia est in libero arbitrio, sicut in equo sessor qui ipsum regit. Ex quibus tandem concludit. Neque gratia sine libero arbitrio facit hominem habere vitam aeternam, neque liberum arbitrium sine gratia, nisi in parvulis, in quibus gratia operatur sine libero arbitrio. Hactenus Aug. At vero quanuis merita nostra opera sint Dei praevenientis, nihilominus non solum improprius est, et ineptissimus, verumetiam falsissimus sermo, quod Deus mereatur per nos. Nam mereri respectum dicit inter duos: scilicet, inter obsequentem et praemiantem: sed nos meremur per auxilium ipsius. Iuxta illud Ezech. 36. quod lib. 3. Hypog. in hanc sententiam citat Aug. Spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini: ipse ergo non meretur, sed facit ut nos mereamur. Quare Aug. nunquam dicit, quod Deus coronat merita sua, sed coronat, inquit, merita tua, tanquam dona sua. Itaque ut ab ipso fiunt, non merita sua, sed dona sua dicuntur, qua vero ratione sunt a nobis, dicuntur merita. Et ideo si merita, inquit, nostra sic intelligerentur, ut etiam ipsa dona esse Dei cognoscerentur, non esset improbanda sententia. Haec ille de libero arbit. cap. 6. et 7. Sed nostri Protestantes, quia totam scholasticam rationem repudiarunt, arbitrati, quod iis qui bene Vergilio, Homeroque imbuerentur, pervia ilico esset, cum S. Patrum, tum etiam sacrae paginae intelligentia, nihil mirum, si propter incogitantiam vel (ut absit invidia verbo) forte propter rerum inscitiam tantum nobis negotii facesserint.

Potest quis alteri mereri primam gratiam.— Contra quos, hoc tantum si subiecerim verbum, finem faciam. Nempe quod frustra esset nostrum liberum arbitrium, si ratio meriti officiis iusti adimeretur. Aiunt isti, liberum arbitrium solum habere locum in naturalibus, non autem in operibus gratiae apud Deum. Qui vero rem prudentius aestimaverit, longe aliter censebit. Porro quod cum haec omnia naturalia propter hominem, homo autem in obsequium Dei, sit conditus per quod possit aeterna felicitate potiri, in hoc potissimum a Deo naturae opifice factus est liber, ut eius obedientia ipse glorificaretur, cuius gratia et ope ita uteretur homo, ut dignus efficeretur vita aeterna. Nam si gloria illa ita gratis donaret nos Deus, ut nulla nostra intercederent merita, haberet quidem essentialem rationem beatitudinis, qualis est Christianis infantibus ante usum rationis vita defunctis, careret tamen illa laude, et honore, quae secundum omnes sapientes debetur virtuti. Est enim praestantius in rebus humanis, meruisse, quod non habes, quam habere quod non meruisti. Unde non potest non esse praeclarissimum accidens gloriae in sanctis per sua merita ad illum pervenisse triumphum. Quapropter cum hoc per suam naturam homo non posset, summa fuit Dei misericordia, talem nobis per filium suum elargiri virtutem, et potestatem. Sane ut ante divinum tribunal alii talenta sibi credita cum usuris referrent: alii ex seminibus quae flentes miserant, manipulos reportarent: alii qui laverunt stolas suas in sanguine agni, palmas gestarent in manibus suis: omnes itaque qui fortes facti in bello per fidem vicerunt regna, et operati sunt iustitiam, suas adipiscerentur repromissiones. Quorum omnium gloria refundetur in Deum per CHRISTUM dominum nostrum. Meritissimo ergo nunc Ecclesia, quae sanctorum meritis inclyta quotidie pangit gaudia, contra eos qui de huiusmodi meritis obloquuntur, pronuntiauit in Syn. Trid.⁷² Ses. 6. In cuius 10. confessionis cap. habetur, quod iustificati, et amici Dei de virtute euntes in virtutem per observantiam mandatorum Dei, et Ecclesiae, adiuvante CHRISTI gratia et fide, in eadem iustitia crescunt, petentes quotidie fidei, spei, et caritatis augmentum. Et cap. 11. Constat eos orthodoxae religionis doctrinae adversari, qui negant licere iustis mercedem intueri, dum in stadio currunt, sicut David inclinabat cor suum ad faciendas iustitias propter retributiones. Et can. 24. sub anathemate eum damnat, qui dixerit, iustitiam acceptam non conservari et augeri coram Deo per bona opera, quae causa sunt ipsius augenda. Et can. 26. pariter condemnat eum, qui dixerit iustos non debere pro bonis operibus sperare aeternam retributionem. Est ergo conclusio probatissima, quod licet homo peccator nec sibi primam, nec alteri ullam gratiam mereri valeat, homo tamen iustus, per gratiam et auxilium dei, et sibi de condigno mereri potest, cum augmentum gratiae, tum etiam gloriam, alteri vero de congruo. Sicuti Stephanus meruit Paulo, et Moses saepe merebatur populo: et CHRISTUS in Evangelio videns fidem illorum qui offerebant paralyticum, dixit ei, Confide fili. Remittuntur tibi peccata tua.⁷³ Ubi ait gloss. Pensate fratres quantum valet apud Deum fides propria, cum tantum valuit fides aliena. Sicuti et caeli cives impetrare etiam solent nobis bona. Nam quae dementia est, eos qui sunt in gratia et amicitia Dei, negare, quominus possint nonnunquam apud divinam maiestatem pro illis intercedere, quos in Deo ipso diligunt. Hoc autem genus meriti dicitur de congruo, ex eo quod nulla est statuta lex, ut quicquid iustus Deum in favorem alterius precatur, fiat. Ait enim per Hieremiam, Si steterit enim Moses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum.⁷⁴ Quare solus CHRISTUS potuit aliis mereri de condigno: homo autem meretur alteri gratiam, non cui conferatur sine proprio actu, alias non quilibet reportaret secundum propria: prout gessit in corpore, ut ait Paul. sed potest amicus amico mereri bonum motum, conversionem in Deum. Quapropter nullatenus consentirem cum illis, qui 4. sen. d. 4. existimant, parentes aut baptizantes posse mereri parvulo portionem aliquam gratiae: nam gratia baptismi omnibus confertur aequalis, nisi propter maiorem suscipientis dispositionem. Quae tamen in parvulo esse non potest. Sed huic disputationi non patet hic locus.

Primum argumentum, quod contra operum meritum Lutherani nobis obiiciunt, conficiunt ex illo Pauli ad Romanos, ubi docet, quod eo ipso, quod sumus filii, sumus etiam et heredes.¹ Filii autem sumus per primam gratiam absque nostris meritis, ut nos ipsi confitemur: ergo et per ipsam habemus ius regni. Unde repugnat, inquiunt, quod non mereamur primam gratiam, mereamur autem vitam aeternam. Id quod vel ex eo maxime confirmatur, quod dixerat cap. 6. Stipendium peccati mors, gratia autem dei vita aeterna. Si enim vita est merces bonorum operum, sicut supplicium est stipendium malefactorum, uti dixit, Stipendium peccati mors, dixisset, Stipendium virtutis vita aeterna.² Ad hoc tamen in promptu prima est responsio, quod esto, per primam gratiam efficiamur filii et heredes, nihil tamen obstat, quominus possimus incrementa mereri, et gratiae, et gloriae, tanquam membra CHRISTI in quae eius derivatur virtus, cui cooperatur liberum nostrum arbitrium. Iuxta illud Augustini ad Paulinum, Ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici: comitante, non ducente: pedissequa, non praeuia voluntate. Quo et multiplicatio alludit evangelica talentorum. Qua responsione satis rei fecisse putabunt, illi qui non penitius inspexerint concursum nostrarum dispositionum ad gratiam. Nam de sententia sancti Thomae, et aliorum qui oculatius hoc perscrutantur, secunda adhibetur responsio. Scilicet, quod quanuis per primam gratiam efficiamur heredes regni, nihilominus dispositiones: puta actus fidei, spei, et poenitentiae (qui est caritatis) licet non sint ipsius primae gratiae merita, tamen per eandem gratiam, eodem modo informatae sunt merita gloriae. Unde per gratiam quam non meremur, acceptamur ad gloriam quam per eandem gratiam meremur. Etenim quia gratiam recipimus, opera sunt meritoria, et inde acquirimus ius regni. Eodem enim temporis puncto, quo gratia infunditur operatur. Non est hic sermo de gradu gratiae, qui est effectus sacramenti. Atque hoc pacto exponit Aug. gratiam Dei esse vitam aeternam.³ Primo in epistola ad Sixtum. 2. quae est 105. tractans eundem locum Pauli, Stipendium peccati mors, et c. Praemiserat enim prius, quod qui liberatur a peccato, non potest sua merita iactare propter quae fuit liberatus. Unde subiuncta hac interrogatione. Nulla ne igitur sunt merita iustorum? respondet, Sunt plane, quia iusti sunt. Sed ut iusti fierent, merita non fuerunt. Ecce negans merita ante gratiam, concedit in gratia. Atque inde paulo post colligit haec verba. Unde et ipsa vita aeterna, quae utique in fine sine fine habebitur, et ideo meritis praecedentibus redditur: tamen quia eadem merita quibus redditur, non a nobis parata sunt per nostram sufficientiam, sed in nobis facta per gratiam, etiam ipsa (scilicet vita aeterna) gratia nuncupatur: non ob aliud, nisi quia gratis datur: nec ideo quia meritis non datur, sed quia data sunt et ipsa merita, quibus datur. Et ideo ait Paul. Stipendium peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna: non quod vita aeterna non sit etiam stipendium iustitiae procedentis ex fide, quia sicut merito peccati tanquam stipendium redditur mors, ita merito iustitiae tanquam stipendium, vita aeterna. Unde etiam et merces appellatur plurimis sanctarum scripturarum locis. Haec Aug. Et subdit, quod ne homo glorietur de suis meritis, acsi non accepisset, dixit beatus Apost. Gratia Dei vita aeterna.⁴ Eandem repetit sententiam de gra. et libe. arb. cap. 7. Non ergo negandum est, opera iustorum vere esse merita, quorum merces, stipendiumque est vita aeterna, sed id confitendum, quod non essent merita, nisi quia sunt obsequia liberalis illius qui per gratiam Dei iustus est antequam haberet merita. Et ita intelligendum est, quod adversarii nobis obiiciunt ex libro contra epist. Pelagii, et aliis locis, quod omnes iustitiae omnium sanctorum CHRISTO debentur, quare non sunt in se laudandi, sed in domino. Iuxta vocem David, In domino laudabitur anima mea: et, Gratia Dei sum id quod sum.⁵

