De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Librum ergo primum, Deo perfectore, complevimus: quo de triplici hominis habitu pro angustia ingenii nostri disputavimus. Nempe si in pura nudaque natura fuisset conditus, quaenam libero arbitrio officia posset cum generali influentia Dei, et ubinam speciali egeret. Atque si in iustitia originali perstitisset, quid suapte etiam natura valeret, et ad quid indigeret gratia. Ac demum quousque hominis lapsi naturalis facultas sufficiat in bonis moribus, et in qua re deficiat. Subsequitur euestigio, ut de iustificatione eiusdem hominis per CHRISTUM servatorem nostrum dicamus. Quatuor enim hos hominis status instituimus praesenti opere efformare. At quoniam iustificatio una est, qua iniustus mutata mente in gratiam dei recipitur: altera vero, qua iustus iustis operibus iustificatur adhuc, in hoc secundo libro de prima: in tertio demum, de altera erit sermo. Sane ut in hoc causas, rationes, modum, et ordinem dilucidemus, quibus lapsus homo iustificatur: atque in tertio potestatem, facultatemque iustificati expendamus. Quocirca in enarratione ferme ambo et apologemate positi sunt sextae sessionis S. nostrae Trid. Synodi¹: quae est de iustificatione. Atqui quanuis in superiori non defuerint nobis Lutheranorum incursus, quibus cum idcirco fuit crebro confligendum, hi tamen libri sunt, in quibus maiora subeunda nobis sunt cum illis certamina. Hic quippe in illa inextricabili et molestissima quaestione totus versatur, an sola fide iustificemur: ac ferme tertius in illa, an sola fides sit, qua legem implemus. Illa enim vocula, sola fides,² eo est usque penitus nescio a quo irato deo obtrusa istorum mentibus, ut non iam intra verba, sed toto concusso orbe armis de illa depugnetur. Quamobrem, ut in operis vestibulo praefati sumus, hoc potissimum loco deinceps versabimur, ut enarremus modum, quo FIDES PER CARITATEM OPERATUR. Est itaque in tria membra dissecta meditatio³ haec iustificationis. Quoniam consyderanda sunt opera: primum, quae antecedentia sunt iustificanti gratiae: mox, quae in ipso coeunt iustificationis momento: ac demum, quae in hoc iam iustificato subsequuntur. Aiunt enim Lutherani praecedentia, omnia esse mala: concurrentia, nullius esse efficientiae ad recuperandam gratiam: atque subsequentia, nullius esse meriti ad vitam aeternam. De primo genere diximus libro primo: de tertio, dicturi sumus in postremo: ac de secundo, in hoc medio. At opera praecedentia, alia sunt mere naturalia, quae non fiunt tanquam propriae dispositiones ad gratiam: de quibus monstratum est, non esse cuncta, peccata, sed nonnulla moraliter bona: alia vero sunt, quibus gratiae ine unde adparamur. Atque ab his proficiscatur oportet disputatio praesens. De quibus trina⁴ est quaestio examinanda. Videlicet, an valeat se homo praeparare ad gratiam: an id quidem absque speciali auxilio Dei: an denique huiusmodi opera, quae anteveniunt gratiam, sint meritum aliquod eiusdem gratiae, saltem de congruo. Prima quaestio inter catholicos citra controversiam diffinita est ad partem affirmativam, licet utrum id possit naturaliter, non inter omnes conveniat. Sed Luthe.⁵ fuit, ut cap. 19. referre coepimus, qui nescio quo praetextu extollendae gratiae CHRISTI, dispositionem omnem, et praeparationem respuit in nobis. Cuius verba iam cap. 15. ex suo articulo. 36. a nobis allata sunt. Ubi ait, Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo: et dum facit quod in se est, peccat mortaliter. Et arti. 6. Contritio, inquit, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et acquisitionem aeternae damnationis: haec contritio facit hypocritam, imo magis peccatorem. Haec Luthe. Atqui hoc loco nunquam hactenus eius familia cessit, quin vero abhorrent audire dispositionis praeparationis suae nomen: Inclamantes in suis omnibus colloquiis et apologiis, inde turpiter extenuari gratiam CHRISTI. Hunc veruntamen nos locum bona iam ex parte constituimus cap. 15. ubi monstravimus, libere nos a Deo moveri, dum nostram in nobis operatur salutem. Et deinde cap. 19. ubi dilucidavimus, non omnia opera extra gratiam peccata esse, quinimo nonnulla fieri modo quodam posse bona: quare brevior modo faciliorque erit expeditio. Potissimum, quod infra de dispositionibus in particulari, et individuo redibit sermo. Est ergo conclusio catholica,⁶ Lutheranae contraria, neminem suae voluntatis utentem arbitrio cum Deo reconciliari, nisi motione liberi arbitrii dispositum et praeparatum: ut S. modo Synodus definivit. Huius mihi equidem prima ratio⁷ ex rerum natura refulget. Fides nanque (quod contra istos nunquam non est inculcandum) virtutes quas natura docet, non reiicit: sed quae per se non sufficiunt, perficit. Est autem mortalium animis nullum aliud ius penitius insitum, quam in amicitiis reconciliandis necessariam primum esse iniuriarum in eo qui intulit, poenitentiam: ut in eo qui accepit, consequatur oblivio, qua ratione odium radicitus conuulsum, locum faciat amori: ergo et Deus naturae perfector eandem a peccatoribus exposcit animi praeparationem. Nisi quod cordium ipse inspector falli non potest specie ulla poenitentiae foris conficta, nisi in animo sit intus vera. Neque vero per hoc quicquam detrahitur gratiae, et misericordiae Dei, non solum quod proxima dispositio a praeveniente Deo in nobis sit, ut capitul. sequenti dicturi sumus: verum etiam quod non ita huiusmodi praeparamenta constabilimus, ut inter nos, dum inimici eius sumus, et Deum, ulla sit vera ratio iustitiae, usque dum per misericordiam suam accepta sibi sint opera nostra. Quare absque argento, ait Propheta, redimemini.⁸ Et, Venite emite absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac. Sed ais,⁹ CHRISTUS iam pro nobis mortuus est, pretium delictorum totius mundi persolvens: quid opus ulla est nostra dispositione? Nimirum, quod uti opera nostra nullius fuissent valoris, nisi pretium ipse persoluisset: ita neminem pretiosus idem sanguis abluit, nisi assentientem et cooperantem: praeterquam parvulos, qui ab originali culpa, quam aliena voluntate contraxerant, absque propria voluntate sacramento lavantur. Id quod cap. citato libri superioris. 15.¹⁰ compluribus testimoniis, et rationibus suffulsimus: Sane, quod cum homines simus, atque adeo liberi, iuxta nostram naturam a Deo movemur. Hac enim de causa, nulla irrationalium creaturarum capax est gratiae Dei: quia neque idonea est, ut ratione ducatur. Ob idque ut illas in suos ipsarum fines, iuxta naturam suam naturaliter movet (quare nec laudi illis est moveri, nec vituperio, si non moveantur) ita nos ad se, qui finis noster est, iuxta ingenium nostrum libere trahit: ut assensus noster, et obsequentium cooperatio laudi nobis detur: refutatio vero, crimini, et probro. Quas, aliasque id genus causas diffusissime ibidem suis numeris locupletavimus. Atqui nisi assensum cooperationemque liberi nostri arbitrii operiretur Deus, quid ad ostium cordis nostri, pulsare perseverat?¹¹ Num effringere non posset ferreos obices pectoris nostri? Nonne qui solem de nihilo fecit ea potestate, ut aerem absque eius assensu ac nutu illuminaret, dum venit ipse lux vera, nisi spontaneam cooperatricem voluntatem nostram praestolaretur, universum genus humanum gratia sua subito perfunderet? Profecto nihil opus esset vocare nos ad poeniten tiam, allicere ut veniremus, et ut converteremur ad ipsum, atque adeo eos erroribus percellere, qui sunt rebelles. Neque vae, illud Hierosolymis dixisset, quod toties volenti eos congregare, ut gallina pullos,¹² restitissent: nisi hanc praeparationem nostram animi necessariam (ut in iure erat naturali) statuisset. Neque obstinatio alias cordis nostri, culpa esset nostra, nisi nostra esset dispositio necessaria. At quia patientia, et expectatio Dei, ut auctor¹³ est Paulus, ad poenitentiam nos non cogit, sed adducit: ideo qui non convertuntur, furorem et iram thesaurizant in die irae. Unde¹⁴ Chrysost. Homil. 9. super Ioannem, Deus, inquit, neminem cogit, sed suadet ut recte faciamus: et quicunque ipsi assentiuntur, et allicit, et trahit. Propterea cum veniret in mundum, alii eum receperunt, alii eum neglexerunt. Nullum servorum Deus vult invitum, nullum coactum: sed eos tantum, qui sponte sua ipsum optant, ipsum amplectuntur, et gratiam se Dei et virtutis habere intelligunt. Homines enim (utpote quibus necessario servorum opera et servitio opus est) improbos et dicto non audientes servos, possessionis iure coercent: Deus autem, cum sibiipsi sufficiat, et nullius indigeat, nostrae duntaxat salutis gratia, omnia operatur, nosque ipsos nostri arbitrii, et iuris esse libere permittit. Quod si nolentes ad serviendum traheret, non secus eis deberet, acsi nullum praestitissent servitium. Haec Chrysost. Unde illud concilii¹⁵ Arausicani cano. 4. quod Deus ut a peccato purgemur, voluntatem nostram non expectat, non ita audiendum est, quod non operiatur assensum nostrum, sed quod non ipsum nos, sed ipse nos praevenit. Et eodem modo respondet Aug.¹⁶ lib. 1. contra duas epist. Pelag. cap. 19. ad argumentum, quod fieri potest ex verbo Evangelii, Nemo potest venire, nisi pater¹⁷ traxerit: ubi cum non ait, duxerit, videtur CHRISTUS insinuare, homines nolentes, atque adeo non assentientes trahi. Nam trahitur quis nolens, ducitur autem volens. Respondet inquam, dictum esse, traxerit, non quia aliquem Deus trahat vi: imo nemo, inquit, venit nisi volens: sed ne ex verbo, duxerit, occasio daretur suspicandi, quod nos prius volumus, dictum est, traxerit. No quod nolentem cogat, quia impossibile est, inquit, ut quis nolens credat: sed quia ex nolente facit volentem. Unde, ut lib. 1. cap. 15. adnotauimus, falsissime et turpissime Luthe.¹⁸ art. 36 citat Augustinum in eodem libro, quod nolentes Deus, et reluctantes convertat. Est ergo necessaria assensio, cooperatio, atque adeo dispositio nostra ad nostram iustificationem. Quam ob causam Apost. ad Philip.¹⁹ Cum metu, inquit, et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim, qui operatur in vobis, velle, et perficere pro bona voluntate. Quasi dixisset, Quanuis Deus sit qui voluntatem vestram movet, vos autem nihilominus debetis cum tremore per liberum arbitrium cooperari. Id quod sapienter Aug. cap. 9. adnotavit in de gra. et libe. arbit.