Aliud tamen possent argumentum⁶ ducere, primo aspectu validum, ex illo David, de Deo loquentis cum anima sua, Qui coronat te in misericordia, et miserationibus.⁷ Ubi coronam ipsam iustitiae, quam ait Paul. sibi esse repositam, appellat David misericordiam, et miserationem: et Iaco. Iudicium inquit, sine misericordia illi qui non fecit misericordiam.⁸ Ubi ostendit, quod corona iustorum est iudicium ex misericordia. Ex quo videtur consequens, illam non esse debitam meritis ex iustitia.

Vera glossa.— Epilogus.— At vero responsio, interpretatioque Augustini de corrept. et gra. cap. 23. satis superque est ad rem hanc explicandam, obstruendaque ora contra loquentium.⁹ Ait enim, misericordiam Dei semper adhaerere iustis, sive cum convertuntur, sive cum praeliantur, sive cum coronantur. Nam quia merita ipsa ex gratia Dei procedunt, corona iustitiae quae redditur meritis, misericordia nuncupatur. Et haec pariter interpretatio coaptatur verbo Apostoli ad Titum. Non ex operibus quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit: ut salvos fieri, non solum referatur ad primam gratiam qua iusti efficimur, sed ad gloriam.¹⁰ Ea enim per iustitiam redditur meritis, quae per gratiam Dei fecimus: ut hic etiam in unum coeant misericordia, et iustitia. Atque ex hinc relucet glossa alia eiusdem Augustini in enarratione illius Psalmi, Non intres in iudicium cum servo tuo domine, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens.¹¹ Hunc enim locum opponunt etiam nobis, ad quem licet iam cap. 5. responsum a nobis sit, quod non possumus cum Deo sicuti mercenarius cum patrono suo intrare in iudicium, perinde petentes praemium, acsi nos prius dedissemus ei: scilicet acsi ipsa opera nostra, nostris nos viribus exhiberemus, et non potius ipse praeveniens dedisset nobis, velle, et operari, quare exprobrare nobis posset, quid ad iudicium meum adfers, quod non accepisti, et si accepisti, quid gloriaris, acsi non acceperis? Hoc tamen non obstante, debetur merces meritis nostris tanquam membrorum CHRISTI. Deberent ergo Lutherani ab illa calumnia cessare, ubi aiunt, tantum misericordiam, et gratiam CHRISTI nos confiteri in primo puncto iustificationis. Deinde vero nostris operibus absque eius misericordia confidere. sane cum explicatissime fateamur (ut ait Aug.) a prima inspiratione, qua bene incipimus cogitare usque ad supremam retributionem misericordiam Dei nobis inhaerere. Sed tamen discernimus (quod ipsi deberent) misericordiam praevenientem, adiuvantem, et praemiantem, seu gratiam, operantem, cooperantem, et coronantem. Sed subsequitur confestim verbum aliud Pauli, ad quod nobis respondendum restat. Ait enim, Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis.¹² Ubi manifeste loquitur de his quae patiuntur illi qui iam sunt filii heredes regni, de quibus dixerat, Compatimur ut coglorificemur: et ideo videtur, quod neque quatenus procedunt ex gratia, habeant rationem iustitiae. Aliqui glossant, non esse condignas ea ratione, qua procedunt a libero arbitrio. Sed hoc profecto non satis exprimit intellectum Pauli: nam illa ratione manifestum erat, non esse alicuius meriti. Et Paul. non discernebat liberum arbitrium a gratia: sed ista opera filiorum Dei, esto fiant per liberum arbitrium motum a deo, negabat esse digna futurae gloriae. S. Thom. respondet, quod intelligit, si consyderentur secundum suam substantiam.¹³ Et profecto ita sensus habet. Opera enim, etiam qua ratione procedunt ex gratia, si consyderentur ex parte obiecti (hoc est enim secundum substantiam) ut pati famem, sitim: elargiri stipem pauperi, dare itaque potum aquae frigidae, etiam si adiungas quoscunque interiores cultus, quos homo po test, non sunt aequabilia opera acervo illi aeternorum bonorum, qui nos manet in patria, uti optime ait Ber. 1. serm. de annuncia. Attamen¹⁴ ex lege statuta Dei convenientis cum cultoribus vineae suae ex denario diurno, dignitatem induunt, et iustitiam ad aeternum praemium. Unde alibi, Id inquit, quod in praesenti est momentaneum, et leve tribulationis nostrae, supramodum in sublimitate aeternae gloriae pondus operatur in nobis.¹⁵ Aliud quod invincibile (ut aiunt) adfert testimonium, est illud, Cum feceritis omnia, quae praecepta sunt vobis, dicite, servi inutiles sumus, quod debuimus facere, fecimus.¹⁶ Sed profecto quicquid ipsi reclamant, multo id significantius possumus nos regerere in suam quam tuentur solam fidem. Scilicet, cum credideritis quaecunque dicta sunt vobis, dicite, servi inutiles sumus.¹⁷ Nam ita ait Paul. Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum. Quam ipsi sententiam eludere aliter nequeunt, nisi fingendo novam quandam elusoriam fidem, quam satis supra labefactavimus. Sensus ergo legitimus S. Thomae, et aliorum theologorum: sane qui eruitur ex notione ipsa, utile, est huiusmodi. Ille servus est domino utilis, cuius opera accrescit domino lucrum: qui tamen sibi lucratur inutilis est domino. Deo autem qui nostrorum bonorum non indiget, nihil agitur utilitatis ex operibus nostris, sed gloria tantum, et honor. Et ideo opera ipsa iustitiae, licet sint a nobis ex lege debita, tamen quia per liberam obedientiam illa propter honorem et gloriam eius exhibemus, merita sunt apud suam maiestatem, qui in hoc illa nobis praecepit, ut gloriam dilataret suam. Atque haec est usura quam in parabola evangelica exigit Deus de multiplicatis talentis: nam utilitas servis ipsis accrescit.¹⁸ Igitur ne homines glorientur aliquid contulisse in Deum, cuius ipse indigebat, admonemur, ut agnoscamus nos servos inutiles: nam facientes praecepta Dei, nihil aliud agimus quod debemus: id est, quod ex re nostra est. Et praeterea virtutem, et potestatem recte agendi, Deo etiam ipsi acceptam referre debemus. Postrema autem Melanthonis verba in apologia huius articuli, lepidum erit audire.¹⁹ Nec nos inquit, aliquam otiosam subtilitatem hic, affectamus (scilicet negantes meritum condigni.) Sunt enim clarissimae causae propter quas haec disputamus. Etenim si largimur adversariis, quod opera merentur vitam aeternam, mox adtexunt illa absurda, quod opera legi Dei satisfaciant, quod non habeat opus misericordia, quod simus iusti propter opera nostra, et non propter CHRISTUM, etc. Igitur, bene cernitis operum merita, nisi quod tanquam incorrupti censores fidei, opinantes nos in unum extremum impingere, vultis ipsi in contrarium deflectere: haud consyderantes regulam illam Aristotelis, quod peccanti in unam partem, inclinandum est in alteram, ita esse intelligendam, ut inclinatio non excedat lineam veritatis et virtutis. Praeterque quod nec recte opinamini absurda illa quae vos fingitis, quoquo pacto subsequi ex nostra assertione. Sed vos estis, qui de operibus obloquimini, sane qui contenditis ante iustificationem esse prava, in iustificatione, nulla esse necessaria: post iustificationem, neque legi satisfacere, nec ad luendas, quae pro peccatis debentur poenas, quicquam valere, nec ullo esse pacto merita vitae aeternae. Qua quidem ratione impossibilius aliud est, quam quod populos vestros praetextu efferendae fidei indormientes reddatis, atque operum negligentissimos.