Quod si motus voluntatis nostrae ad poenitentiam, ut in primo argumento monstrabamus, necessaria est praeparatio gratiae: inde fit consequens, ut quae nos cuncta in hunc saluberrimum affectum commovent, praeparatio etiam sint nonnulla, licet non ita proxima et necessaria. Ut terrores inferni et iudicii dei: quinimo metus ignominiae apud homines, et aliarum poenarum, quae lege decretae sunt delictoribus et criminosis. Huius testimonia vulgatiora sunt in utraque pagina sacra, quam ut sit opus tanta hic nos prolixitate molestos esse. Est enim veteris testamenti historiis quam plurimis memoriae proditum, ut Deus hostium pavoribus, comminationibus, aliisque flagellis durum illum et volubilem populum saepe cohibuisset, et in vitam revocasset. Unde David, Cum occideret, inquit,²⁰ eos, tunc quaerebant eum, et revertebantur: seu ut alia habet lectio, reverebantur. Et iterum, Clamaverunt ad dominum cum tribularentur. Atqui ipse idem artifex conficiendae medicinalis poenitentiae, Circundederunt²¹ me, inquit, dolores mortis, et torrentes iniquitatis conturbaverunt me. Dolores inferni circumdederunt me: praeoccupauerunt me laquei mortis: in tribulatione mea invocavi dominum. Sed superuacaneum est ista mendicare, cum Evangelium sit apertum. Sane cuius praedicatio a poenitentia, atque ab incussione metus gehennae coepit. Ita enim Ioan. Genimina²² viperarum quis demonstrabit vobis fugere a ventura ira? Et CHRISTUS ipse redemptor noster timere nos eum iubet, qui potest corpus et animam mittere in gehennam, atque adeo perhorrenda signa extremi illius diei. Vulgaria sunt haec.²³ At expendamus quo modo nostri Protestantes deludere haec universa moliuntur. Fatentur quidem in confessione Augustana, et ubique praedicationem euangelicam redarguere peccata, ut perterrefacta corda ad fidem confugiant. Sed addit Melanthon²⁴ in sua apologia, quod antequam vincamus terrores illos per fidem, peccata, ipsi etiam sunt. Et Bucer.²⁵ in eo libro, quo compositor prodiit controversiarum, ait, quod quaecunque opera praeparationis, etiam contritio ipsa, antequam adsit fides (et intelligit, antequam adsit gratia) peccata sunt. In eadem semper salebra cum suis complicibus haeres, quod qui in peccato est, atque adeo filius irae Dei, nihil efficere potest, nisi quod ira etiam dignum sit Dei. Sed huc istos convenire cupio. Si terrores illi inferni, quos nobis peccata nostra minantur, in hoc CHRISTUS nobis intulit, ut per illos revocemur in fidem suam et gratiam, quo modo peccata sunt, etiam antequam perveniatur ad gratiam?²⁶ Nunquid Deus nescivit nos ab iniquitatibus nostris alio compendio dimouere, quam in nova nos coniiciendo crimina? Esto, non statim consequatur effectum suum, ideo sunt peccata censenda? Si homo crudi pectoris verba Dei audiens in concione nondum emolliri satis potest, idcirco verbum Dei audisse peccatum est illi? Nunquam ne confyderastis, quod si terrores illi peccata sunt, peccatum etiam erit illos hominibus incutere? Atque adeo (ne in CHRISTUM illos etiam incutientem tantam proferamus blasphemiam) saltem Ioan. dum progeniem viperarum a ventura ira perterrefacit: et Petrus et Paulus, et apostoli reliqui dum peccatoribus poenitentiam praedicabant, culpa se ipsi et crimini implicabant, plebem commoventes ad malum? Merito sane censenda nova est theologia haec, quae vos haec commenta docuit. Quoniam nulla, si dialecticam nostis, collectio est, ut si homo sit filius irae, quaecunque opera faciat, digna sint irae.²⁷ Hoc enim loco satis vos, credo, depulimus capitu. 19. prioris libri: et iterato de eadem re vobis respondebimus libro tertio capitu. 4. Incassum profecto positae essent poenae, sive aeternae a Deo, sive ab hominibus temporariae: iuvenum admonitiones et consilia, ac denique remedia omnia ad cohibendum iniquos: quinimo perniciosa essent talia instituta, si metus eorum, peccata essent antequam homines pervenirent ad gratiam. Revera clementissimus atque in nos benignissimus Deus, ut crebro est apud Chrysostomum et ceteros Patres, non in id potissimum supplicia inferni esse voluit, ut perditos homines cruciaret (tametsi et haec iustitia sua est) sed certe ut inferni pavore a delictis arceret, quos misericorditer praemiaret. Quinimo et civiles poenae simili intentione decretae sunt. At ex illo filio prodigo²⁸ Evangelii, manifestum sumitur adversus istos argumentum, sane qui postquam dilapidaverat paterna bona, egestate compulsus: et pedore, et pudore, quod porcos pasceret, de reditu cogitavit. Nisi forte defendere velint, quod confusio illa et horror, quem concepit, et mendicitatis afflictio, antequam eum pater in gratiam reciperet, peccata essent omnia. Igitur licet metus gehennae, et alii id genus, in quos delicta nostra nos mittunt, non sint, absente gratia, absolutae virtutes: non tamen protinus sit, ut sint peccata, sed sunt utilia bona. Id quod in exemplo Augustini tracta. 9. super epistolam Ioan. de seta introducente linum, conspicuum est.²⁹ Seta enim fragilior est ac debilior, quam ut possit corium consuere, non tamen consequitur, ut si non habeat robur et firmamentum lini, propterea sit mala: nam utilis est inducendo lino, quod illa exclusa corium continet. Ita omnino quanuis timor qui praeit caritatem, non satis nos Deo conglutinet et compaginet: utilis tamen est illi inducenda, quae foras misso timore, id praestat. Quamobrem tanquam initium sapientiae, bonus est timor domini.³⁰ Praeterea mirabile est, quod lugere charorum mortes et alias calamitates, illis etiam qui sunt in peccato, non sit peccatum: et tamen deplorare miserias, in quas nostra nos flagitia intulerunt, peccato nobis et hypocrisi imputetur. Porro dolores parturientis utcunque ipsam discrucient, non aestimantur mali, quando viam edendo fetui aperiunt. Unde Esa. secundum Hebraicam veritatem, Sicut quae concepit, cum appropinquaverit ad partum, dolens clamat in doloribus suis: sic facti sumus a facie tua domine.³¹ Concepimus, et quasi parturivimus: et peperimus spiritum. Ubi Hierony. Sicut ad partum, inquit, mulier appropinquans, dolore cogitur exclamare: sic nos angustia requirimus te, et a facie fortitudinis tuae concepimus, et parturivimus et peperimus, non carnis liberos, sed spiritus.³² Neque alio olim Deus nutu Ninivitis terribile illud iudicium per prophetam denunciavit, nisi ut terrore illos disponeret ad gratiam.³³ Quare blasphemia esset dicere, terrorem illum fuisse illis peccatum. Quin ut cap. 18. lib. 1. dicebamus, ut Nabuchodonosor, ita et Pharaonem eisdem plagis mollire curabat, nisi quod alter audivit, et didicit: alter vero vidit, et renuit. Plena sunt omnia huiusmodi vulgatissimis testimoniis praeparationis nostrae. Et quae proxime superioribus octo capitulis latissime excogitavim', cuncta in hunc locum conferri possunt. De quo proinde satis. Inferius nanque tractandum nobis restat, qualis sit haec praeparatio, quotque sint actus ex quibus constet.

Causae quibus concitantur isti, ut adversus hanc nostram animi dispositionem, et praeparationem tanta acerbitate pronuncient, hae ferme sunt. Primam conficiunt ex illo loco Pauli,¹ Si linguis hominum loquar et angelorum, caritatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cimbalum tinniens. Si habuero prophetiam, et cetera quae sequuntur, citra caritatem, nihil sum. Ecce inquit Luthe. art. 6. Quicquid sit extra caritatem, non sit ex toto corde, et ideo hypocrisis est: iuxta illud, Populus iste labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me.² Hac enim, inquit, de causa appellat eos CHRISTUS hypocritas: hypocrisis autem peccatum est: ergo quicquid operis sit extra caritatem, est peccatum: adeoque nulla esse potest dispositio ad gratiam. At nulla est consequentia probabilitas, si quod sit extra caritatem, nihil est in conspectu Dei, quod sit protinus peccatum.³ Quicquid enim officii a gradu illo divinae gratiae deficit, nullius aestimatur vel ponderis vel pretii apud Deum: non tamen continuo sequitur, ut sit peccatum. Quinimo longe diversa est illic insinuatio Pauli. Propterea enim constituit exemplum in rebus quae genere suo sunt bonae: ut doceat, quod quanuis prophetia extra caritatem vere sit prophetia, sicuti fuit in Caipha illo nequam Pontifice, et fides etiam mortua rationem suam habeat et substantiam fidei:⁴ nihil tamen sunt in iudicio et aestimatione Dei ad vitam aeternam. At nihilominus suo esse possunt genere: id est, moraliter bona. Schola autem Lutherana,⁵ ut eodem loco docet magister suus, impietatem reputat, opus esse ullum naturale moraliter bonum, ita medium inter amorem et odium Dei, ut a neutro procedat. Atque adeo negat fidem extra caritatem, fidem esse. Id quod usquequaque pertendunt defendere. Unde utque colligunt, quodcunque peccatoris opus, quoniam ex amore non sit, ex odio procedere: ideoque peccatum esse. Sed quomodo huius possint hominibus sanae mentis fidem facere, non video. Quibus inquam persuadeant, ut qui alicuius flagitii reus est: verbi gratia, qui amorem turpem ex animo languenti, vel odium inimici eximere non potest, quicquid is faciat genere suo bonum: id est, si hospitalis sit erga pauperes, si benevolus in cives, si oret, si fidem corde et ore confiteatur, si denique manducet, aut bibat: haec omnia in odium Dei faciat. Quid si perterritus iudicio divino, cupiens pus illud euomere, et ad Deum toto pectore reverti, eleemosynas distribuit in pauperes, inedia macerat carnem, assiduis precationibus insistit apud Deum: ut virulenta illa animi aegritudine liberetur? Nunquid haec etiam omnia, quia ex vero amore Dei non fiunt, consequitur, ut ex odio procedant? Profecto non est adeo diffidendum nobis de natura humana, ut quempiam liberum animum talis subeat cogitatio. Neque illud Luthere, quod arbitraris, hypocrisis est: si diffinitionem CHRISTI magistri nostri meditatius perpendas. Hypocritas enim eos appellat redemptor noster, qui aliud exhibent foris in effectu, quam in affectu gerant.⁶ Qui autem officia haec, quanuis propter admixtam culpam non faciat ex toto corde: facit tamen propter honestum, vel forte, ut adiecimus, intentione inclinandi ad se Deum, cuius ope sanetur: is inquam non aliud exhibet foris, quam gestat in corde: quocirca neque est hypocrita. Quod nisi omnis rationalis ac naturalis philosophia explosa vobis esset, cerneretis, non omnia quae fiunt ab homine pravo, proficisci a pravitate. Habet enim homo, quem modo depingimus affectum amicae, a quo sordidus, et impudicus, vel odium inimici, a quo iniquus est: sed habet simul et distinctam aliam voluntatem faciendi quod honestum est, vel desiderium etiam resipiscendi, pugnans cum priori affectu, unde opera illa, utcunque bona, dimanant. Atqui hoc interpretamento elucescit sensus Augustini,⁷ 2. epistola ad Sixtum: cuius inde verba nobis opponunt, nihil tamen nobis obstantia. Ait enim percipiendae primae gratiae nulla in impio praecedere merita. Quoniam meritis, inquit, impii, non gratia, sed poena debetur. Quibus profecto verbis nullatenus condemnantur singula opera impii: sed hoc tantum discernitur, quod nulla sunt in illo merita nisi supplicii. Etenim opera moraliter bona, neque vitae aeternae, neque supplicii merita sunt. Quare sensus Augustini is prorsus est, quod nulla habeat merita gratiae: sed propter unum quod habeat peccatum mortale, dignus sit aeterno supplicio.

Mox adferunt pro se isti illud Pauli, Lex subintravit, ut abundaret delictum. Unde nescio cuius arte dialecticae, fingit Luther.⁸ omne opus antecedens gratiam, et quamcunque detestationem peccatorum, facere magis peccatorem. Ait enim, quod quaecunque recogitatio peccatorum ante gratiam necessario ingenerat odium legis, propter cuius prohibitionem illa sunt peccata. Atque ideo peccator maiori odio habet legem, quam peccatum: cum ergo odium legis peccatum sit, consequitur, ut talis memoria peccatorum magis faciat peccatorem. Quocirca, nisi fides (videlicet formata, quam solam admittit esse fidem) praecedat, perniciosa est peccatorum cogitatio.⁹ Vide quam sit indignum argumentum, cui ulla reddatur responsio. Imprimis lex non fuit in hoc posita: hoc est, intenta, ut homines ad peccatum induceret, alias non esset lex sancta et mandatum sanctum, ut ait Paulus:¹⁰ sed certe quantum ad moralia praecepta, ut homines bonos faceret, (quod est munus proprium legis) et quantum ad cerimonialia, ut venturum praenunciaret CHRISTUM. At (ut vulgatissima habet glossa) ex eo quod prohibebat, non tamen extinguebat concupiscentiam, occasio erat, non universis, sed¹¹ sensualibus hominibus peccandi: tum multiplicando mandata, tum quod appetitus hominis vehementius nititur in vetita. Unde id solum elicitur, quod quaecunque opera sunt contra legem, peccata sunt. Et praeterea, quod odium ipsum legis cuiuscunque, sive scriptae, sive naturalis, propterea quod cupiditates nostras compescat, impietas quoque sit. At vero non quicunque exsecratur peccata, quae admisit propter dispendium, et damna quae inde passus est, odio habet legem. Quamobrem, non solum ubi non praecedit fides viva, praecedit autem mortua, verum ubi nulla praecedit infusa fides, sed sola naturalis notitia, quod Deus est, et remunerator est, metus supplicii, odiumque subinde ac detestatio peccatorum, adeo nihil adferunt mali, ut plurimum etiam utilitatis conferant ad salutem.¹²

Tertium tamen locum nemo sit qui non miretur, quousque violenter distorqueant, ut in suam sententiam pertrahant. Locus autem ille est de exciso palmite: qua pulcherrima similitudine usus est servator noster,¹³ Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palmes, et arescet: et colligent eum, et in ignem mittent, et ardebit. Commentatur enim Luthe. ar. 36. duo priora pertinere ad liberum arbitrium in hac vita: scilicet mitti foras, et arescere: reliqua vero tria, nempe colligi, mitti in ignem, et ardere, ad futurum seculum. Unde quicunque, inquit, a gratia hic Dei per peccatum deciditur, trahitur sathanae: qui non permittat cum conari ad bonum: sed cogat arescere, et semper peiorem fieri. Attamen locus hic primum totus attinet ad extremum iudicium. Ibi enim, ut expressit CHRISTUS exemplo sagenae missae in mare, exibunt angeli et separabunt malos de medio iustorum¹⁴ (quod est foras mitti) arescentes prae timore et expectatione horrendi iudicii, quod illos manet: atque adeo quasi in fasciculos incendio aptos colligent, mittentque in ignem aeternum. Sed ut gratis largiamur, duo illa priora membra ad vitam spectare praesentem: absit ut quicunque gratia Dei excidit, eousque mittatur foras in potestatem sathanae, ut nulla fiat sibi reliqua libertas redeundi in gratiam CHRISTI, qui paratissimus est manum cuicunque porrigere. Nam tunc nunquam peccatores, ut ad se revertantur vocaret: quod tamen assidue et instantissime per totum Evangelium perseverat facere. Illos vero qui nunquam de reditu cogitant, sed ostium cordis misericordiae divinae vectibus suarum cupiditatum obserant, plane concedimus, ut quos fons ille aquae vivae salientis in vitam aeternam non alluit, indies magis ac magis arescere. Reliqua Lutheranorum argumenta huius farinae sunt. Haud tamen me praeterit, meliuscule iam loqui Lutheranos de dispositione ad gratiam in libello imperatorio Ratisponensi: licet non prorsus rem plane constiteantur: de quorum sententia explicatior sermo cap. 12. futurus est.