Quanta, qualisque sit in iustificato per gratiam, divinamque opem facultas servandi legem, satisfaciendi pro poenis remissorum delictorum, promerendi denique vitam aeternam, quae prima erat pars libri huius, quoad satis pro modulo nostro visum est, pertractavimus. Subsequitur ergo iuxta praestatam in fronte divisionem, ut in hac secunda parte de certitudine gratiae dicere prosequamur. De quo quidem articulo non solum cum Lutheranis, sed cum nonnullis catholicis¹ certamen nobis existit. Sane a quibus magnum nobis fuit negotium exhibitum, contendentibus posse, debereque sustineri, quod in aliquot casibus potest homo certitudinem, etiam fidei, habere suae cum Deo gratiae, et amicitiae. Quapropter bipartita erit disputatio.² In hoc enim capite Lutheranorum mentem aperiemus prius, mox impugnabimus. In sequentibus idem faciemus contra catholicos. Quaestio ergo est, utrum valeat homo citra speciale revelationis privilegium de communi lege habere tantam certitudinem, se esse in gratia Dei, quanta est fides catholica.³ Exclusimus privilegium, quia nemo est adeo mentis inops, qui ambigat Deum hoc posse, cui placitum sibi fuerit revelare. Quinimo non id tantum de sacratissima virgine parente ipsius gratiae largitoris, et de apostolis item credendum est, verum in authenticis Sanctorum historiis, ut Francisci, et aliorum quorundam idem legitur. Sed quaestio est de lege communi. Atqui interrogatio solum sit de certitudine, quanta est fidei catholicae: quoniam certitudinem scientiae, quae annexam habet claritatem, nemo est, qui suspicetur, possibilem esse homini in hac vita de statu suo: quandoquidem, nec alia mysteria fidei tali sunt nobis ratione cognita. Neque vero per contrarium extremum dubitatio est ulla, quo minus haberi de hac re valeat fides, quam citra catholicam assequi coniecturis maximis possumus, ut post fusius patefiet. Sola ergo constituitur quaestio de certitudine fidei catholicae, illiusve simili. Et quia controversia haec ex intellectu huius omnino pendet, Fides catholica, ut est inter omnes Christianos constitutissimum, est assensus certus, et firmus, obscurus quidem, tamen cui non potest subesse falsum.⁴ Itaque esse nequeat compositio haec possibilis, ut quispiam assensu fidei sibi habeat persuasum aliquid, quod sit deceptorium. Quinimo in hac certitudine scientia ipsam superat, quanuis secundum claritatem sit inferior. De isto supposito nulla est disputatio. Quoniam cum fides persuasio sit Dei, si per illam quis falli posset, ipse nos deciperet: quod suae contrarium est naturae. Sed quo res fiat adhuc perspicacior, Certitudo ex duobus aestimari potest, vel ex obiecto, vel ex subiecto.⁵ Certitudo ex parte obiecti est haec modo dicta: scilicet, cum quis assentitur nequit decipi: seu cuius assensus non potest esse falsus. Certitudo autem ex parte subiecti, est firmitas assensus illius rei, quam quis sibi persuadet, omni depulsa dubietate propter sibi apparentem veritatem. Quaestio autem praesens non litigatur de certitudine ex parte subiecti: quo tamen puerili errore nonnullos laborare vidimus inter disputandum. Nemo enim dubitat, quin possit quis ex levitate tam firmum habere assensum, et iudicio suo tam certum de falsa, quam Christianus habet de fide catholica. Quinimo haeretici omnes suorum errorum, quos catholicas existimant veritates, tantam habent certitudinem, quam nos articulorum fidei.⁶ Sed dubitatio est de certitudine ex parte obiecti, utrum eam quis possit habere, se esse in gratia, ut talis assensus esse nequeat falsus, magis quam si esset catholicae fidei. Sunt equidem certissimum, quod cui haec perspecta fuerit explicatio, parum sit quaestio haec difficultatis allatura. At vero quaestio potest habere praeterea duos sensus: primum secundum praesentem statum: an nunc scilicet sit quis in gratia: alterum, an possit habere certitudinem perseverantiae usque ad finem vitae, et assecutionis gloriae.⁷ De hoc secundo dicemus post: nunc autem de primo statuitur indubitata negativa conclusio. Nemo potest adeo esse certus suae propriae iustificationis, quam est Christianus de articulis fidei.⁸ Huius ratio est talis, ut quam sumus diffusius explicaturi, breviloquio perstringamus. Certitudo huiusmodi, quod quisque sit in gratia Dei, ex duobus pendet: utpote ex firmitate divinae promissionis, quae est fides catholica, et ex nostra dispositione: nempe si fecerimus illa, quae a nobis ipse requirit: huius autem secundi membri fidem habere non possumus, quanta est fides catholica: ergo nec tantam ullus de communi lege habere potest, quod sit in gratia.

Sunt autem bipartiti, qui repellentes hanc rationem, partem sustinent affirmativam.⁹ Lutherani enim negant primam assumptionem: scilicet, quod certitudo huiusmodi dependeat ullo modo ex nostris operibus, quippe quam solum aiunt dependere ex fide, et promissione Dei. Catholici autem negabant secundam propositionem. Contendebant enim (utinam nemo iam persistat) quod quanuis dependeat ex operibus nostris, habere nihilominus quis potest tantam quandoque certitudinem, vel suae dispositionis vel suscepti sacramenti, quanta est orthodoxae fidei. Ut ergo a Lutheranis exordiamur, certitudo ipsis gratiae filia est suae illius commentitiae fidei, qua sola se fingunt iustificari.¹⁰ Inde enim quod sibi persuaserunt, sola fide: id est, mentis assensione, qua vera esse creditur promissio evangelica, ita et misericordiam et gratiam apprehendi, ut ex nullo prorsus opere nostro iustificatio quoquo pacto dependeat, consequens iudicarunt, una eademque certitudine fidei debere nos assentiri, veram esse firmamque promissionem per CHRISTUM, qui mentiri non potest, et assentiri illam gratiam assequimur. Quare ut sine ulla conditione credere tenemur, Deum esse fidelem, ita et obligamur credere factum ipsum: puta de se unusquisque quod obtinet promissum beneficium, nullo respectu, rationeve habita suorum operum: alias qui id de seipso dubitaret, in eodem aiunt, esset crimine haeresis, ac si dubius esset de firmitate divinae promissionis. Quin vero ut liba, visum est, illa vocat catholicam fidem, qua unusquisque peculiariter certo credit se consequi remissionem peccatorum per CHRISTUM.¹¹ Unde inter articulos suae fidei in confessione Augustana severitate illa censendi S. conciliorum Ecclesiae aiunt in articulo quinto. Damnantur illi qui iubent conscientias dubitare, an consequantur remissionem, et addunt, hanc dubitationem non esse peccatum. Et art. 20. acriter nos increpant, quod dicentes iustificationem pendere aliquo modo ex nostra dispositione, corrumpimus doctrinam de fide, quoniam non possumus conscientiis firmam consolationem proponere: et ideo iubemur dubitare de remissione peccatorum. Et infra, Si enim promissio penderet ex dignitate nostrorum operum, fieret incerta. Et in apologia Melanthon¹² (sua qua solet gravitate) Adversariis inquit, infeliciter consulunt hominibus, dum iubent dubitare, utrum consequantur remissionem peccatorum, quomodo in morte sustinebunt se isti dubitantes? Multaque id genus in hanc sententiam congeminat quod nulla fiducia collocare in operibus nostris debeamus, sed totam in sola promissione Dei. Idemque docet in suo Didagmate, folio. 43. Idque multo latius tractat Calu. in suo lib. de insti. christ. et Bucer.¹³ sophistas nos appellat, et hostes ecclesiasticae reformationis, quia depravate corrumpimus illud,¹⁴ Nemo scit an odio vel amore dignus sit: ac si non simus certi de nostra salute. At vero quantuncunque vel habeant, vel habere se fingant, articulum hunc constitutissimum, certo ego tamen certius habeo, quod quicunque mentem eorum, et sensa perceperit, incredibile iudicabit suam hanc sacrosanctam certitudinem. Adeo se statim oculis offert fons, et origo erroris. Neque est cur hoc loco metuant sophistas a nobis (quod nobis impingunt) appellatum iri.¹⁵ Nam si uspiam alias hic vel maxime (si hanc mihi modo veniam dederint) nihil maiorem scientiam exerunt, quam intus gerant. Et quia plena huius erroris intelligentia, efficacissima eiusdem erit redargutio, in explicatione potissimum insistam.