HAc cum Lutheranis praehabita disputatione, discutiendum secundo loco sequitur, utrum dispositio haec humanis viribus fieri possit, an necessarium sit speciale auxilium gratiae. Ubi operaepretium est de gratia, quot sint huius nominis significatus¹ praenotare. Gratia in universum (quod vox per se ipsa aperte sonat) a sua causa nomen hoc mutuatur, ut initio superioris libri dicebamus. Est enim donum, quod non debetur suscipienti, sed gratuita voluntate donatus. Alias, ut ait Apost. si ex operibus, iam non est gratia.² Attamen dum sub aliquo generali nomine species quaepiam aut suppositum aliquam prae aliis habet peculiarem qualitatem, unde possit propriam nomenclaturam sortiri, nomen ipsum generale sit aliorum quasi speciale. Unaquaelibet divinarum personarum est spiritus sanctus: verum quia pater et filius notiones habent proprias, qui bus nuncupantur, nomen spiritus sanctus tribuitur tertiae personae. Pari modo, omnis cuiusque generis gratia sic appellatur, quia gratis data: sed quia una est specialis gratia, qua nos sibi deus formaliter facit gratos: secundum illud, Iustificati gratis per gratiam ipsius,³ haec ab effectu proprie denominatur gratis gratum faciens: reliquis retinentibus genericum nomen, ut dicantur gratiae gratis datae.⁴ At vero gratiae gratis datae, quae e regione disparantur a gratum faciente, sunt dona illa, quae conferuntur non in bonum ipsius suscipientis, sed in communem utilitatem: quas idcirco donari nihil vetat prauis hominibus, ut dona prophetiae, linguarum, et sanitatum, et cetera quae refert Paul. ad Corin.⁵ Cuius diversa ratio est gratiae gratum facientis: ut quae in bonum proprie ipsius possidentis tribuitur. Concursus autem et subventus Dei praevenientis convertentisque ad se nos, etsi inter gratias gratis datas connumeretur, habet tamen peculiare nomen auxilii specialis seu gratuiti,⁶ sane quo nos super naturam euehit. Ut discernatur a generali influxu, quo res movet, fovetque naturales.

Mox considerandum secundo est, quod dispositio ad gratiam duplex esse potest:⁷ alia, si libet, impropria, et remotissima, neque sufficiens, neque omnino necessaria: utpote, quodcunque opus moraliter bonum, quod fit ex puris naturalibus cum auxilio generali Dei propter honestum aut propter rationes aliquas, et necessitudines humanas, quae bonae sunt genere suo. Quae tamen officia non possunt, quatenus opera sunt qualis qualis virtutis, non aliquo modo viam de se sternere ad caritatem. Et praesertim si in huiusmodi se operibus peccator exerceat, intentione inflectendi Deum, qui durum sibi cor emolliat ad poenitentiam. Quem nimirum finem, sicuti et honestos alios, potest sibi naturaliter praestituere. Haec autem naturalia opera non sunt illa, quae quasi propriam dispositionem statuta lege subsequatur iustificatio. Alia est dispositio propria, et ad iustificationem necessaria. Et de hac est quaestio, utrum taliter se homo possit disponere ad gratiam ex suis naturalibus, ut certo semper et infallibiliter subsequatur gratia. Et sunt ex theologis complures, qui id sibi habent persuasum.⁸ Scot. 2. sent. d. 28. (ut paulo ante dicebamus) dum loquitur de his, quae homo potest naturaliter circa divina praecepta, haec profert verba de praecepto dilectionis Dei super omnia. Quandocunque voluntas actum huius praecepti exequitur, licet informis: disponit se de congruo ad gratiam gratificantem, cui oblatae vel resistet, et peccabit: vel consentiet et iustificabitur. Ubi tria videtur affirmare. Primum, quod dispositio sufficiens ad gratiam potest esse dilectio dei super omnia, quod inferius in litem repetendum nobis est: alterum quod dispositio potest fieri ex puris naturalibus: cuius hic examen facturi sumus: et tertium quod talis dispositio est meritoria de congruo: de quo capite sequenti disseretur. Et lib. 4. d. 14. q. 2. Potest, inquit, homo ex naturalibus cum communi influentia habere attritionem, quae sit dispositio et meritum de congruo ad delectionem peccati mortalis. Atqui de secundo saltem et tertio puncto, videlicet, quod sit aliqua dispositio gratiae ex naturalibus, et illa sit meritum de congruo, complures illi adhaeserunt. Nam ferme nominales⁹ praeter Gregorium Ariminensem. Sequitur praeterea ipsum Adrianus quolibeto. 7. q. 4. et Duran. eadem¹⁰ d. q. 5. Nihilo secius responsio huius quaestionis est negativa. Nempe quod nemo facultate humana potest sufficienter se ad gratiam disponere, nisi speciali auxilio subnixus ea dispositione, quam infallibiliter et certa lege subsequatur gratia. Et ne, quae diversae sunt quaestiones, in unam conglutinemus: nihil modo aio de merito congrui, sed id etiam affirmamus, quod quanuis dispositio illa non vocaretur meritum de congruo, non est tamen admittendum, quod se homo possit ad gratiam disponere tali dispositione. Neque profecto negatio haec (nisi meus me fallit scrupulus) censenda tantum est, vel sancti Thomae, vel theologorum cuiuspiam opinio: sed conclusio¹¹ quae ita colligitur ex sacris locis, ut agrem possit a viro orthodoxo refutari. Nec San. Tho. hanc tenet conclusionem, solum tanquam opinionem, sed revera tanquam fidem¹² CHRISTI: ubi ait, Nemo potest venire ad me, nisi pater qui misit me, traxerit eum. Exordiamur ergo inde ex verbis eius. 1. 2. q. 109. art. 6. Duplex, inquit, est praeparatio voluntatis ad bonum. Una quidem ad bene operandum, et Deo fruendum. Quae fieri nequit sine habituali gratia gratum faciente: quae principium est operis meritorii. Porro conclusio haec prima communis est consensus theologorum adversus Pelagium. At alia est praeparatio ad consequendam et suscipiendam gratiam ipsam habitualem: quae quidem praeparatio non sit per alium praecedentem habitum. Nam alias ante hunc secundum requireretur alius prior: et sic esset in infinitum abitio. Et neque de hac secunda ulla est theologorum discordia. Sed oportet, inquit, praesupponi aliquod auxilium gratuitum Dei, interius animam moventis, sive inspirantis bonum propositum. Et de hac tertia dissident (ut dictum est) doctores. Ratio quam adfert S. Tho. est similitudo quaedam naturalis. Cum enim, inquit, omne agens agat propter suum proprium finem, qualis est ordo finium talis est et agentium: quippe, ut quanto agens superius est, tanto suas referat actiones in finem superiorem. Uti in exercitu primum agens est dux, seu princeps: cuius proinde finis proprius est ille, qui est supremus: scilicet, vincere: tribunus autem qui agit sub duce, non habet pro proprio fine, et scopo, nisi peculiarem legionem gubernare ex imperio supremi ducis: et ideo ad primum ducem spectat, omnes partes exercitus disponere, quatenus melius ad victoriam confert. Cum ergo Deus sit prima causa infundendae gratiae, per quam convertimur in ultimum fine, ad ipsum spectat disponere, et praeparare nobis animos eidem ipsi dono suscipiendo. Duran. vero et reliqui dicunt hanc rationem non concludere, adserentes contra aliud exemplum naturale. Deus enim est, qui infundit animam in generatione hominis, et tamen materia disponitur ab inferiore agente: puta per causas naturales. Et pari inquantum modo, licet solus Deus sit qui gratiam infundat, nihil obstat, quo minus se homo ipse naturali virtute disponat, et accommodet ad eandem gratiam. At vero primum similitudo haec nihil deterit, imo potius corroborat rationem S. Thomae. Quoniam virtus seminis disponentis materiam ad infusionem animae rationalis, virtus est quoque animae rationalis, puta hominis generatis: et ideo causa disponens proportionem habet cum forma, ad quam sit dispositio. Sed praeterea quicquid sit de ratione naturali: hoc est unde isti falluntur, quod putant S. Thomam illa sola ratione naturali conniti, cum tamen res longe aliter sit: supponit enim veritatem illam tanquam euangelicam, quae omni porro naturali ratione firmior est. Adducit autem rationem duntaxat explicationis causa. Unde cum .2. sen. d. 27. et 28. opinionem communem insequutus, affirmasset, tum quod homo ex naturalibus posset se disponere ad gratiam, tum quod dispositio illa esset meritum de congruo: postmodum in summa, eloquia sacra et Patrum, cum primis Augustini, sententias meditatius explorans, utrumque retractavit.¹³

Prima ergo ratio conclusionis est: Disponere se hominem et parare ad gratiam, nihil aliud est, quam animum ab iniquitate dimouere, convertereque ad Deum, a quo gratiam recipiat: veluti si qui faciem a sole habebat aversam, ipsum respiciat, ut lumine perfundatur: conversio autem Deo praevenienti tribuitur in sacra scriptura: iuxta illud,¹⁴ Deus virtutum converte nos. Et, Converte me domine, et convertar. Et, Converte nos domine ad te, et convertemur. Quod si ordine converso legamus etiam, Convertimini ad me in toto corde vestro,¹⁵ Et, Convertimini ad me et convertar ad vos: illic solum significatur per nos stare, quo minus a deo iugiter pulsante ad ostium, convertamur, ut lib. superiori cap. 16. et 18. fusius patefecimus. Eadem praeterea praeparatio, quia fit spiritualiter, instar corporalis motus, dicitur tractio, et tamen nemo (inquit CHRISTUS)¹⁶ potest venire ad me, nisi pater qui misit me, traxerit eum. Neque vero tuta responsio est, quam securi quidam excogitant: utpote quod haec et similia testimonia referantur ad infusionem gratiae. Quin imo hoc me contra potissimum movet, quod infusio gratiae non est tractio nec conversio, sed terminus ipsius motus. Quare si dispositio naturaliter a nobis fieret, Deo tantum infundente gratiam, non proprie Deus esset qui nos traheret aut converteret, sed nos ipsi virtute nostra reverteremur ad ipsum, suscepturi gratiam. Sicuti dum ego faciem versus solem voluo, non me ipse vertit, sed illuminat. Deo autem non solum attribuitur illuminatio, quae est terminus, sed motus ipse, qui est tractio et conversio: iuxta illud Augustini de gra. et lib. arb. cap. 5. Nisi donum Dei esset, etiam ipsa ad Deum nostra conversio, non ei diceretur, Domine Deus virtutum converte nos.

Secundo. Dispositio sufficiens, quam¹⁷ certo, et infallibiliter sequitur gratia, est inchoatio quaedam iustificationis. Paulus autem etiam inchoationem ipsam denegat admittentibus nobis: ubi ait, quod non sumus sufficientes a nobis,¹⁸ vel quicquam cogitare, quasi ex nobis. Et nomine cogitationis designat primam dispositionem et initium motus, qui sit recta via ad gratiam. Quasi exponens verbum CHRISTI,¹⁹ Sine me nihil potestis facere. Loquitur enim CHRISTUS illic de fructu, quem ferimus in CHRISTO, ceu palmites in vite: cuius prima etiam inchoatio est a vite. Et ideo adversus Pelagium (ut patet in Concilio Milevitano, et in Palestino, ut refert ad Paulinum Aug.²⁰ non solum definitum est, gratiam nullis meritis nostris dari, verum neque ullum esse in nobis initium, sed Deum esse inceptorem: de quo se ipse etiam Aug.²¹ lib. 1. retract. correxit: qui aliquando fuerat in illo errore, quod saltem initium iustitiae nostrae apud Deum esset ex nobis.

Tertio id maxime convincitur ex Paulo,²² ubi dum iustificamur, ut lutum nos aestimat comparatione ad Deum. Lutum autem non solum efformatur a figulo, sed ab eodem molle fit, apparaturque et coaptatur.²³ Adde (unde hoc maxime confirmatur) quod dispositio, de qua loquimur, effectus est praedestinationis:²⁴ effectus autem praedestinationis, sane quae nullam in nobis habuit causam, omnes praeveniuntur a Deo, tanquam effectus supranaturales. Accedit huc tandem expressa sententia Augustini,²⁵ ubicunque cum Pelagianis conflictatur. Potissimum lib. 3. Hypog. ubi de vulnere, et infirmitate liberi arbitrii ita expresse decernit, quod nec valet incipere, nec perficere sufficit, nisi praeveniatur medicina, id est, CHRISTI gratia sanetur: subiciens testimonium illud,²⁶ Dabo in vos cor novum et spiritum novum. Quod nihil (inquit) aliud significat, nisi voluntates hominum lapsas, per CHRISTUM reparari et praeparari. Et concludit, quod a Deo praeparatur voluntas: secundum illud Psal.²⁷ Cor mundum crea in me Deus: et spiritum rectum innova in visceribus meis. Hactenus Aug. subiungens exemplum Petri,²⁸ quem nisi dominus respexisset, nunquam poenitentia motus flevisset amare. Quod et lib. 9. super Lucam adnotavit Ambros.²⁹ Quamobrem ubi ait Sapiens,³⁰ Hominis est animam praeparare, continenter subiungit, Et domini gubernare linguam. Et ubi ait, Cor hominis disponit viam suam, protinus subdit, Sed domini est dirigere gressus eius. Nempe ut palam nos erudiat, quod praeparatio ad gratiam opus Dei sit, una et nostrum: Dei scilicet speciali favore praevenientis, nostrum autem consentientium et cooperantium. Unde ipse idem August. qui sapienter haec omnia prospexit lib. 2. contra duas epistolas Pelagii cap. 8. Quoniam dicebat nequam ille, saltem a nobis incipere cupiditatem boni, hoc ipsum verbum acerbissime retundit. Nam tunc (inquit) sine Dei gratia coeptum esset meritum, cui tanquam ex debito veniat gratiae adiutorium. Contra illud, Sine me nihil potestis facere. Et illud Pauli, Ipse qui incepit in vobis opus bonum, perficiet usque in diem CHRISTI.³¹ Et, Non quod idonei simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis.³² Quare absit (inquit) ut legens in Proverbiis, Hominis est praeparare cor, fallatur: ut existimet hoc posse sine adiutorio gratiae Dei. Nam ideo subditur, quod domini est gubernare linguam, quasi ipse incipiat. Et tandem colligit, Quis potest bona cogitatione ad bonum cor praeparare? Absit ut sic intelligant, nisi superbi sui arbitrii defensores, et fidei catholicae desertores. Haec Aug. Quibus nescio quid potuit efficacius pronunciari ad evincendam et refutandam dispositionem gratiae sufficientem, absque praeveniente auxilio Dei. Est ergo conclusio huius capitis, quod praeparatio et dispositio sufficiens ad gratiam est opus et Dei, et nostrum. Eius scilicet praevenientis, nostrum autem consentientium, et cooperantium. Nam ipse qui ait, Auferam ab eis cor lapideum, et dabo eis cor carneum, pulsando nihilominus liberum arbitrium, ait, Hodie si vocem eius audieritis, nolite obdurare corda vestra. Quod bene adnotavit August. in de gra. et libe. arbi. cap. 14. Quo fit, ut ipse sit prima causa nostrarum dispositionum, nos autem tota nostrae indurationis iuxta illud, Perditio, tua Israel: tantummodo in me auxilium tuum. Auxilium dixit, ut cooperationem designaret liberi arbitrii. Ipse enim tantum indurat permittendo, ut lib. 4. cap. 18. dicebamus. Haec est confessio S. Synodi praesentis Tridentinae. Quae statim cap. 5. declarat iustificationis exordium in adultis a Deo per CHRISTUM IESUM praeveniente gratia sumendum esse, per quam excitantem et adiuvantem gratiam ad convertendum se homines, ad suamque ipsorum iustificationem eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando disponantur. In qua confessione adnotandum est, quod nullae proprie appellantur dispositiones, nisi quae a Deo praeveniente et nobis assentientibus fiunt. Ait enim, quod sine gratia Dei movere se homo adiustitiam coram illo non potest. Tametsi can. 7. censuerit, non omnia opera ante iustificationem, quacunque ratione facta sint, esse peccata: quia etiam si fiant naturaliter, sunt saltem moraliter bona: ut praecedenti libro dictum est.

At vero dispositio haec in nobis divina non uno certe modo fit, sed duobus. Est enim (ut 1. 2. q. 112. artic. 2. auctor est S. Thom.) alia imperfecta, alia vero perfecta. Imperfecta quidem, non quod omnis motio Dei non sit perfecta, relata ad suum finem, sed quod Deus nos per ipsam non pro xime ad gratiam, sed ad alia praecedentia bona appellit, per quae gradatim, paulatimque in tempore ad ipsam perducat. Quae quidem dispositio nec gratiae quidem est meritoria, nec gloriae. Alia vero est, quae simul tempore est cum gratia, tantum natura praecedens. Quemadmodum in igne aliae sunt dispositiones antecedentes generandam formam: aliae vero simul tempore coeuntes, natura tamen praeuiae. Atque haec nimirum secunda semper est necessaria: ut ex repentina conversione Pauli compertum fit: illa vero prior, non item. Adde quod haec necessaria praeparatio licet non sit meritoria gratiae, est tamen meritoria gloriae, quatenus gratia informatur. Sed de hoc paulo post explicatius.

Duo hic denique supersunt nobis habenda verba: alterum ad Lutheranos, alterum cum catholicis. Adversarii isti nostri, ut iam antea fari coepimus, in suo libello imperatorio Ratisponensi, propius ad rem hanc videntur accedere, quam a suo fuerant Patrono instituti. Aiunt enim perspicuum esse, quod adulti non consequantur beneficium reconciliationis, nisi praeveniente motu spiritus sancti, quo eorum mens et voluntas moveatur ad detestationem peccati: iuxta verbum illud Augustini, Impossibile est novam vitam inchoare nisi prioris nos poeniteat. Et secundum institutum Ioannis Baptistae et Petri apostoli, quin vero CHRISTI praedicantium poenitentiam in remissionem peccatorum. Quem articulum Bucer.³³ in sua concordantia iustificationis eadem prorsus ratione explicat, qua nos modo dicebamus: nimirum quod necesse sit, iustificationi in nobis praeire salutarem peccatorum poenitentiam: licet non tempore, saltem natura. Quae quidem inquit, excitari in nobis, nisi per spiritum sanctum, non potest. Sciscitamur ergo istos, si nullatenus gratia iustificans consequitur nisi praeeunte affectu hoc nostri liberi arbitrii, quid amplius desiderant, ut plane confiteantur dispositionem requiri in nobis ad gratiam? Praesertim quod in re (ut omnibus locis, ubi nobis hac sua confessione opus fuerit, liquebit) idem est quod admittant dispositionem, vel quod affirment, necessarium esse illum motum in nobis. Nam si necessarius est, negare non possunt, quin aliquo modo inde pendeat nostra iustificatio. De operibus autem tempore praecedentibus persistunt universa quasi peccata damnare. Contra quos ex supradistinctione facta permagnum sumitur argumentum. Illa enim quae nutu Dei, auxilioque eius fiunt in peccatore, peccata nominare, blasphemia est.

Ut ergo ad eos catholicos reuertamur,³⁴ qui auctores sunt huius dispositionis naturalis: potissimum argumentum eorum est hoc, Possumus ex naturalibus cognoscere peccatum esse offensam Dei, eiusque voluntati contrarium: ergo possumus sub hac ratione illius poenitere, illudque propter ipsum, sicuti propter aliam quamvis causam, detestari, ita ut poenitentia illa nostra, sit opus moraliter bonum. Opus autem tale, maxime huiusmodi detestatio, est dispositio ad gratiam: ergo possumus nos disponere ad gratiam (ut aiunt) de congruo. Argumentum tamen hoc in foribus statim defringitur. Quoniam cum gratia iustificationis non comprehendatur intra naturae fines, sed donum sit supernaturale, neque personae debitum neque naturae, quanuis ratio naturalis aliquid appareat concludere, ad quod nos nesciamus respondere: nihilominus fide, quae supra naturam est, docemur, quod illud donum ita solus Deus largiatur nobis, ut nihil a nobis nos praestare possimus, ex quo donum illud necessitate ulla, certitudine, aut infallibilitate consequatur. Alias necessario subsequeretur, ut nos essemus aliquo modo illius causa: ut capite sequenti adhuc peramplius patebit. Cum tamen Deus ita ubique sibi adscribat esse primam causam, ut nulla in nobis praecedat: iuxta illud, Non vos me elegistis, sed ego elegi vos.³⁵ Et, Quis prior dedit illi, et retribuetur ei?³⁶ Unde Patres adversus Pelagium nulla utebantur ratione naturali, sed solis scripturis sacris praeliabantur, ut constituerent, nullam in nobis inchoationem esse ad gratiam. Unde respondendum est, quod quanuis cognoscere possimus, peccatum esse offensam dei, atque adeo ex naturalibus habere detestationem, quae sit remota praeparatio, ut initio capitis dicebamus, tamen taliter nos sufficienter disponere, ut certo et infallibiliter consequatur gratia, profecto non possumus nisi auxilio divino. Quoniam illa certitudo esse non posset, nisi propter legem Dei. Lex autem nulla est conferendi gratiam, nisi ei quem Deus ad se traxerit.

Eodem modo respondetur ad aliud argumentum³⁷ de illo, qui veniens ad usum rationis, antequam admitteret lethale aliquod peccatum vel per se, vel aliorum institutione, cognosceret unum esse Deum, cui serviendum est, quasi remuneratori bonorum et malorum: respondendum inquam est, quod licet eiusmodi forsitan cognitio, naturalis esse posset, motus tamen voluntatis in Deum, quae ultima esset et propria dispositio ad gratiam, nisi auxilio speciali non posset illi contingere. Et idem prorsus sentiendum est de homine³⁸ in quocunque statu: porro sive in puris naturalibus creator, sive in iustitia originali perdurante.

Tertium idemque vulgare argumentum est. Deus nihil nobis praecipit impossibile: praecipit autem ut in ipsum convertamur: Convertimini, inquit,³⁹ ad me, et ego convertar ad vos: ergo conversio quae idem est quod dispositio, est nobis possibilis a natura. Item quarto, dictum commune est, et universis receptissimum, quod facienti quod in se est, Deus non deest: iuxta illud,⁴⁰ Deus dat spiritum bonum petentibus se. Et, Quicquid petieritis patrem in nomine meo, dabit vobis. Hominem autem facere quod est in se, est facere quod suae est facultatis: ergo homo se sufficienter ad gratiam potest disponere. Argumenta sunt eodem loco S. Thomae. Ad quorum primum⁴¹ respondet, quod quatenus cooperatio liberi nostri arbitrii necessaria est, praecipimur converti. Quod licet non possumus sine auxilio Dei, non tamen est nobis impossibile, quia promptissimus est, nisi nos resistamus, nobis opitulari. Ad secundum vero respondet. Et est profecto meditanda responsio, quia verissima, et quae intelligatur necessaria. Nimirum quod facere hominem quod in se est,⁴² non intelligitur ante auxilium Dei, sed potius praeveniente Deo. Tunc enim homo facit quod in se est, quando Deo inspiranti respondet cooperans, et tunc certissima lege consequitur gratia.

Postremum vero addiderim ego argumentum,⁴³ forte maioris ponderis. Cum quis attritus accedit ad sacramentum, puta sine obice, sed tamen neque talem adferens dispositionem, quae sufficeret ad gratiam sine sacramento, tunc illa videtur dispositio possibilis ex naturalibus, siquidem non est sufficiens ad gratiam, sed quae perpetuo compateretur secum culpam: attamen si talis attritus suscipiat sacramentum sine alia prorsus mutatione voluntatis, recipiet gratiam: potest ergo dispositio fieri ad gratiam ex naturalibus. De hoc in subsequentibus redibit sermo. Interim tamen respondebimus, quod omnibus argumenti partibus concessis, nihil contra nos concluditur, quoniam Deus operatur illic non per dispositionem, sed per sacramentum, quo utitur tanquam instrumento ad infundendam gratiam homini, si non disposito, saltem neque opponenti obicem.

Hactenus id tantum contendebamus, quod ex viribus naturalibus nulla esse potest sufficiens dispositio ad gratiam, etiam si nullo censeretur nomine meriti. Iam vero nunc et hoc pergimus pro ingenio nostro constituere, quod ante iustificationem, quae sit per gratiam gratum facientem, nihil humanis operibus insit meriti, sive condigni, sive congrui. Non modo inquam operibus moraliter bonis, quae naturaliter fiunt, verum nec illis quae divina ope dispositio sunt, praeparatioque ad gratiam: saltem qua ratione gratiam antecedunt.¹ Consulto duo haec membra discreverim. Nam postquam sub hoc aetatis tam male audit hoc meritum congrui ex puris naturalibus, sunt qui iam non afferant illud, nisi praeveniente auxilio speciali. Quam opinionem volunt Scoto applicare. Cum tamen expresse ipse loco supra citato in .4. d. 14. q. 2. ait, quod ex puris naturalibus cum communi influentia potest esse attritio, quae sit meritum de congruo ad delectionem peccati mortalis. Et ad maiorem explicationem subdit, quod si est perfecte circumstantionata in genere moris, videtur omnino dispositio sufficiens ad iustitiam in termino illius attritionis acquirendam, quem Deus praefixit esse terminum illius attritionis. Quibus verbis notat, quod de lege statuta est sufficiens. Et, ut nulla fiat reliqua haesitatio, subiungit, alias difficile esset salvare quod non sit acceptio personarum apud Deum. Ob idque expresse concedit, quod talis actus ex puris naturalibus est meritum de congruo ad iustificationem. Addit denique quod ipse idem actus immutatus per assistentiam postea gratiae sit contritio. Et loquitur ubi nullum intercedit sacramentum. Nihil potest clarius dicere ad astruendum meritum naturale de congruo sufficiens, cui lege divina succedat infallibiliter gratia. Et lib. 2. d. 28. idem affirmat de dilectione Dei. Quinimo nuspiam de auxilio speciali meminit, quoad gratiam disponamur. Adeo pro constanti ubique habet, quod naturaliter possumus disponi de congruo ad iustificationem: quam solam dispositionem ipse docet. Atqui Adria. Duran. et ferme Nominales, et ita illum sentire indubie putant, et sentiunt ipsi. Quocirca hic prior sensus priori loco examinandus a nobis est dicturis mox de auxilio speciali. Et primum omnium si ea, quae superiori capite dicta sunt, veritatem habent, quibus rationibus monstratum est, nullam esse dispositionem gratiae sufficientem ex natura nostra, ve hementius evidentiusque devincitur, nullum esse a natura meritum congrui: quandoquidem meritum nescio quid energiae prae se fert plus quam dispositio.² Sed ut ex propriis disputatio instruatur, inter meritum condigni et congrui: ita auctores huius opinionis distinguunt. Nempe quod meritum de condigno est illud, quod secum adfert rationem debiti et iustitiae: sicuti opus mercenarii, quo sibi ius facit ad mercedem, quae idcirco vere sibi debetur. Meritum autem congrui est opus cui de iustitia non debetur merces, sed tantum ex congruitate quadam. Atque hac distinctione arbitrantur a Pelagiano contagio sibi satis cautum esse. Neque vero ego notam illam, veluti Lutherani, catholicis hominibus inuro: imo credo sanam orthodoxamque illis infuisse mentem. Atque adeo calumniam existimo, dum a Lutheranis crimen hoc illis obicitur: quinimo propter illos, catholicis universis. At vero, si meam mihi licet conscientiam exerere, quo penitius meritum hoc congrui consydero, eo mino videre ipsum videor congruere rationi gratiae iustificanti. Neque solum de nomine, sed de re quoque subesse quaestionem intelligo.