Propositum¹⁶ ergo hic est demonstrare, quod certitudo quam quisque habet sui erga Deum habitus, et status, non solum pendet ex divina promissione per se absolute cogitata, sed ex sua etiam ipsius operum qualitate.¹⁷ Porro autem hoc lib. 2. c. 7. propemodum confecimus, ubi disserebam de promissione nullam esse factam in sacra scriptura in particulari et absolute, huius illiusve reconciliandi hominis, sed in genere, si crediderint, si speraverint, si dilexerint, si denique poenitentiam egerint: hoc est, si Deo nobis suo numine spirante, assensum cooperantes praestiterimus. Ex quo palam consequens sit, certitudinem peculiarem, quod hic (exempli gratia) assecutus fuerit donum Dei iustificantis, non solum pendere ex divina fide, sed quodam modo ex nostris operibus: non quidem tanquam ex meritis, sed tanquam ex dispositionibus ac promotionibus, quas Deus in nobis per nostrum liberum arbitrium operatur. Neque particularis haec, est fides catholica, sed generalis illa, qua una in universum eademque tenentur habere omnes, et per quam sunt Christiani, quaque adeo qui carent, infideles habentur. De hac autem peculiari, haereticus ipse potius est, qui haeresim reputat, dubitare quenquam quo sit loco in conspectu Dei.

Secundum¹⁸ autem argumentum, quod illic abscisum et truncum usque adhuc locum reposuimus, ex sua ipsorum instituitur confessione. Fatentur enim iam, ut illic retulimus, nemini beneficium reconciliationis impendi, nisi praeuia poenitentia. Nihil ergo de hoc disputemus, quia neque modo nostra interest, illa ne poenitentia, dispositio sit, aut quoquo pacto causa, necne. Satis enim nobis est confessio sua. Nimirum, quod sit necessaria. Inde quippe hoc pacto existit argumentum. Nemo absque vera poenitentia iustificatur, quod autem poenitentia vera, synceraque sit offensae dei, nec est articulus fidei, neque tam certa cognitio: ergo neque haberi huiusmodi certitudo potest singularis cuiusque hominis reconciliationis. Quin expendamus verba libelli per eos exhibiti Ratisponensis, et perscrutemur,¹⁹ an idem ipsi a veritate convicti nobiscum sentiant. Aiunt enim art. 5. Cum renovatio sit imperfecta, et haereat in renovatis infirmitas, tamen docendum est, ut qui vere poenitent, semper fide certissima statuant, propter mediatorem CHRISTUM, Deo placere. Et in eiusdem loci expositione, Bucer.²⁰ ait, quod articulus ille solum poenitentibus, et vere poenitentibus, et habentibus fidem vivam, praecipit, statuere fide certissima, se assequi gratiam. Hic precor attenti sint legentes omnes, quemadmodum isti, qui ex principio tam a nobis diverso, controversiam hanc submoverunt, quam iam solis differentes verbis nos deludant. Quis dubitat, quin vere poenitentes, habentesque fidem vivam, salutem per CHRISTUM obtineant? Quisnam autem sit vere poenitens, habeatque fidem vivam, hoc est, quod nos dicimus, non posse certitudinem fidei catholicae deprehendi, vide amphibologiam.²¹ Aiunt, certum esse per solum mediatorem CHRISTUM omnes iustificari. Si intelligant, quotquot iustificantur, per ipsum iustificari, id omnes fatemur, tanquam fidem catholicam. Si vero ita intelligant, ut sit certum hos vel illos modo iustificatos esse, de hoc ter, quaterque pernegamus certitudinem haberi fidei. Nam quanuis iustificatio opus sit Dei absque nostris operibus: id est, absque merito nostrorum operum, non tamen est absque illis omnino. Quandoquidem, ut ipsi fateantur, nisi vere poenitentes, divinum hoc beneficium neutiquam consequantur. Exemplum est in expositione Augustini,²² Deus vult omnes homines salvos fieri. Ait enim distributionem esse accommodatam: scilicet, ut quotquot salvantur, salventur per CHRISTUM: non autem quod simpliciter omnes salventur. Et secundum aliam expositionem, quam lib. 1. verissimam etiam arbitratus sumus, commodius forte est exemplum. Ita enim Deus omnibus promisit, optat, et intendit salutem, ut per ipsum non stet: quo minus consequantur omnes. Nihil tamen repugnat, quo minus multi non salventur.

Tertium argumentum, erroris huius expositorum est.²³ Quanuis nulla opera nostra bona, necessaria essent ad nostram iustificationem, tanquam causa vel dispositio, nec divinae motiones, saltem ea quae prava sunt, obstaculo essent gratiae Dei, an vero in aliquo iniquo opere, aut saltem cogitatione perseverem, habere nemo potest certitudinem fidei catholicae: ergo neque certus esse quispiam potest divinae in se existentis gratiae. Hoc argumentum est, quo maxime depromitur error hic cum prole sua, si bene optime lector animaduerteris. Lutherus enim, ut est videre art. 14. suarum assertionum, acute prospexit, non posse sustinere certitudinem gratiae, nisi consequenter docendo, quod qualiacunque sint opera nostra, per solam nihilominus fidem certi sumus, non imputari nobis peccata: et ideo ait, Nemo debet respondere sacerdoti, se esse contritum, neque sacerdos requirere.²⁴ Quoniam Pau. aiebat, nihil sibi conscium esse: nec in hoc iustificatum esse: et David, Delicta quis intelligit? ergo etiam si opera nostra peccata sint, nihil hoc debemus perscrutari, quia per fidem illa non imputabuntur peccata. Non enim qui seipsum commendat ille probatus est, sed quem Deus commendat. Haec ille. Observa ergo candide lector, quod assertores certitudinis gratiae non solum negant iustificationem dependere ex operibus, tanquam ex dispositionibus, sed etiam impediri posse per peccatum. Alias cum certi haud quaquam simus, saltem certitudine fidei, qualia sunt nostra opera, maxime ubi aliqua ignorantia vincibili laboramus, non possemus esse certi status nostri. Tecum ergo Bucere²⁵ inire hunc cupio sermonem. Haec tua de nobis querela est in hac concordantia certitudinis gratiae, quod ut sophistae et reformationis hostes imponamus vobis, quod doceatis homines, quanuis impure, scelerateque vivant, tamen debere statuere, se per CHRISTUM Deo gratos. Sed nunquid non ita res habet? Nonne quod modo faciebamus argumentum ita convincit? Num et Luther. loco citato, et in de liber. chri. et aliis locis, ut lib. 2. cap. 5. citauimus, ita affirmat, quod qualiacunque sint opera nostra, dum modo fixa, firmaque sit fides, certi sumus salutis nostrae? Sed et tu ipse in commentariis super 2. cap. ad Rom. nonne ita expresse doces, quod cum nostra opera, omnia incerta sint, imo ex se nihil sint, nulla eorum habenda est ratio? Alias quomodo sustinebitis certitudinem gratiae? Quin vero in eadem concordantia explicando tuam certitudinem, ais, quod cum nemo in hoc seculo omnem semper dubitationem de salute sua, et paterna cura sui quam Deus gerit, excludere possit, et haec dubitatio vitium, et peccatum sit, enitendum certe unicuique Christiano est, cum fideli promissionum Dei consyderatione, tum iugi pro fidei incremento precatione confirmare suam fiduciam. Audi temetipse. Non solum ais, quod etiam praesente peccato certi sumus gratiae per fidem, verum quod cum nemo possit carere peccato dubietatis, certus est tamen homo illud peccatum contegi per fidem. Et idem ait in apologia Augustana, sodalis tuus Melanthon. Quomodo ergo haec cohaereant, tu videris, ut homo sine dubitatione, an sit in peccato, esse non possit: imo sine manifesto peccato: siquidem dubitatio ipsa peccatum est, et tamen certus sit, per fidem non imputari sibi peccatum. Cum tamen fides ipsa doceat, quod Deus odio habeat peccatum, et quod non parcat delinquenti: id est, duranti in peccato. Sed ad maiorem huius contradictionis explicationem, quartum informemus argumentum.²⁶ Statuamus hic hominem, qui diu haeserit in aliquo vitio: puta, qui odia exercuit, vel concubinam habuit, cuius pravitatis cogitatus identidem in memoriam recurrunt, vel hominem quem ambitio, vel quivis alius reprobus affectus devexat, adeo ut dubium illi iniiciat, utrum cupiditates illas, quae altissime esse solent visceribus infixa, stirpitus avulserit ex corde, atque adeo ea ratione qua offensa sunt Dei, quod ad veram poenitentiam requiritur, an nequaquam propter Deum, sed solum propter temporarios respectus se abstineat. Huiusmodi pavi das (ut vos vocatis) gerentes conscientias, quin vero (ut ego existimo) meritissimo dubias, id duntaxat admonetis, ut satagant in fide se contra hos pavores obfirmare, et asserere: cum apostolis deprecantes, adauge nobis fidem, et confidentes, per illa universa contegi peccata, nullo habito respectu operum. Ita enim in libello imperatorio art. 5. docetis. Sed quid haec est, si contradictio non est, et apertissima verborum repugnantia? Quomodo enim potest fides certum hominem facere, se esse in gratia, nisi omnino tollendo dubitationem, quae ex diametro pugnat cum certitudine? Quod si ita est, non solum ex fide promissionis pendet certitudo, sed etiam ex operibus et affectionibus nostris. Quapropter pugnantia sunt, quod dum existit dubitatio, fides nos faciat certos. Eo vel maxime quod aliam hic vos falsitatem adiungitis: scilicet, dubitationem ipsam, peccatum esse. Profecto S. Patres aliter nos commonefaciunt turbulentas conscientias se dare: puta non quasi pugnando cum larvis, et corde repetendo, credo, et confido: sed certe ut occasionibus malorum ante omnia praecisis, precibus insistamus apud Deum, qui nobis opem ferat, nosque ipsi nihilominus studiosis exercitiis operam demus: quibus extenuato metu, certitudo in nobis adolescat, confidentes, per Deum non stare, quo minus ab omni malo liberemur. Fides enim illa quam²⁷ augeri in se petebant apostoli, nequaquam pertinet ad fiduciam conscientiae: sed ad revelationem illorum mysteriorum, quae CHRISTUS illis annunciabat. De qua statim subdit ipse Redemptor noster, Si habueritis fidem sicut²⁸ granum sinapis, dicetis huic arbori moro eradicare, et transplantare in mari, et obediet vobis. Quin vero hic lectorem iudicem appello, isti easdem scripturas in contraria sensa distrahunt.²⁹ Ubi ait Paul. Si habuero fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, etc. ne fateri compellantur, fidem existere posse sine caritate, dicunt fidem miraculorum non esse quae iustificat: ubi autem post contendunt, fidem iustificantem reddere hominem certum amicitiae Dei, citant, Adauge nobis fidem: quo tamen loco manifestus est sermo de fide eadem miraculorum, quae re vera est fides catholica. Vide quomodo eandem fidem quam in uno loco negant esse veram, in alio concedunt non solum iustificare, sed huiusmodi facere certitudinem.