Primum ergo se mihi offert argumentum ex nomine ipso.³ Meritum enim latine, nisi omnino a sua significatione praeter omnem usum longissime abalienetur, relativum est praemii et mercedis. Namque ubi nulla est ratio mercedis, nulla potest esse ratio meriti. Quinimo meritum a mercede deducitur: ergo nisi sit opus, cui aliqua ratione debeatur merces, nulla potest ratione censeri meritum. Quocirca quemadmodum ubicunque est proprie meritum, illic est proprie debitum, tanquam omnino correlativa, ubicunque sit qualislibet ratio meriti, debet esse etiam tantula ratio debiti. Quod si nulla sit ratio debiti, nec proprie neque improprie, profecto nec erit ratio meriti proprie vel improprie. Statuere autem rationem aliquam debiti in operibus naturalibus, quantumcunque dicatur improprie, esse non potest, quin aliquid detrahatur de ratione gratiae. Si enim (auctore Paulo) ubi debitum, iam non est gratia, qua ratione proprie debitum tollit totam rationem gratiae, utcunque asseratur aliqua ratio debiti, minuitur ratio gratiae.⁴ Verba sunt Concilii Arausicani secundi cap. 18.⁵ Debetur merces bonis operibus, si fiant (ecce rationem meriti, quod nullum intelligitur nisi respectu mercedis) sed gratia, inquit, quae non debetur, praecedit ut fiant. Alterum, quo primum hoc confirmatur argumentum est, mihi profecto praegrande.⁶ Sane quod quanto tempore perpessa Ecclesia est bellum Pelagianum, nemini vel illorum, vel catholicorum Patrum in mentem venit huius distinctionis, certe quae si vera esset, maxime tunc fuisset necessaria. Haud equidem ambigerim, quin si excogitare potuissent aliquod nomen meriti, quod nihil officeret rationi gratiae, vel illo se protexissent Pelagiani, vel illo catholici Patres adtemporassent rigorem censendi contra illos. At vero simpliciter absque ulla distinctione meriti in septima condemnatione Concilii Palestini, ut refert ad Paulinum Aug.⁷ (quoniam in Milevitano non ita explicatum est) anathematizatur, qui dixerit gratiam Dei secundum merita nostra dari. Et idem Augu. Hypog. lib. 3. probat, nullum esse meritum hominis ante gratiam, ex illo,⁸ Cum esse m9 mortui peccatis, convivificavit nos CHRISTO. Insinuans quod in peccatore, velut in mortuo, nihil meriti praecedit. Ac demum ait, Audi haeretice stulte et inimice fidei veritatis: Opera liberi arbitrii bona, quae ut fiant praeparantur per gratiae praeventum, nullo liberi arbitrii merito non damnamus. Damnamus vero auctoritate divina opera liberi arbitrii, quae gratiae praeponuntur, et ex his tanquam meritis in CHRISTO iustificari extolluntur: quis enim⁹ prior dedit ei, et retribuetur illi? Haec Augu. Qui non omnia opera praecedentia gratiam tanquam mala condemnat, sed tanquam ullam habentia, seu rationem, seu appellationem meriti. Et super epistolam ad Gal. cap. 4. CHRISTUS, inquit, formatur in interiori homine miti et humili corde, non se iactante de operum meritis, quae nulla sunt, sed ipsa gratia meritum aliquod inchoante. Revera cum dicit, nulla sunt, sed omne meritum a gratia inchoari, prorsus negat ulla gratiae praeire merita, nec de condigno, nec de congruo. Nam si meritum anteisset congrui, aliqua fuisset merendi inchoatio, unde se homo posset aliqualiter gloriari. Et in epistola secunda ad Sixtum quae est. 105. Percipiendae (inquit) gratiae huius qua iustus fit, qui prius erat iniustus, merita nulla praecedunt: quoniam meritis impii non gratia, sed poena debetur. Clarissime ait in impio nulla inesse merita, nisi poenae: quod nunquam dixisset si opera moraliter bona quoquo essent pacto merita congrui. Et de gra. et lib. arbit. cap. 6. Cum quis, ait, ex impio sit iustus, tunc redduntur ei bona pro malis. Quod non dixisset, si aliqua ratio meriti praecessisset. Et in hoc sensu exponit illic verbum Redemptoris, Sine me nihil potestis facere:¹⁰ id est, nihil quod ad gratiam iustificationis quicquam conferat. Et in duobus sequentibus capitibus in hoc totis neruis incumbit, ut certissimum faciat, sine ullis prorsus meritis bonis, sed solis praeeuntibus meritis malis hominem iustificari. Nescio quo colore possint coarctari verba Augustini, ut praecise loquatur de merito condigni. Siquidem meritum congrui apud istos, meritum bonum est: et tamen ipse dicit nullum praecedere bonum meritum, sed duntaxat malum. Nempe quia licet iniquus aliquod faciat opus moraliter bonum, illud tamen nullam habet, vel qualitatem, vel nomen meriti.

Tertia vero ratio urgentius videtur¹¹ expugnare meritum hoc congrui. Enimuero Pelagius (ut est apud Augustinum contra duas eius epistolas cap. 7.) hoc inter alia argumento utebatur adversus catholicos, quod si in nobis nulla praeiret inchoatio, vel opus aliquod, quo accommodaremur gratiae, tunc gratia, fatum potius esset aut acceptio personarum, quam benevolentia. Quoniam si nihil amplius in uno esset quam in alio, reciperet tamen hunc Deus in gratiam suam prae illo: vel hoc, aiebat, esset a fortuna, vel ex acceptione personarum. Si tamen vera esset haec opinio meriti de congruo, exinde promptum esset responsum. Nempe quod ille reciperetur qui se de congruo disponeret, altero reiecto, qui id negligeret. Quinimo ita ipse Scot. respondet,¹² quippe, quod nisi ponatur haec dispositio de congruo ex naturalibus, difficile est salvare, quod apud Deum non sit acceptio personarum. Quod verbum, si mihi haec venia detur, omnium meis auribus pessime insonat ab ista opinione. Etenim Aug. illic et omnes ubique Patres non in dispositionem ullam nostram hanc causam referebant, sed solum in meram voluntatem divinam. Ait enim Aug.¹³ quod acceptio personarum nulla est, nisi ubi ulla est ratio debiti. Neque enim, inquit, acceptio personarum dicenda est, quando iniquitas nulla est. Quem admodum dum dominus ille vineae in parabola evangelica,¹⁴ Amice, inquit, non facio tibi iniuriam, si huic volo dare quod non debeo. Et ideo cum Deus nulli quicquam debeat, ex suo beneplacito hunc trahit, illum non trahit. Revera si ulla fuisset nota dispositio congrui illa aetate, neque Pelagius haberet, quod argueret, neque Patres recurrerent ad beneplacitum Dei. Et ideo qui per hoc cavere Deo cogitant acceptionem personarum, quod dat gratiam propter meritum congrui, quod est primum opus hominis, manifeste in illo merito nonnihil meditantur causae respectu gratiae. Quod credo neque antiqui Patres, neque Paulus ipse ferret.

Postremo tandem loco arguitur¹⁵ ad examinandum interstitium hoc inter meritum congrui et condigni. Meritum non dicitur condignum, quia proprie Deus nobis aliquid debeat, ut suo exponetur loco: sed quia talem gratuito legem statuit certissimam, ut iussa sua facientibus praemia retribueret. Qui ergo dicit, posse nos ita praeparare ex naturalibus, ea scilicet sufficienti dispositione, qua posita, Deus statuerit conferre protinus gratiam, parum abest, ut dicere compellatur, meritum esse de condigno: quale Pelagius affirmabat ante primam gratiam. Nam respondere quod per illam dispositionem non sit proprie debita gratia de iustitia, videtur petitio principii, quippe cum inter nos et Deum nulla sit alia iustitia vel debitum, quam lex ipsa Dei. Profecto si Pelagio largita hoc fuisset olim Ecclesia, credo fuisset contentus, quia ipse non contendebat deberi a Deo nobis gratiam propter opera, ut est inter homines aequalitatis debitum, sed quod esset lex illa iusta Dei, ut bene agentem ex suis naturalibus, infallibiliter reciperet in gratiam suam. Igitur Patres, inter quos praecipue Augustinum, auscultemus in locis tam multis citatis, aliisque impendio pluribus, ubi genus omne ac nomen meriti gratiae praevium inauditum vult esse christianis. Gratia enim (inquit in exordio libri de praedest. sanct.) nulla est, si secundum merita nostra datur. Et paulo post cap. 2. Porro, si operatur Deus fidem nostram, ut credamus, nunquid metuendum est, ne totum facere non possit, et ideo homo sibi primas eius vendicet partes, ut novissimas ab illo accipere mereatur? Videte si aliud agitur isto modo, nisi ut gratia Dei secundum merita nostra detur quolibet modo: ac sic gratia, non sit gratia. Redditur nanque hoc pacto debita: non donatur gratis. Nota, quolibet modo, perinde enim est, acsi dixisset: ut gratia sit gratia perfecto modo, meritum nullo debet praecedere modo. Atque talis esse videtur Ecclesiae determinatio. Primum in concilio Milevitano, quanuis non ita expresse, tamen can. 5. ubi determinatur, quod gratia iustificationis non datur, ut quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam: sed simpliciter ut possimus: simul determinatur, quod simpliciter initium est a gratia, atque adeo nullo praecedente merito.

Attamen in concilio Arausicano expresse¹⁶ est determinatio can. 25. sub his verbis. Hoc etiam salubriter profitemur et credimus, quod in omni opere bono nos non incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur, sed ipse nobis nullis praecedentibus bonis meritis, et fidem et amorem sui inspirat, etc. Eisdemque omnino verbis S. nunc Synodus Triden.¹⁷ meritissimo utitur, ses. 6. cap. confessionis. 5. ubi ait, quod exordium iustificationis sit a Deo nullis praecedentibus hominis meritis. Causae ego merita, et testes protulerim: aliorum esto iudicium, an meritum sit congrui repellendum, de quo neque Ecclesia, neque Patres unquam meminerunt. Quin vero ex quo tanta his retro annis ab Aquilone conflata sunt odia in Ecclesiam Dei. Finemque iam faciant Lutherani hac nos ignominia afficere, neque enim catholici omnes sunt, quibus meritum congrui probatur: neque eius autores sensum Pelagianum intendunt: neque Ecclesia, quicquid sit de scholasticis opinionibus, intermisit unquam confiteri, nullis suis praecedentibus meritis homines iustificari per CHRISTUM dominum nostrum.

Quod autem inventorem primum huius nominis coniicio decepisse,¹⁸ fuit quod legit apud antiquos: congruum esse, ut qui suis naturalibus bene uteretur, Deus misericorditer subveniret. Congruit enim bonitati divinae, ut si homo pro sua fragilitate facit, quod natura potest, Deus pro sua misericordia suppleat, quod non potest. suppleat inquam non statim infundendo gratiam, sed per auxilium speciale, adparando convertendoque ad se illum cui gratiam infundat. Congruitas ergo illa non in nobis, sed in Deo est. At vero meritum quanuis addant, de congruo, nisi velint terram, vocare caelum, non dicit congruitatem solum in Deo, sed opus in homine, cui aliquo modo debeatur gratia. Quod esse nullo modo potest, nisi in illo qui est in gratia. Apertissima sunt verba Anselmi proso. cap. 10. loquentis cum Deo, Cum punis malos, iustum est, quia illorum meritis congruit. Cum parcis malis iustum est: non quia illorum meritis, sed quia tuae voluntati, et bonitati condecens est. Nullam ergo congruentiam agnoscit Ansel. in meritis nostris, sed in sua bonitate. Cum autem quis incipit esse in gratia, tunc potest et sibi de condigno, et aliis de congruo mereri. Quare S. Thom.¹⁹ licet 1. 2. abiecerit opinionem, quam visus est sequi in 2. senten. puta, quod quis posset sibi mereri primam gratiam de congruo (ut patet. q. 114. articu. 5.) non tamen negat, quin ille qui est in gratia, possit de congruo mereri primam gratiam alteri: merendo, quod Deus disponat ipsum per bonam inspirationem et motionem. Et. 3. p. q. 11. in S. Patribus subodorat aliquod meritum congrui respectu adventus CHRISTI: videlicet orationes ex gratia procedentes. Hoc tamen meritum non fundatur in aliqua lege statuta Dei semper annuendi, et infallibiliter concedendi, quod petitur. Multi enim iusti instantissime orant pro conversione aliorum, qui tamen non impetrant, ut testatur Propheta: ubi ait, Si steterit Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum.²⁰

Sed utrum saltem motio illa qua homo per auxilium speciale disponitur ad gratiam, sit meritum de congruo, ut quidam modo incipiunt evulgare? Profecto licet hoc non iniiceret tantum scrupulum, quantum illud opus quod fit ex puris naturalibus: nihilominus neque hoc censendum est ullo nomine meriti. Primum, quod apud Patres nulla est talis distinctio inter meritum congrui et condigni, quippe qui nusquam agnoscunt rationem meriti, ubi non subsit ratio debiti et iustitiae. Dispositio autem ad gratiam, quatenus vel tempore vel natura ipsam praecedit, nullam habet rationem iuris ad gratiam. Etenim nulla est prorsus dignitas, atque ideo neque meritum operis, nisi prius, saltem natura, persona sit digna per gratificantem gratiam: iuxta illud, Respexit²¹ dominus ad Abel, et ad munera eius: id est, propterea ad munera, quia prius ad personam. Unde ut est apud Augustinum considerare²² Hypog. lib. 3. et ubicunque praedicat, hominem lapsum neque resurgere posse, neque aliquid boni facere, nisi per gratiam CHRISTI, intelligit, nisi per ipsum prius a peccato liberetur. Identidem in hanc sententiam illud testimonium²³ accersens. Si vos filius liberaverit, vere liberi eritis. Quasi ante gratiam iustificantem homo captivus nihil meriti praestare possit. Quo et illud pertinet, Et quis prior dedit illi? Et reliqua huius generis.²⁴ Quinimo si non vis apud antiquos Patres falli, divinam motionem hominis ad gratiam, et gratiam ipsam gratum facientem, non duas actiones Dei, sed unam prorsus reputant: veluti motum et eius terminum. Licet S. Tho. explicationis gratia distinxerit auxilium gratiae ab ipsa gratia habituali. Et ideo motionem ipsam non aestimant meritum, nisi praeintellecto termino. Et tunc iam non est me ritum solum de congruo, sed certe condignum, non quidem gratiae, sed gloriae: ut sumus non longe posthac explicaturi. Itaque pro eodem Patres reputabant auxilium, et motionem Dei non cadere sub merito, atque gratiam ipsam.

Fundamenta meriti de congruo subvertuntur.— Fundamenta huius meriti de congruo nulla video apud auctores, nisi sint illa quae S. Tho. contra se adfert, cuius potissimum est verbum Augustini, Fides meretur iustificationem: quod est in epistola ad Paulinum. 106. Et in. 2. epist. ad Sixtum, quae est. 105. haud dissimiliter dixerat, quod nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat. Neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille Publicanus²⁵ dicebat, Propitius esto mihi peccatori, et descendit iustificatus. Ad primum autem S. Tho.²⁶ respondet, quod aliquando Augu. fuit in illa opinione, quod initium fidei esset a nobis, quod primo ipso libro retrac. postmodum ipse retractavit. Et ad hunc retractatum sensum forsan pertinet et illud, quod fides mereatur iustificationem. Non ait S. Tho. quod formaliter Augu. retractavit fidem mereri iustificationem, sed quod initium fidei esset a nobis. Attamen ait, eodem pertinere, quod fides sit meritum iustificationis: et idcirco simul censetur retractasse, quod meritum iustificationis sit a nobis, si aliquando in hoc sensu opinatus est, fidem tanquam opus nostrum esse meritum iustificationis. Verum est tamen, Augustinum,²⁷ obscure profecto de gratia fidei fuisse locutum. Nam lib. 2. ad Simplicianum cap. 2. distinguit duplicem gratiam: scilicet gratiam fidei primam, quae non sufficit ad obtinendum regnum caelorum: et supponit exemplum in cathecumenis, antequam sacramentorum participatione incorporentur Ecclesiae: alteram vero, qua homines corpori iam, inquit, CHRISTI, et sancto Dei templo deputantur. Quia nisi quis renatus fuerit ex aqua, et spiritu sancto,²⁸ non intrabit in regnum caelorum. Atqui primam gratiam appellat inchoationem, conceptioni similem: secundam vero nativitati, ut ad vitam perveniatur aeternam. Ex his autem verbis hoc nunc praecise, quod extra controversiam est, recipimus: scilicet, quod possit homo recipere fidem sine caritate per auxilium speciale: quod etiam dicitur gratia Dei. Quod pro compertissimo habet S. Thom. 2. 2. quaest. 6. artic. 2. Atque illam nonnunquam forte habent cathecumeni sine caritate. Licet absque dubio saepe numero per votum baptismi recipiant gratiam gratum facientem, ante baptismum in re: ut infra suo loco monstrabimus. Coniectura ergo est, quod ubicunque Aug. dicit, fidem inchoare meritum, et impetrare iustificationem, loquitur de illa fide, quae tempore per auxilium Dei potest praecedere gratiam gratum facientem, ut lib. 1. retract. cap. 13. et crebro aliis locis. Sed tamen vocat inchoationem meriti, exclusive: quia scilicet fides ostendit nobis a quo debeamus petere auxilium. Et hoc etiam vocat impetrare iustificationem: non quod illic sit aliqua ratio meriti. Nunquam enim Augu. cogitavit meritum esse aliud quam de condigno: id scilicet, quod gratiae iustificanti succedit. Unde Hypog. lib. 3. ubi ait, quod absque adiutorio gratiae nil valet homo incipere, explicat illam praevenientem gratiam, esse gratum facientem. Praevenitur enim, inquit, homo medicina, id est, CHRISTI gratia ut sanetur et reparetur. Quamobrem saepissime repetit, quod homo per peccatum captivus, nullam ad bonum libertatem habet, nisi spiritu gratiae fuerit liberatus ab eo, qui dixit, Si vos filius liberaverit, vere liberi eritis:²⁹ ut patet de correp. et gra. li. 1. et ubique apud ipsum. Est ergo actus fidei, inchoatio meriti.³⁰ Sed si consyderetur, ut secundum naturam antecedit gratiam est inchoatio exclusive meriti, non meritum, ex eo quod est primus actus et motus, quo a Deo trahimur. Si autem pensetur quatenus sequitur gratiam, tunc plane est primum meritum. Et iste est sensus germanus Augustini.³¹ Sane qui in epistola ad Paulinum, quae est. 106. ubi loquitur de merito fidei, expresse ait, quod si aliquid boni operatur homo, ut gratiam mereatur, non ei merces imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Si autem credit in eum, qui iustificat impium, ut deputetur fides ei ad iustitiam, profecto antequam gratia iustificetur, ut iustus efficiatur, impius quid est, nisi impius? Igitur ante gratiam iustificantem nullam prorsus rationem meriti admittit: neque in actu fidei. Et subdit, Si quis autem dixerit, quod gratiam bene operandi fides mereatur, negare, inquit, non possumus. Sed tamen qui habent fidem, qua impetrent iustificationem, per Dei gratiam venerunt ad legem iustitiae. Et paulo inferius explicatius ait, quod fides impetrat iustificationem, sed statim mentem suam exponit dicens, non quod gratia Dei aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur perfici. Non ergo vult, quod prima gratia cadat aliquo modo sub merito, sed augmentum gratiae. Et loquitur expresse de gratia gratum faciente, quippe quae sola est, quae pficitur in patria.

Sed ne ulla restet dubitatio apud Augustinum, ipse se in lib. de spir. et lit. cap. 13. palam exponit, ubicunque dixerit, quod fides impetrat iustificationem. Non enim intelligit, quasi per modum ullius meriti: sed quia docet quomodo a Deo debeamus petere auxilium faciendi, quod lex imperat. Et pariter respondemus ad illud, 2. epistolae ad Sixtum de merito fidei Publicani. Etenim vel sensus Augustini est de merito condigno,³² propterea quod quando Publicanus adiuit templum, verisimile est advenisse in gratia, veluti qui iam tunc eandem humilitatem gerebat in animo, quam oris postea confessione deprompsit. Ob idque solum meruit iustitiae et sanctitatis augmentum. Sed dictus est exisse iustificatus: id est fecisse opus iustitiae: quod cap. ult. repetemus. Vel si meritum enuncietur de operibus praecedentibus, intelligitur quod fuerit initium meriti exclusive, ut supra explicatum est de actu fidei per auxilium speciale. Et in altero istorum sensuum, audiendus est Augu. et Cypria. et quicunque de hac re loquantur, dicentes, quod fides est nonnullum meritum. Tametsi forsan nonnulli Patres loquuntur eo modo de merito, quo de homine diu vivente in peccato dicere consuevimus, postea meruisse iustificari, propter aliqua opera moraliter bona, quae fecerat in peccato. Non quod illa sint ullo modo merita apud Deum, sed in usu loquendi vocamus merita, bonum illum usum naturalium: uti iam ante dicebamus in prima acceptione meriti. Inventum ergo est nunquam antea excogitatum,³³ quod velit quis Augustino inverere meritum congrui quod credo ipse nunquam suspicari potuisset. Sed et de Magistro sententiarum³⁴ iniuria est dicere, quod tenuerit primam gratiam cadere sub merito. Siquidem 2. senten. d. 26. neque transversum unguem ab Augustino devius expresse id negat. Et distinct. 27. cap. 4. In bonis, inquit, merendis causae principalitas gratiae attribuitur: quia principalis causa bonorum meritorum est ipsa gratia, qua excitatur liberum arbitrium et sanatur. Gratia autem qua sanamur procul dubio non est alia quam gratum faciens. Et idem repetit cap. 5. et 6. ubi explicans, quomodo fides meretur iustificationem, ait, quod unicuique virtuti proprium est per suum actum meritum esse: nempe, duce caritate. Quo tandem iam molestam disputationem absolvam, evidentissimum argumentum hoc est,³⁵ neque Augustino, nec Patribus notum fuisse aliud meritum quam condigni. Quod si de merito ullo ante primam gratiam uspiam fuissent locuti, confestim expressissent, non id intelligere de merito iustitiae, et condigno: sed de merito congrui, vel quovis alio: ut caverent ne homines facerent Pelagianos. Cum ergo nusquam taliter de merito distinxerint, manifestissimum est, nullam eos rationem cognovisse meriti ante gratiam iustificationis.

E nobis demum instituti nostri perventum est, ubi princeps nobis est cum Lutheranis controversia. Diximus inque de operibus ad iustificationem nos praeparantibus usque ad punctum ipsius infundendae gratiae. Subsequitur ex ordine iam nunc, ut de eisdem operibus quatenus a Deo praeventi nostrae cooperamur iustificationi plenius disseram. Quod est an sola fide iustificemur.¹ Est autem lis haec de sola fide, adeo, tum a suis exordiis abstrusa, tum ob diuturnam utrinque pugnam obuoluta ac implexa, ut ad eruendam veritatem vix nobis alicunde pateat aditus. Quocirca si in hoc negotio, ubi sunt tam multi sapientes versati, conferre quicquam valet opera nostra, saltem conabor statum causae qua potero perspicuitate constituere. Scilicet et adversariorum sententiam et nostram, via, et ordine, quibus punctis discordent aperire. Id quod in his, quos hactenus legimus, semper desideratur. Cum enim verbis iam ferme nobiscum isti consentiant, non ita multum conducit, testimonia et argumenta cumulare, quod non sola fide iustificemur, nisi sensa ipsorum denudemus, quorum subinde articulos punctim petamus. Quod quia forte non hucusque effectum a nostris est, minus promoverunt. Eo praesertim, quod si quos alias unquam perpessa est Ecclesia infestos homines, qui sola dictionis perplexitate, et caligine obtecti,² depugnaverint: isti sic potissimum sola tenebrarum densitate potuerunt de hac re plebes deludere: summa ergo sunt claritate devincendi. Ut fuerit fallacia haec prodita explicatissime, ita erit protinus efficacissime convicta. Igitur protoparens ille istorum Martinus Luthe.³ si in exordio statim primi tomi suorum operum, suam ipsi historiam praenarranti fides habenda est, virus quod postea evomuit, ab invidia Romanae sedis concepit, ob quaestum potissimum (ut ait) indulgentiariam. Et quoniam sunt remissiones peccatorum, mox coepit necessitatem operum inficiari, quae fiunt in satisfactionem de peccatis: praedicans nullum post dimissum peccatum relinqui reatum poenae: eo quod CHRISTUS pro omnibus persoluit pretium. Inde gradum fecit, ut praetextu extollendae fidei, opera universa, vana reputaret: affirmans, sola nos fide iustificari: per hoc scilicet duntaxat, quod quisque credat sibi condonari peccata per CHRISTUM. Tandem eo prorupit insaniae, ut omnia opera, etiam sanctissimi hominis, peccata aestimaret. Quin vero una illa fide adimpleri omnia praecepta, atque adeo qui credit, liberum esse a lege: quod lib. 3. expugnandum nobis est. Igitur articulus hic multo virulentior, ac perniciosior natus, nutritusque est aliquo tempore, quam iam modo defendatur. Hoc enim sensu coepit Luther. suaeque deinceps progenies profiteri, sola nos fide iustificari, quod qui unam hanc haberet certam firmamque fidem, condonari sibi, scilicet gratis peccata per CHRISTUM, nulla alia operum lege teneretur: sed quicquid operis perpetraret, si fidem retineret, neutiquam gratia decideret. Assertiones ergo de hac re istorum⁴ non confuse, ut assolet, sed ex ordine disponam, ut gradatim melius perpendantur. Primum enim Luther. in assertionibus ad Leonem, art. 1. fidem cum sacramentis comparans, Nec novi, inquit, nec veteris testamenti sacramenta, sed sola fides iustificat. Et contraria sententia haeretica est. Est art. 15. Ad sacramentum eucharistiae accedentes haec sola fides puros facit et dignos, si credant et confidant se gratiam ibi consecuturos. Secundo conferens fidem cum operibus ait in lib. de libertate christiana, solam fidem sufficere ad salutem: opera nullo modo iustificare. Et in expositione epist. ad Gala. Sola, inquit, fides necessaria est, cetera omnia opera liberrima, neque praecepta, neque prohibita. Et in lib. de captivitate Babylonica. Per solam fidem possumus cum Deo agere, opera ille nihil curat, neque illis indiget. Et de votis monasticis, Fides et opera quam longissime inter se distant, et contrariantur, ut non possint opera absque fidei iactura doceri: nam Evangelium pugnat cum lege. Et in libello de libertate christiana, docet eum qui habet fidem, liberum esse ab omnibus praeceptis legis, neque ullis indigere operibus ut salvus sit: sed sola, inquit, fides haec omnia largitur abunde. Tertio itaque eo progreditur, ut nulla etiam opera, quantumcunque prava, officere quicquam existimet habenti fidem. Sic enim ait in sermone adversus Carolstadium, Nullum est peccatum, nisi incredulitas, nulla iustitia nisi fides. Ex quo in de captivitate Babylonica, infert nulla peccata posse hominem damnare, et si velit, nisi solam incredulitatem. Neque habenti fidem, dubitandum est de sua salute: quia promissio ibi facta nullis peccatis est mutabilis, nisi sola incredulitate. Et in de votis monasticis, Nulla opera credenti in CHRISTUM tam mala sunt, quae possint eum damnare, et accusare. Cetera propriis cuiusque locis adiicientur. Haec omnia dogmata ad litteram perseveraverunt aliquandiu tueri sui postea discipuli: atque huiusmodi floribus opera sua conspergere: ut est potissimum videre apud Melanthonem in locis communibus. In hoc tamen explicato sensu: videlicet, quod eatenus nulla sint alia necessaria opera praeter fidem, ut nullum extra incredulitatem sit peccatum, insanissima haeresis est.⁵ et quam miraculum est mentem christiani hominis occupasse. Haud tamen nova est pestis, sed quae ab initio usque nascentis Ecclesiae genus ducit. Fuit enim haeresis Eunomii,⁶ quam Aug. lib. de haere. cap. 54. sub his verbis refert, Fertur etiam usqueadeo fuisse bonis moribus inimicus, ut asseueraret, quod nihil cuique obesset quorumlibet perpetratio ac persecuerantia peccatorum, si huius quae ab illo docebatur fidei particeps esset. Idem affirmat Luther. Nisi quod ait, fidem non debere esse ociosam: sed libere debere christianum exercere se in operibus caritatis erga proximos. Et in de fide et operibus cap. 114. idem Aug.⁷ tempore statim apostolorum ait, hanc ipsam haeresim eadem omnino exordia, quae in istis modo nostris adversariis, habuisse. Nempe dum non intellectis, inquit, quibusdam obscuris sententiis apostoli Pauli: scilicet, Lex subintravit, ut abundaret delictum.⁸ Et, Arbitramur hominem iustificari per fidem sine operibus legis: arbitrati quidam sunt fidem satis esse ad salutem sine aliis operibus bonis, quinimo malis nihil obstantibus. Quam, inquit, ob causam aliae apostolicae epist. Petri, Ioannis, Iacobi, et Iudae contra hanc maxime dirigunt intentionem, ut vehementer astruant fidem sine operibus nihil prodesse. Sicut ipse ait Paul. Fides quae per dilectionem operatur. Et super psal. 31. eorundem haereticorum verba inducit, misericordiam Dei peccatoribus ita promittentium, ut in quibuslibet peccatis persecuerantibus, tantum credentibus, quia Deus liberat, Deus ignoscit, paratam esse dicerent: ita ut nemo esset periturus fidelium iniquorum. Quibus respondet, quod Deus ille iustus, quibus cantatur misericordia, et iu dicium, damnabit hominem male de se praesumentem, et ad interitum suum, misericordia Dei ipsius abutentem.