Hic proxime subsequitur quintum argumentum³⁰ adversus istorum assertionem: scilicet, quod non solum potest homo, verum omnino tenetur quisque credere se esse in gratia. Ad ea quae naturalia sunt, nemo obligatur. Sed quod dubitatio in homine insurgat, et metus, quo statu sit apud Deum, est res naturalis, in his maxime, qui vel perdite aliquando vixerunt, aut vehementes patiuntur incursus daemonis, mundi, vel carnis: ergo huiusmodi dubitatio non est peccatum. Quin vero nonnunquam illa exurgit ex naturali hominis complexione. Sunt enim quibus parum est sanguinis, qui ideo, sicut in rebus aliis, ita et in hac parte sint meticulosi. Adde quod saepenumero expertum habemus, homines probatae vitae, quo maiorem adhibent curam expurgandae conscientiae, maiori sunt, vel in metu, vel in scrupulo, ut expresse ait Ber. in ser. de quatuor modis orandi: iuxta verbum Gregorii, ibi verentes culpam inesse, ubi culpa non est: quomodo ergo talis dubitatio peccatum esse potest?

Verumtamen sextum argumentum³¹ est, quod in ultimis comitiis Ratisponensibus magnum Bucero negotium exhibuit. Arguebat enim collocutor Maluenda Hispanus, doctus quidem, ac disertus, quod si fides iustificans reddit hominem certum suae adeptae iustificationis, sit, ut quovis peccato mortali amittatur fides, atque ita amittatur, ut quocunque peccati genere fiat homo haereticus, denegans totam fidem. Nam si fides maneret cum peccato, deciperet, certificans peccatorem esse in gratia. Hic autem iudicatus Bucer. est liberalior, ac munificentior iusto: sane qui concessit consequentiam, et consequens, ad quod non cogebatur. Enimuero licet quaevis mortalis culpa excluderet fidem, quam ipsi censent fiduciam, non tamen deleret omnes assensus fidei, quos homo habet scripturae sacrae, quorum negatione, aut dubitatione sit haereticus. At vero profecto saltem evincit argumentum, quod quicunque peccat mortaliter, amittit totam veram fidem. Nam illa fides historiae (ut isti vocant) non est illis vera fides, eo quod admittere secum potest peccatum. Si autem omne peccatum mortale excludit veram fidem, profecto vehementer stringit argumentum, quocunque peccato mortali fieri hominem haereticum. Nam quis rogo alius haereticus est, qui non habet veram fidem? Et ideo compelluntur dicere, existentem in peccato non credere articulis fidei vera fide infusa, sed acquisita, ut nos dicimus de haeretico in aliquibus articulis, credente alios. Quod autem argumentum in rei veritate convincit, est, illam suam fidem, et fiduciam specialem non esse de substantia fidei: utpote cuius privatio non constituit hominem haereticum.

Sed aliter potuisset in colloquio institui argumentum,³² quod sit hic septimum. Postulamus enim ab istis, an possint esse peccata mortalia, quae procedant ex ignorantia, an scilicet ita possit quis esse affectus, ut si sciret esse peccatum quod facit, nunquam committeret: nihilominus ex ignorantia faciens peccat. Nequaquam poterunt postulatum hoc nobis denegare, adeo receptissima est illa divisio peccatorum ex ignorantia, ex passione, et ex malitia. Et Paul. ait,³³ dignum se fuisse misericordia, quia ignorans fecit. Et transfigurat se nonnunquam Satanas in angelum lucis.³⁴ Et haeretici et nonnulli usurarii, et quod plurimi hoc modo peccant. Quinimo et ignorantia per seipsa peccatum est, ut in haeretico. Demus ergo hominem cum illa certitudine gratiae quam isti fingunt, qui aliquod committat peccatum mortale ex huiusmodi ignorantia, deceptus specie boni. Huic nihil certitudinis extritum est, aut diminutum, sed ita certo credit, se esse in gratia, sicut antea: nam putat se praestare obsequium Deo: et tamen decipitur: ergo hoc quod est hominem esse in gratia, non est veritas infallibilis, quam supra nominavimus certitudinem ex parte obiecti: atque adeo nec potest huius haberi certitudo fidei. Siquidem ex parte subiecti potest certitudo eadem manere quando res est falsa. Quis dubitat, quin tam firmo assensu roborati adhaereant placitis suis Anabaptistae, quam Sacramentarii, tamque isti credant certo se esse in gratia, quam reliqui Lutherani: atque illi, quam nos? Et nihilominus evidentissimum est, aliquos falli: siquidem diversa sentiunt. At vero solutio Buceri³⁵ erat illic egregie festiva: scilicet, quod fides facit hominem certum se esse in gratia, quando habetur per motum spiritus sancti. Ecquis hoc unquam dubitare potuit, qui certus modo fuerit motum illum fieri a spiritu sancto? Sed tamen quando ille motus sit a spiritu sancto, de hoc dicimus, non posse haberi certitudinem fidei catholicae. Nam etsi nonnunquam testimonia³⁶ sui faciat, ubi habitat, non tamen vel evidens, vel tam certum, est fides catholica: ut infra inter diluendum obiecta fusius dicetur.

Octavum utique argumentum,³⁷ contra illud facit, quod aiunt, certitudinem gratiae solum corroborari ex fide, neque ullo modo augeri ex operibus. Pugnat quippe hoc dogma cum communi sensu. Quis enim adeo sit delirus, ut negare possit, eum qui totam vitam innocenter transegit, maiorem habere conscientiae tranquillitatem, et securitatem, atque adeo certitudinem gratiae, quam illum qui postquam perditissime vixit, per motum fidei credit et fidit, omnia sibi condonari scelera, et flagitia? Atque ex duobus qui ex inquinata, scelestaque vita resipiscunt, ecquis sanae mentis dubitet, quin ille qui pluribus paenitentiae fructibus scelera sua expianda curaverit, certior illa ratione fiat suae salutis, quam ille qui tantum a peccatis cessaverit? Insimulant nos illi, criminanturque huius iniquitatis, quod iubemus pavidas conscientias dubitare. Sunt tamen ipsi qui vanissima securitate lactant peccatores, sane quibus, licet sceleratissimis sint moribus, nihil aliud consulunt, quam cavere deinceps a peccatis. Quia³⁸ CHRISTUS nihil aliud dixit, quam, vade, et amplius noli peccare. Nos autem, Ecclesia inque ut sumus certissimi, quod ubi quis primum ab iniquitate animum dimoverit, gratia Dei obtinet.³⁹ Tamen quia nemini est certum certitudine fidei, an vere cor prauum reliquerit, consulimus, ita fidendum esse misericordiae divinae, ut tamen homo per exercitium bonorum operum certam faciat, ut ait Pet.⁴⁰ vocationem suam, atque adeo certior in dies fiat suae salutis. Nam⁴¹ CHRISTUS non nisi servantibus mandata promisit vitam: et Qui diligit me inquit,⁴² sermonem meum servabit. Et exhibere nos iubet Paul. membra nostra servire iustitiae, sicut ex⁴³hibuimus, ut arma iniquitatis, servire immunditiae. Neque in Ecclesiastico solum habetur, Fili⁴⁴ peccasti, non addicias adhuc, verum additur, sed et de pristinis deprecare, ut tibi dimittatur. Non ergo sufficit a peccatis cessare ad constabiliendam certitudinem nostrae salutis, sed ex operibus confirmanda est certitudo. Unde ad Corin. Paul. Gloria nostra, haec est,⁴⁵ testimonium conscientiae nostrae: ergo nisi quieta conscientia certitudinem habere non possumus. Ob idque nescio qua fronte aiunt isti, quo ubi conscientia pungit, nihil aliud debemus illi opponere, fidem CHRISTI. Non enim hoc est, quod sentit ad Corinth. Paul. ubi ait,⁴⁶ vosmetipsos tentate fratres si estis in fide: scilicet, in fide viva: nam de mortua habere possumus certitudinem. Et quo semel finiamus, videntur mihi isti, qui sola fide aucupantur certitudinem gratiae, illi, quibus ait Ioan. Filioli⁴⁷ non diligamus verbo, neque lingua, sed opere, et veritate. Nam quid est diligere verbo, nisi perseveranter dicere, credo, et confido? Et subdit, In hoc enim (scilicet, quia opere diligimus) cognoscimus, quod ex veritate sumus, et in conspectu eius (scilicet Dei) suadebimus corda nostra. Et sequitur, Quoniam si reprehenderit nos cor nostrum, maior est Deus corde nostro. Ita Buce.⁴⁸ et reliqui callide detruncant hanc auctoritatem, ut in sinistrum detorqueant sensum: puta, quod ubi conscientia accusat, nihil aliud debemus illi obiicere, quam fidem CHRISTI, qui maior est corde nostro. At vero quanuis meticulosis hominibus, alias probis, et timoratae conscientiae, quinimo universis saluberrima sit meditatio misericordiae Dei, hoc tamen loco diversissimus est sensus Ioannis, ut patet ex subiunctis verbis, Si reprehenderit nos cor nostrum, maior est Deus corde nostro, et novit omnia: id est, ubi reprehenderit cor, timendum est, quod Deus, qui melius quam cor ipsum nostrum, novit omnia, aequius nos reprehendat. Unde illico sequitur, Charissimi, si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum, et c. Cum ergo dixerit prius, si cor reprehenderit, deinde, si non reprehenderit, magnum sumitur argumentum, quod certitudo nostra magnopere confirmetur ex nostra conscientia, quae dubio procul ex operibus quam maxime pendet. Unde Chrysost.⁴⁹ in 1. cap. Matthaei, Homilia. 5. ita inquit, unusquisque nostrum nulla in alia re spem suam, nisi post Dei misericordiam, in morum sanctitate constituat: et idem ait Ber. in sermone de. 4. modis orandi, tractans miraculum de sanato paralytico, qui iussus est tollere grabatum suum, et ambulare: inde enim inquit, augetur nostra fiducia, quod sani sumus, si desiderio supernorum surgentes, a terrenis elevantes corpus voluptatibus, demus operam, ut anima regat corpus, et non regatur ab illo, et ita operando viderimus nos proficere. At non opus est in re tam universis recepta, et voce ipsius naturae notissima, plura verba prodigere. Sicut enim quisque de alienis moribus iudicat sanctitatem, et meritum apud Deum, ita et de seipso non potest certiorem habere fiduciam in Deo, quam quae ex operum conscientia gignitur. Hoc tamen hic adnotaverim, quod non est ita proprius, exactusque sermo Christianus, distinguere fiducias duas:⁵⁰ priorem remissionis peccatorum, quae innititur prorsus soli et unico domino IESU CHRISTO, et eius meritis, et alteram bonae conscientiae, nisi sano, dextroque modo exponatur. Una enim proprie est sola fiducia, quae principaliter innititur CHRISTI meritis, et deinde operibus propriis. Ad hunc sensum, quod credamus firmiter, gratis a Deo remitti nobis peccata, sine meritis nostris: sed quia iustitia adultis non confertur, nisi nobis cooperantibus, necque augetur, nisi per merita in nobis ex eodem merito CHRISTI pullulantia, hac ratione ex operibus augetur eadem fiducia. Sed tamen totam tandem reicere debemus in gratiam CHRISTI.

(Nonum tandem argumentum,⁵¹ quod ego contra istos, et contra quoscunque etiam catholicos, asserentes tantam certitudinem gratiae in persona particulari, quanta est fidei, meditari soleo, sumitur ab experientia. Nunquam enim hactenus mihi potui persuadere, ut credam quenquam neque inter ipsos Protestantes, invectores huius opinionis, nisi sit vel rudissimus, qui non intelligat, quanta debeat esse certitudo fidei, vel suae opinionis obstinatione, et pervicacia excaecatus, qui tam certus sit, se esse in gratia, quam quod Deus est trinus, et unus, vel CHRISTUS, Deus et homo. Adeo est discrimen manifestissimum: nimirum hos esse articulos fidei, de quibus nullatenus licet dubitare, sed mortem esse in eorum testimonium oppetendam: illud autem, quod ego vel ille sit in gratia, non in hoc gradu certitudinis. Vide quam ingenium meum ab ingenio adversariorum de hac certitudine gratiae resilit. Censeo⁵² enim ego pro mea exiguitate ingenii, quod quando nullum aliud esset argumentum, non sola nos fide iustificari, quam quod exinde consequeretur, aliquando esse certum, se esse in gratia, ob hoc solum negandum esset, sola fide iustificari. tanta est evidentia, quod fides neminem facit certum suae salutis. Et tamen adversarii perversa argumentatione, inde potissimum ratiocinantur, sola nos fide iustificari, quod alias nemo esset certus suae iustificationis, adeo habent pro evidenti, quod quilibet debet esse certus de sua salute.

Sed ut de secundo sensu⁵³ huiusmodi certitudinis in initio capitis adnotato, postremum adhibeamus verbum, non solum affirmant, quod possit quisque, imo quod debeat certus esse suae salutis, secundum praesentem statum, sed etiam quod possit et debeat esse certus suae perseverantiae usque ad consequutionem gloriae. Unde Bucer.⁵⁴ in concordantia huius articuli, referens illud verbum Augustini. 11. de civit. Dei. cap. 12. ubi ait: quod iusti de suae perseverantiae praemio certi sunt, de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti, interpretatur quod loquatur de incertitudine, et ignorantia, quae opponitur scientiae. Quid amplius disputandum est contra talem interpretem?

Rogo te Bucere, quando in primo membro⁵⁵ dicit August. quod iusti sunt certi de praemio suae perseverantiae, de qua rogo certitudine loquebatur? an de certitudine scientiae? Non poteris hoc affirmare, quia non habemus de illo aeterno praemio scientiae evidentiam, sed fidem: ergo ubi subiungit negationem, quod scilicet de ipsa perseverantia sumus incerti, de incertitudine contraria fidei loquebatur: quoniam de scientia nulla erat quaestio. Sed quid opus est testimonio Augustini? Vultisne dicere, quod per fidem homo sit certissimus suae praedestinationis? Ubinam quaeso unquam fides revelavit alicui suam praedestinationem? nisi forsan alicui ex privilegio. Paul.⁵⁶ ubi de illis vterinis fratribus, quorum alterum Deus dilexit, alterum odio habuit, sermocinatur, adeo reputat inaccessum mysterium praedestinationis, ut inde altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei admiretur: et tamen nostri homines volunt, quod cuicunque esse possit, et esse debeat certa sua perseverantia. Sed est invincibile hoc argumentum in contrarium,⁵⁷ Ille cui Deus revelaret suam praedestinationem (demus verbi gratia, sacratissimam Virginem, de qua non est dubitandum, quin talem revelationem habuerit) ille inquam nullum potest habere metum nec minimum, imo credo, ille talis nihil prorsus faceret universum mundum, sed multo esset laetior ac firmior, quam Paul. quando dicebat, Viuo ego, iam non ego:⁵⁸ aut quando dicebat, Quis me separabit de caritate CHRISTI?⁵⁹ Quod si ita est, respondeant quaeso isti, quot fuerint experti homines in tanta animi tranquillitate et securitate conscientiae. Qua ergo disputatio hoc secundum membrum spectat, optime scriptus est in Synodo canon ille. 16. Ses. 6.⁶⁰ Si quis magnum illud usque in finem perseverantiae donum se certo habiturum absoluta, et infallibili certitudine dixerit (nisi hoc ex speciali revelatione didicerit) anathema sit. Alias autem condemnationes certitudinis, cap. sequenti referemus.