Porro cum sensus hic plures conuoluat errores,⁹ videlicet contra necessitatem sacramentorum et operum, et contra praeceptorum, et peccatorum numerum, et varietatem: si turbam simul totam aggrederemur, suo nos agmine obrueret. Instituit CHRISTUS sui pretii sanguinis ad nos per sacramenta derivari,¹⁰ ut quicunque a fide peregrinaretur, nisi renatus ex aqua et spiritu sancto, non posset introire in regnum Dei: et qui lethale crimen admisissent, nisi egissent poenitentiam,¹¹ simul periissent omnes. Denique nulli quantumcunque reconciliati, nisi carnem filii hominis manducantes, et bibentes eius sanguinem, non haberent vitam in se.¹² Oblatrat contra Luther. sacramenta non esse iustificandis necessaria, sed solam fidem. Signavit Deus ab initio in mentibus mortalium ius naturae, ut Deum religione colerent, seque homines praescriptis certis praeceptis in pace, et tranquillitate illaesos continerent, mutuisque officiis adiuvarent: illa in duabus tabulis postea inscripsit: ac deinde, cum fides perfectio esset naturae, in Evangelio CHRISTUS innovavit: adiectis, quae sua erat auctoritas, aliis nonnullis: admonens, ut qui vellet ad vitam ingredi servaret mandata:¹³ transgressoribus comminatus aeterna supplicia: praecipiens apostolis, ut baptizantes gentes sacramento fidei, docerent eos servare quaecunque mandaverat illis.¹⁴ Obstrepet Deo Luther. nulla esse opera necessaria praeter fidem, nec alia homines teneri lege. Dignoscit Apostolus complura opera carnis, quae sunt fornicatio, immundicia, et id genus plurima: et fructus spiritus diversos, qui sunt, caritas, pax, patientia, et c.¹⁵ Amputat omnia Luther. ut nullum sit aliud opus virtutis praeterquam fidei, nullumque extra incredulitatem, peccatum. Reliqua utique usque ad suas proprias sedes reponamus. Nunc in hoc libro id tantum examinemus, an in puncto iustificationis alia sint opera necessaria praeter fidem, quae pariter nos praeparent cum actu fidei. Alter ergo sensus est huius assertionis.¹⁶ Sola fide iustificamur. Quem iam Lutherani exacte, ut existimant limatum, tueri pertendunt. Hunc claritatis gratia, quam summopere conamur, per hasce propositiones ex sua doctrina depromptas, explicamus.

Prima, omniumque fundamentum, assertio istorum est, Sola fide per CHRISTUM servatorem nostrum iustificamur. Quae expressissime (aiunt) habetur apud Paulum. Porro quia ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem, non ex operibus.¹⁷ Et, Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est.¹⁸ Et hoc est punctum capitale quo dissentiunt a veritate catholica, quam nos contra, legitime interpretantes Paulum, propugnamus: videlicet non sola nos fide iustificari.

Et quanuis series haec et ordo minime apud illos habeatur, tamen, ut de singulis lucidior sit disputatio, sit ad expositionem prioris, secunda eorum propositio.¹⁹ Iustificari trifariam dicitur. Quandoque enim usurpatur de eo, quod est comprobari, aut iudicari, aliquem esse iustum. Secundo modo accipitur pro eo, quod est, ex iniusto iustum fieri. Et tertio modo pro eo, quod est, iustitiam isti augeri. De quibus acceptionibus capite proximo explicatior fiet sermo.

Huic subiicitur tertia ex eorum assertis propositio.²⁰ Cum dicitur, sola nos fide iustificari, id sentiendum est, tam de secundo, quam de tertio modo iustificationis. Ita ut tam acquisitio, quam augmentum iustitiae, soli tribuatur fidei. Quod si opera bona illius qui iam iustificatus est, dicuntur aliquo modo ipsum iustificare, id inquiunt, duntaxat est in prima usurpatione iustificationis: scilicet, quod iustus per sua opera pronunciatur a Deo iustus: quia opera sua reputantur ab eo iusta, et commendantur, tanquam fidei testimonia. Imo vero ex pertinacia illa, quod post baptismum concupiscentia adhuc manet peccatum, consequens faciunt, omnia opera, etiam iustificati, esse de se peccata, nisi quod per gratiam CHRISTI non imputantur. Quae quidem disputationes ad 3. librum pertinent.

Quarta istorum assertio est.²¹ Nomen fidei tripliciter accipitur.²² Primo modo de fide historiae. Secundo de fide promissionis. Et tertio de fide miraculorum. Distinguunt enim tam vetus quam novum testamentum, Dicentes, quod alia sunt in scriptura sacra, quae ad historiam attinent: ut creatio mundi, inundatio diluvii, et reliquae Patrum historiae. Et in novo testamento: nativitas, vita, et mors CHRISTI. Alia sunt quae pertinent ad promissiones. Ut, In semine tuo benedicentur omnes gentes. Non auferetur sceptrum de tribu Iuda, donec veniat qui mittendus est. Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus erit. Accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remissa erunt, et c. De fide miraculorum paulo post. Distinctio fuit primo Lutheri in de libertate christiana, et art. 1. ad Leo. quae suis celebratissima est.

Supponunt et huic distinctioni quintam propositionem.²³ Cum docemus, inquiunt, sola nos fide iustificari, non intelligimus de fide historiae, qua credimus, veram esse scripturam, sed de fide: hoc est de fiducia,²⁴ qua quisque fidere debet promissionibus Dei de remissione peccatorum per CHRISTUM efficienda. Haec illi. Sinistre ergo putant aliqui, fidem historicam appellari ab illis fidem humanitus acquisitam,²⁵ ut distinguitur contra divinitus infusam. Quinimo fides historiae in schola Lutherana, est quoque divino afflatu inspirata, sed ex parte obiecti dignoscitur a fide, quae habenda a nobis est divinarum promissionum.

Sexta eorundem propositio est,²⁶ et quam maxime adnotanda, sane quae basis est suae confictae iustificationis. Fides (aiunt) qua iustificamur non est fiducia sola in genere, qua confidimus, Deum paratum esse reconciliare universos per CHRISTUM, si sua duritia, et culpa non obstiterint. Sed est fides et fiducia qua quisque in particulari, et absque ulla conditione firmiter credit, certoque confidit, nunc in facto sibi rimitti peccata a Deo gratis per CHRISTUM. Et quoniam assertum hoc, omnium est inter nos controversiarum maxima, quin vero uniuersarum fomentum, radicem huius et causam sic accipito. Ubi aiunt, fide nos iustificari, non intelligunt, quod actus ille et assensus fidei noster sit aliquo modo meritum aut causa iustificationis: imo nec dispositio aut praeparatio: sed quod sit quasi manus vel uncinus, quo apprehendimus misericordiam Dei per hoc solum, quod est assensus quo credimus Deum esse veracem et fidelem sponsorem: uti iam apertius edisseram.

Septima fuerit,²⁷ postremaque istorum conclusio. Tametsi fides historiae reliquae Evangelii, quae donum etiam dei est, manere utique possit absque spe et caritate, fides tamen firma remissionis peccatorum esse neutiquam sine illis potest: sed sunt, inquiunt, individui comites, illa tamen historica absque caritate non est proprie fides.

Igitur quo ad punctum principii iustificationis reuertamur, qua ex iniustis iusti constituimur, non te tedeat solertissime lector in summa etiamnum contueri, discernereque statum et sedem huius controversiae.²⁸ Est enim posita (ut in fronte primi libri proposuimus) in intellectu huius verbi, FIDES QUAE PER CARITATEM OPERATUR.²⁹ De quo verbo perquam discrepantes inter nos illosque convenit. Ambae enim partes confitemur, fide per caritatem operante, iustitiam Dei apprehendi:³⁰ sed tamen hoc, apprehendi, diversissime a nobis ipsis usurpant. Apprehendere nanque ipsis idem est, quod credere, assensumque et fidem praebere fideli Deo promittenti salutem. Et illo solo actu aiunt, recipere nos gratiam, misericordiam, et iustitiam Dei: post gratiam vero continuo sequi infusionem caritatis. Itaque nullum actum agnoscunt praevium gratiae praeter illum fidei. Cuius rationem hanc adferunt, et Luther. in de liber. chri. et ubicque sui complices. Nempe quod una sola re opus est ad vitam, et iustitiam, puta verbo dei. Iuxta illud, Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei.³¹ Et in psal. Misit verbum suum, et sanavit eos.³² Atque hoc verbum est, ait promissio evangelica. Cum autem verbum, inquit, et promissio sola fide per intellectum apprehendatur, ille solus assensus apprehendit misericordiam: quam postea consequitur caritas, et opera. Et hac de causa in artic. 5. ad Leonem contendit, quod sacramentum non confert gratiam: sed sola fides verbi CHRISTI promittentis. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit.³³ Et quorum remiseritis peccata, remissa erunt.³⁴ Idem docent in confessione Augustana art. 5. In cuius apologia Melanthon,³⁵ Non solum laudatur, inquit, fides, quasi sit principium iustificationis, ut adversarii dicunt, sed nos sic de fide sentimus, quod proprie ac vere ipsa fide propter CHRISTUM iusti reputemur. Et iterum, Sola, inquit, fide in CHRISTUM non per dilectionem aut opera consequimur remissionem peccatorum: etsi dilectio sequitur fidem. Et infra. Sola fide apprehendimus misericordiam: quia illa accipit promissionem, qua Deus pollicitus est, quod propter CHRISTUM velit propitius esse credentibus in eum. Et infra, Quia promissio non potest, inquit, accipi nisi fide. Vide quomodo semper accipit pro praeciso actu intellectus et absque ullo prorsus aenigmate. Buce. in sua concordia controversiarum,³⁶ exponens libellum imperatorium, ait fidem, ut fides est, ut assensio est Evangelii, fidem ipsam solam: hoc est, primo et per se esse solidam plenamque causam receptivam primum gratiae atque adoptionis Dei, et principis iustificationis: id est qua ex iniustis efficimur iusti: deinde sequitur caritas, ad operandum iusta. Nota ergo quam aperte revera negent, fide nos iustificari per caritatem operante: siquidem sola assensione intellectus, aiunt, apprehendi gratiam gratiam: quam mox gratiam consequitur caritas, atque adeo opera. Atque hac de causa, asserunt necessarium esse nexum inter fidem et caritatem. Nempe quod fides sola assequitur primum gratiam, quam gratiam protinus consequitur caritas. Nos autem secundum euangelicam veritatem,³⁷ dicimus, quod apprehendere gratiam, et misericordiam, non est idem, quod assentire, et credere: nisi, apprehendere, accipiatur pro eo, quod est cognoscere: unde potentiae cognoscitivae appellantur apprehensivae. Sed defendimus, quod apprehendere est actu credendi, sperandi, et diligendi per detestationem peccatorum, praeveniente afflatu et ope divina, disponi, parari, trahi, venire et converti ad suscipiendum gratificantem gratiam. Ita ut fides non solum post gratiam, sed in receptione ipsius gratiae per actum dilectionis operetur. Quia de ipsa prima iustificatione loquebatur Paul. ubi ait, apud Deum neque circumcisionem, neque praeputium quicquam valere: sed fidem, quae per caritatem operatur. Quae tamen istis soboles ex hoc dogmate propagetur, in subsequentibus apparebit. Huc te ergo optime lector identidem post hac remittemus. Hanc ob oculos habebis pagellam, quam deinceps respectes.