Multa pro se isti adferunt testimonia scripturae,⁶¹ sed illa communia sunt, etiam aliis catholicis, qui alia ratione affirmant eandem certitudinem, ad quae idcirco respondebimus paulo post. Qui vero locus Lutheranis proprius est, et peculiarissimus, ille est. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio.⁶² Ita enim interpretantur hunc locum, quod propterea credendum nobis est, sola fide iustificari, ut firmam quisque fidem habeat suae propriae salutis. Crimine ergo ab uno disce omnes. Promissio salutis a Deo facta per CHRISTUM, non uno, sed duobus modis consyderanda est.⁶³ Primo de promissione in genere, qua pollicitus est Deus Abrahae, et deinde per prophetas, mittere filium suum redemptorem universalem omni credenti, sine discrimine Iudaei et Graeci. Alio modo intelligitur peculiariter de salute cuicunque per ipsum conferenda. De prima sinistre sentiebat Christiani ex Iudaifmo conversi, nempe quod promissus sibi fuerat CHRISTUS ob meritum servatae legis. Cuius tumorem retundit Paul. et caecitatem depellit, ostendens quod neque promissio fuit facta Abrahae propter aliqua merita legis, necque datus est nobis CHRISTUS in praemium aliquorum operum totius mundi: sed, ut gratis, et absque ulla conditione facta fuit promissio, ita ea sola causa venit CHRISTUS, ut certam faceret promissionem, absque ullo prorsus respectu operum humani generis. Atque hoc est quod tractat illic Apostol. Non enim, inquit, per legem promissio Abrahae, aut semini eius, ut haeres esset mundi, sed per iustitiam fidei. Et subdit. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini: non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae. Nihil ergo hic meminit de certitudine promissionis cuiusque, sed de promissione venturi CHRISTI, et remissione peccatorum in genere, quae ex nullo prorsus opere legis pendebat, ut arbitrabatur Iudaei.

Aliter ergo consyderatur haec promissio, ut singulis promissum beneficium applicatur⁶⁴ et secundum hanc consyderationem, praeter parvulos, qui iustificantur ante usum rationis, promissio pendet ex operibus cuiusque. Quandoquidem hoc modo non est facta promissio cuius absolute, sed sub conditione, si poenitentiam egerimus, si audierimus vocem eius. Nam qui audit, et didicit, venit ad me.⁶⁵ Quae admodum latissime iam supra explicatum est. Et haec de certitudine gratiae cum Lutheranis.

DVas praefati sumus diversas vias, per quarum alterutram ingrediuntur, quotquot opinionem certitudinis gratiae defendunt. Enimuero cum rei cuiusque cognitio ex suarum notitia causarum oriatur, nemo habere potest assensum firmum iustitiae suae et gratiae apud Deum, nisi qui parem habeat assensum causarum, et actionum omnium, quae sunt quoquo pacto ad iustificationem necessaria. Ob idque qui asseuerant, posse quenquam tantam habere certitudinem suae iustificationis, quanta est fidei catholicae, hi quidem hallucinantur, vel quia cogitant ex nulla prorsus alia re ullo modo pendere eandem iustificationem, quam ex sola fide catholica, qualiacunque sint opera nostra: vel quia, licet confiteantur pendere aliqua ex parte a qualitate nostrorum operum, possibile tamen arbitrantur, ut quis tam firmato assensu, tamque infallibili credat se esse per auxilium Dei dispositum, neque obicem ei opposuisse, quam sumus certi Christiani, veras esse et infallibiles promissiones Dei. Primus est Lutheranus error, quem capite proximo refellebamus, atque etiam forsan expugnatum dedimus. Altera est quorundam alias catholicorum opinio,¹ cum quibus modo disputationem obimus. Contra quos statuitur haec conclusio. Quamvis possit homo in hac vita praegrandes habere coniecturas status sui in conspectu Dei (ut capite praecedenti dicere coepimus, et paulo post amplius explicabimus) nemo tamen, praeter speciale revelationis privilegium, potest tantam obtinere certitudinem legitimae suae actionis, qua cooperatur moventi Deo, aut legitimae receptionis sacramenti, ut aequo assensu iudicet se esse in gratia, illi quo Christianus assentitur articulis fidei. In hac confirmanda conclusione, quanuis non me lateat, dignissima, solidissimaque, ac valentissima argumenta ex divino scripturarum fonte haurienda esse, a rationibus tamen exordiar, quibus maxime scripturarum sensus aperitur. Atqui ratio prima,² quae contra secundum hunc modum sustinendi certitudinem gratiae militat, est ipsa Lutheranorum confessio. Frequentissimum enim ipsorum, potentissimumque argumentum est, quo asserunt sola nos fide iustificari, quod alias nemo potest esse certus, recepisse beneficium remissionis per CHRISTUM promissa. Ita enim intelligunt illud: Ideo ex fide, ut sit firma promissio.³ Confitentur ergo, tanquam rem evidentem, quod si iustificatio pendet aliquo modo ex operibus, nullo esse modo potest certitudo gratiae, quanta est fidei catholicae, quia neque tanta haberi potest cognitio conditionis nostrorum operum coram Deo. Et ideo nullum est excogitabile medium asserendi certitudinem gratiae, quod non recidat in opinionem Lutheranorum. Cuius contrarium contendebant catholici isti, adversum quos disputamus.

Secundum argumentum⁴ est quod facit S. Tho. 1. 2. q. 112. art. 5. ubi hanc proprie disputat quaestionem. Ad quam respondetur huiusmodi conclusio. Puta, quod potest huiusmodi certitudo haberi ex privilegio: non autem communi lege: tametsi possit homo maximas huius rei habere coniecturas. Et probat secundam partem, quam hic constituimus, tali ratione. Certitudo non potest haberi de aliquo, nisi possit diiudicari per proprium principium. Principium autem et obiectum gratiae est Deus ipse, qui nobis ignotus est: ergo gratiam suam, quando habeamus, certo scire non possumus, intelligit Deum esse principium, per suam gratuitam voluntatem acceptantem nos ad gloriam, quae nobis non innotescit, nisi per nostra opera: quae nonnunquam fallacia sunt. Non autem desunt, qui locum hunc et rationem S. Thomae ita interpretentur, quod loquatur tantummodo de scientia: scilicet, quod nemo possit scire se habere gratiam. Nam sub iis eisdem terminis proponitur quaestionis titulus, et inter respondendum interponit exemplum de scientia, quae procedit ex primis principiis indemonstrabilibus. Et forsan responsio haec, si sane intelligatur, nihil aberrat a mente S. Thomae. Sed tamen inde nihilominus comprobatur nostra conclusio, Nam S. Thomas tanquam per se manifestam praetermisit conclusionem de certitudine fidei. Nunquam enim fuerat suspicatus, ut posset quis unquam cogitare, quod revelatio fidei catholicae extenderetur ad particularem et proprium statum huius vel illius hominis. Sed neque dubitabat de evidentia scientiae. Nihil est enim evidentius, quam quod non potest gratia Dei evidenter cognosci. Et ideo non quaesivit nisi de certitudine scientiae, hoc est, cognitionis in genere: utrum tam certo quis posset iudicare se esse in gratia, quanta est certitudo scientiae. Ubi cum determinat partem negativam, non solum concludit, quod non potest esse evidentia (de hac enim non erat quaestio) sed quod nulla potest esse certitudo cui non possit subesse falsum: unde maiori ratione consequitur, non posse haberi certitudinem fidei catholicae: quae maior est certitudine scientiae. Et quod hic fuerit sensus S. Thomae, inde fit liquidum, quod definit illam praecise haberi posse certitudinem amicitiae Dei, quam quis potest ex indiciis et coniecturis venari.

Tertium argumentum⁵ est illud quod iam supra, non uno tantum loco informavimus. Habitus non generat assensum, nisi circa suum proprium obiectum: quod axioma est celebratissimum philosophorum omnium, perinde ac theologorum) obiectum autem propositum fidei non est, nisi Deus, et illa quae ad spem nostram pertinent, iam revelata sunt in sacra scriptura, vel inde auctoritate Ecclesiae deducta et expressa: ergo illorum duntaxat est assensus fidei: at vero scriptura nullibi promittit remissionem nisi in genere, Qui crediderit, et baptizatus fuerit. Et, Si converterit se impius, et cetera. in particulari autem nusquam asserit lege communi, hanc vel illam singularem personam sufficienter esse per Deum adparatam, neque obiecisse obstaculum suae misericordiae: ergo nemo valet per fidem catholicam habere talem de se assensum, quod sit receptus in gratiam Dei. Praeter illos qui ex privilegio talem de se habuere revelationem. Ut de Abraham multi Patres adnotant in illo verbo Gene. Nunc cognovi, id est, cognoscere te feci, quod timeas Deum: et de Paulo, Sufficit tibi gratia mea.⁶ Profecto qui agnoscunt cooperationem nostram necessariam esse ad iustificationem, ignoro quo possint colore vim huius argumenti repellere.⁷ Nam dicere, quod habitus infusus fidei catholicae extendat, exeatque sese ultra lineas sui proprii obiecti, est naturam ipsam fidei abnegare. Probissime enim sanctus Thomas in initio statim. 2. 2.⁸ explicat naturam habitus fidei: sane quem Deus in hoc penitus infundit nobis, ut nos inclinet, moveatque ad assensum eorum praecise quae nobis revelavit pertinentia ad beatitudinem. Est enim fides substantia sperandarum rerum. Quod quidem eo usque ego credo, ut si Deus alicui peculiariter aliam alius generis veritatem (ut futuram victoriam) revelaret, assensus ille non spectaret ad fidem catholicam: licet parem haberet certitudinem. Quinimo si quibus sua propria salus modo revelaretur, non fieret talis revelatio per assensum fidei catholicae, quae communis est omnibus, sed per aliam peculiarem. Et est huius argumenti confirmatio, quod qui modo lege communi non certo credit esse in gratia, nullatenus censetur haereticus.

Iam vero quarto loco arguitur.⁹ Quod hic aut ille consequatur beneficium tam gratiae quam gloriae, effectus est praedestinationis: gloria enim est summus eius finis, et gratia, medium de se ad gloriam ordinatum: etiam in illis qui non sunt perseveraturi. Effectus autem praedestinationis, non est in particulari singulis personis notus per fidem, sed in genere tantum: nimirum, quod facienti ea quae per fidem iubemur, obueniet salus per gratiam CHRISTI: ergo nemo per solam fidem est certus gratiae, et salutis suae.

Quintum et principale argumentum¹⁰ sumitur ex illa distinctione superioris capitis, ubi discernebamus inter certitudinem ex parte obiecti, et illam quae est ex parte subiecti. Argumentum autem est huiusmodi. Certitudo fidei catholicae cernitur, non modo ex parte subiecti, sed ex parte obiecti. Nam est assensus non solum ita firmus, in quo nulla sit formido, sed ita infallibilis, cui non possit subesse falsum: nullus autem communi lege talem potest habere assensum, se fecisse quod debuit ad assequendam gratiam, quin possit decipi, saltem non repugnat naturae talis assensus huiusmodi deceptio: ergo talis assensus non potest esse fidei catholicae.

Atqui ex hinc elicitur argumentum sextum,¹¹ quod nec potest huiusmodi assensus certitudine adaequare fidem catholicam, neque vero mereri nomen aliud quam fidei humanae, hoc est, intensissimae opinionis. Nullum enim est medium inter fidem humanam et divinam. Est nanque divina fides (si de illa certissima loquamur, de qua hic disputamus) revelatio cui assensum praebere tenemur. Nam potest esse quaedam etiam spiritus sancti attestatio per indicia quaedam, de qua futurus est sermo capite postremo. Citra divinam autem revelationem, non restat, nisi illa fides quae probabilibus testimoniis naturalibus connititur, cui quidem non repugnat falsitas in obiecto. Qua de causa naturales philosophi¹² nullum cognoverunt habitum infra scientiam, adeo certum, cui non possit subesse falsum. Quocirca nullum statuerunt habitum fidei medium inter scientiam, et opinionem, ut cap. 11. super. 1. posteriorum disputavimus. Neque Aristotel.¹³ inter sex virtutes intellectus commemorat habitum fidei, eo quod fides humana, quacunque polleat certitudine, potest esse falsa. Ad rem igitur ut descendamus. Si assensus quo quisque iudicat se esse in gratia non elicitur ex fide catholica, neque infunditur per speciale revelationis privilegium, non potest esse adeo certus, ut omnem depellat dubitationem, quia neque tali assensui repugnabit subesse falsum. Explicaturque etiamnum vis argumenti. Citra divinam revelationem, cui homo tenetur credere, nemo potest firmiori ac certiori assensu persuasum habere se esse in gratia, quam ego modo habeo esse Constantinopolim, quae quidem mihi fides est ita certa et firma, ut non sit in mea potestate non ita credere, vel quam mihi est compertum, esse in Hispania urbem Segobiensem, in qua natus sum: et tamen huiusmodi fidei potest subesse falsum, quia nihil repugnat falso me credidisse fuisse urbem, quam non vidi, aut extare iam nunc, illam, quam olim vidi. Sed redarguebam¹⁴ ego praeterea illos qui affirmabant, nihil prohibere, quo minus posset quis, tam fixum, firmumque habere assensum, se non opposuisse obicem gratiae, quam habetur de articulis fidei argumento, quod sit hic septimum. Nimirum, quod huiusmodi homo, aut levis esset, aut haereticus. Etenim si iudicaret, nullum esse tam efficax medium ad persuadendum sibi, se esse in gratia, quam est revelatio fidei, et nihilosecius tanta firmitate et certitudine adhaereret huic, quanta articulo fidei, levis, temerariusque esset: utpote, qui dispari, minorique argumento aequam tribueret fidem, atque revelationi Dei. Si vero iudicaret aliud quodpiam argumentum vel coniecturam, vel auctoritatem tanti esse ponderis ad id persuadendum, quanta est auctoritas Dei revelantis fidem catholicam, is plane haereticus esset.

Octavum denique argumentum,¹⁵ atque adeo postremum, quo et praedicta patescant, et viam aperiamus dissolvendi argumenta, quae contra obiectantur, est huiusmodi. Ad hoc ut certum de se homo ferat iudicium, quod est Deo reconciliatus, debet perspectum, exploratumque habere proprium cor, aliquid ne ibi lateat, quod divinae amicitiae obstet: hoc tamen non potest omnino infallibiliter percipere: ergo neque certe ferre sententiam se esse amicum Dei. Secunda propositio inde sit manifesta, quod quanuis plurima possint esse eius rei iudicia, nullum tamen est ita evidens, quod non sit etiam commune existentibus in peccato mortali. Praecipua enim omnium testimonia sunt duo. Primum est offerre vitam pro CHRISTO.¹⁶ Maiorem enim hac caritate nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis: et tamen haereticus tam firmo, tamque excelso animo dabit vitam in obsequium (ut putat) CHRISTI, quam legitimus Christianus. Alterum testimonium est, nullam prorsus habere conscientiam peccati mortalis: et tamen neque hoc facit tantam fidem, quanta est catholica, tum quia, ut ait Paul. Nihil mihi conscius sum, sed neque in hoc iustificatus sum:¹⁷ tum etiam quia non solum absque conscientia peccati mortalis, verum absque conscientia venialis potest esse homo, saltem per modicum temporis: et tamen nequit tunc certo affirmare, quod nullum habeat peccatum, ne iuxta sententiam Ioannis, se ipse seducat.¹⁸ Et per hoc respondendum est ad argumentum aliud, quod fautores certitudinis gratiae magnum arbitrabantur.¹⁹ Inter homines perspicuum est famulo quando legitime iussa facit domini, ergo potest etiam homo scire quando iuste obtemperat Deo. Alias periculosa posuisset mandata, si nunquam nobis constare posset, quando ea iuste, ut ipse praecipit, exequamur. Respondetur inquam, discrimen esse inter obsequium praestitum hominibus, et id quod debetur Deo. Nam tota obedientia, quae debetur hominibus versatur in opere exteriori. Deo autem necessarium est etiam intimo corde servire: at natura cordis est, ut soli Deo pateat, nobis autem sit inscrutabile. Et ideo natura ipsa res est quod non possit homini certo constare, quando habeat gratiam Dei: quam gratuita sua voluntate per internas nostras actiones largitur nobis. Sed responsa haec ad postremum capitulum spectant, ubi sunt obiectiones solvendae.