IN capite ergo statim disputationis duas istas voces, iustificatio, et, fides, exponere est operaepretium. Iustificatio trifariam (ut in secunda sua propositione cum Lutheranis consentiamus) accipitur.¹ Prima, genuinaque notio huius nominis, est acquisitio iustitiae: nempe ex iniusto iustum fieri. Sicuti calefactio ex frigido fieri calidum. Nomina enim huius figurae mutationem inter duo contraria significant. Secunda huic proxima notio est, ut significet augmentationem iustitiae. In his quippe formis quae gradus habent, nomen verbale non solum primam mutationem, sed progressionem quoque significat. Dicitur enim etiam calefactio, intensio caloris. Quae quidem duae acceptiones celeberrimae sunt in sacris eloquiis. De prima ait Paul.² Ei autem, qui non operatur, credenti in eum qui iustificat impium. Et, Qui mortuus est, iustificatus est a peccato. Est enim iustificatio hoc primo modo,³ ut est in glossa super illud Rom. 8. Quos vocavit, hos et iustificavit, peccatorum remissio per gratiam spiritus sancti. Videlicet, qua gratia formaliter iustificamur virtute, et merito CHRISTI. Unde ad Corinth. Paul. Fornicarii, inquit, idolis servientes, adulteri, et cetera, fuistis: sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed iustificati estis in nomine domini nostri IESU CHRISTI, et in spiritu Dei nostri. Quamobrem iustificatio impraesentiarum non dicitur a iustitia, speciali virtute: sed quemadmodum libro priori de iustitia originali dicebamus, ut importat rectitudinem totius hominis. Hoc nanque significatu usurpat quoque nomen iustitiae Arist.⁴ Instar corporeae iustificationis: tunc enim res una cum altera iustificatur, quando adaequantur ambae. Et quanuis inter nos et Deum, quippe ubi non est omnino aequalitas, integra esse nequeat ratio iustitiae, iustificamur tamen, cum suae voluntati subiecti, ad suam legem et regulam exigimur, et secundum fragilitatem nostram referimur et coaptamur. Haec enim iustitia est, quam commemorat Paul. in initio statim epist. ad Rom. Ubi enim dicit Evangelum esse virtutem Dei, confestim annectit, Iustitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem. De secundo modo iustificationis⁵ legimus, Qui iustus est, iustificetur adhuc.⁶ Et, Non verearis usque ad mortem iustificari.⁷ Et, Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum.⁸ Quibus verbis contradixisset Paulo:⁹ ubi ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem, et non ex operibus, nisi Paul. de priori iustificatione: Iaco. vero de altera loqueretur. Tametsi suo loco explicabimus, ut etiam opera nostra concurrant in iustificatione. Nisi quod Paul. loquitur de praecedentibus. Tertio modo¹⁰ usurpatur praeterea nomen iustificationis pro eo, quod est, reum absolui in iudicio, et pronuntiari ab illo. Neque usurpatio haec adeo est aliena a prima, quinimo omnino illi agnata. Quemadmodum enim in re apud Deum iustificari, est eum, qui iniustus erat, iustum fieri: ita in foro exteriori coram hominibus, est, eum qui iniustus habetur, et reus sit, secundum allegata, et probata, pronuntiari iustum. Quo sensu ait Sapiens,¹¹ Qui iustificat impium, et qui condemnat iustum, abominabilis est uterque apud Deum. Et, Si fuerit causa¹² inter aliquos, et interpellaverint iudices, quem iustum esse perspexerint, illi iustitiae palmam dabunt. Ad verbum graecum reddendum esset, Illum iustificabunt. Neque abhinc quidem longissime distat significatio illa psalmi.¹³ Ut iustificeris in sermonibus tuis, et vincas cum iudicaris: id est, ut cum homines de te iudicaverint, iustus inveniaris. Ad hunc prope modum, iustificare, significat etiam commendare, seu iactare iustitiam. Secundum illud, Ille autem volens iustificare seipsum.¹⁴ Et, Vos estis, qui iustificatis vos coram hominibus: Deus autem novit corda vestra. Haec autem tertia significatio nuspiam est apud Paulum, nec in scriptura: ubi sit mentio de nostra per CHRISTUM iustificatione. In quo Lutherani (quae sua est tertia propositio) turpiter falsi, nequiter fallunt. Sed accipitur iustificatio primo modo pro vera acquisitione novae iustitiae. Et ubi accipitur secundo modo, designatur quoque vera augmentatio iustitiae, quae fit per opera nostra, emanantia ex gratia Dei, et non duntaxat reputatio seu commendatio iustitiae, ut in subsequentibus fusius demonstrabitur. Usus est ergo Paul. nomine iustificationis (si rem coniectari nobis licet) alludens forsan ad originalem iustitiam, in qua creati sunt Protoparentes nostri. Nam quoniam illam omnes ex culpa sua perdidimus, liberationem: ab hoc nostro originali contagio significanter nuncupavit iustificationem: hoc est, restitutionem, et quadantenus instaurationem, non quidem eiusdem prorsus originalis iustitiae, sed tamen rectitudinis hominis ad Deum, quae illius erat forma et radix.¹⁵ Quocirca ut scite adnotavit S. Thom. 1. 2. q. 113.¹⁶ Quamvis iustificatio nostra, et a fide inchoetur, et consummetur per caritatem, a neutra tamen harum virtutum sortitur nomen: sed a generali iustitia. Eo quod fides peculiaris virtus est intellectus: veluti caritas, voluntatis: sed iustitia totam designat hominis rectitudinem. Hinc fit, ut iustificatio, solum passive accipiatur pro illo motu, qui est in homine.¹⁷ Neque propria est distinctio qua aliqui effingunt, aliam esse in CHRISTO iustificationem, quae est causa nostrae, et aliam in nobis, quae est illius effectus. Nam sicut apud philosophos, motus non est in movente, sed in re mota, ut calefactio non est in igne: sed causa calefaciendi, unde procedit calefactio, quae est in aqua. Nec concederet Arist. quod calefactio actio sit in igne, sed ab igne: sunt enim iidem motus, actio, et passio, licet respectus actionis sit in igne. Eodem modo neque in Deo neque in CHRISTO est proprie iustificatio nostra, nisi quia in eo est causa unde procedit iustificatio nostri.¹⁸ Unde Aug. de spi. et lit. cap. 11. exponens illud Pauli, Iustitia Dei in eo revelatur etc. ait ideo dici iustitiam Dei, quod nobis illam impartiendo, iustos nos facit. Et super illud Psal. 30. In tua iustitia erue me. Iustitia, inquit, Dei nostra sit, cum nobis donatur. Et haec de primo verbo quaestionis, scilicet iustificatio.

Alterum vero, puta fides,¹⁹ non solum pars adversa, ut in quarta ipsorum propositione retulimus, sed nostri etiam in tot discindunt ac dilaniant significatus, ferme quot sunt in scripturis verba de fide. Adeo ut vix possimus mente retinere tam multiiugam nominis aequivocationem. Etenim adversarii quo fidem quae est extra caritatem, fidem esse denegent, de qua tamen ait Paul. Si habuero fidem,²⁰ ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum: confingunt, nec scio quam fidem miraculorum, distinctam a fide catholica. Et quo defendant sola nos fide iustificari, discernunt aliam fidem historiae evangelicae (quam negare nequeunt haberi posse extra gratiam) a sua fide iustificante, confinguntque nescio quas alias fides: ut est potissimum videre apud Melanth.²¹ in apolo. et latius in locis communibus: et apud Bucerum²² in sua modo reconciliatione controversiae iustificationis. Quin Pighius²³ etiam noster docet fidem accipi pro fiducia: item pro conscientia. Atque alios iam usque ad quindecim sectiones fidei audivi multiplicantes: scilicet, pro auctoritate, pro promissione, pro iureiurando, et nescio quibus aliis modis. Quae quidem varietas, et diversitas, praeterquam quod absque ratione et arte rei simplici tribuitur, omnes fimbrias, et neruos disputationis fidei praescindit. Cum enim CHRISTUS unam fidem catholicam,²⁴ quam basim structurae christianae praeiecerat, quam plurimis privilegiis donasset, ut illam in animos mortalium altius imprimeret, quivis locus scripturae, ubi tale aliquod privilegium, et virtus fidei commendatur, facile iam elusus repellitur. Sane cum quilibet fingit, hoc, vel alio modo usurpari illic, quam semel lacravit fidem. Haud quidem inficias ierim, quin sint primum omnium homonymiae, et amphibologiae explicandae,²⁵ ne disputatio hoc vitio laboret: sunt tamen iudicio, et arte dignoscendae. Agam prius cum nostris. Nam de notionibus, quibus hoc nomine utuntur Protestantes, paulo inferius futurus est sermo. Igitur quantum meditari possum, duplex tantum significatus est in hoc nomine fides.²⁶ Significat enim et virtutem moralem, quae est in voluntate, et intellectualem quae est in intellectu. Quae quidem explicatio ex ipsa statim nominis etymologia perlucet. Etenim et Cicero prius, lib. 2. de officiis, et postmodum epist. 19. ad Hiero. August. in duabus syllabis, quarum prima est a fio, secunda vero a dico, adnotarunt, fidem eo dici, quia fit, quod dicitur.²⁷ Unde fides primum omnium significat constantiam, et veritatem, quae in dictis quidpiam asserentis, aut promittentis, inesse debet: quae nimirum moralis virtus, fidelitas etiam nuncupatur. Qua de causa ait illic Cicero, Fides est dictorum, et conventorum constantia et veritas: quae quidem est totius iustitiae fundamentum.²⁸ Ob idque in pactis, ubi est utrinque mutua promissio, dixit ille. Accipe, daque fidem.²⁹ Falluntur ergo, nisi ego fallor, qui dicunt uno modo accipi fidem pro promissione vel sponsione. Nam promissio res est prior fide. Etenim cum quisquid pollicetur, dicitur promissione illa dare, astringere, et obligare suam fidem: quam postea liberat, cum implet promissionem, vel violat, si non implet. Non tamen dicitur, obligare, aut dare promissionem, sicut nec dicitur, implere fidem, sed promissionem. Est ergo fides non promissio, sed veritas firma, quae servanda est ob promissionem, et quam promittentes quodammodo impignoramus. Et ideo qui iniuria ab aliquo circumuenitur vel defraudatur, implorat deorum hominumque fidem: quod est, constantiam et veritatem. Neque opus est aliam fidei acceptionem fingere pro auctoritate illius, cui credendum est. Quippe cum in hanc recidat, quam modo diximus, constantiam, et veritatem. Inde enim quisque dignus est, cui adhibeatur fides, quod constans et verus existimatur, ut faciat quod dicit. Qua qui caret constantia, dicitur carere fide. Ut, Fronti nulla fides. Et hoc modo dicimur derogare fidem eius, cui facimus ne habeatur fides, et reconciliare fidem eius, cui facimus ut detur fides. Et bona dicitur fide quis, quid gerere, aut possidere, dum sine dolo malo id facit.

Secundo modo accipitur fides,³⁰ ut est intellectualis virtus. Nempe assensus quem praebemus enuntianti aut promittenti nobis aliquid. Quae quidem notio ex priori nascitur. Cum enim ille, quem fidem primo modo habere scio (id est dictorum constantiam et veritatem) mihi asserit quicquam, aut promittit, persuadet quidem mihi, quod dicit: et (quod idem pollet) facit mihi fidem: hoc est, generat in me assensum, quo illi credo. Qui quidem proinde assensus dicitur fides. Tametsi idiomatum isti morosi observatores aiunt, huiusmodi assensum non tam proprie nuncupari fidem. Dicitur nanque graece πιστις,³¹ α πεπεισμαι, quod est persuasi, et fidem feci. Et ideo πιστις potius (aiunt) transferenda esset latine, persuasio, quam fides. Imo grammaticissimi quidam dicunt, non posse reddi una voce latina. Et de hoc complent longissimas pagines. At vero tametsi Quintilia transtulerit persuasionem, nihilominus latini etiam celebratissimi appellant, fidem. Et quidem merito. Nam ut apud latinos fides, ita et apud graecos πιστις tam passive accipitur, quam active. Est enim apud illos πιστιν διδοναι, και δεχεσθαι, quod nos vertimus fidem dare, et accipere. Et ideo illa persuasio, quae mihi fit ab alio, optime dicitur fides, quam ipse mihi facit, et ego illi habeo. Unde habere, seu adhibere fidem, credere est. Ut apud Terentium, Si haec fidem habeat se iri praepositum tibi. Et apud Poetam,³² Credo equidem, nec una fides, genus esse deorum. Et Cicero in Topic. Argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem. Et idem in officiis, His, inquit, fidem habemus, quos plus intelligere, quam nos arbitramur. Et quamvis doctores sancti primi fuissent, qui rem hoc nomine donassent, satis haberet notio haec auctoritatis. Est enim apud omnes ecclesiasticos summo consensu recepta. Duos ergo si demus huic nomini fides, significatus, satis est.³³ Nempe ut sit fides, quam mihi quispiam dat, dum quicquam asserit, aut promittit, et quam ego vicissim do illi, dum credo. Has duntaxat notiones edocet Aug.³⁴ de spir. et lit. cap. 31. His verbis, De hac enim fide nunc loquimur, quam adhibemus cum aliquid credimus: non quam damus cum aliquid pollicemur: nam et ipsa dicitur fides. Sed aliter dicimus. Non mihi habuit fidem: aliter autem, Non mihi servavit fidem. Nam illud est, non credidit quod dixi: illud, non fecit, quod dixit. Secundum hanc fidem, qua credimus, fideles sumus Deo: secundum illam vero, qua fit quod promittitur, etiam Deus ipse fidelis est nobis. Hoc enim dicit Apostolus,³⁵ Fidelis Deus qui non vos permittit tentari supra id quod potestis. Tantum Aug. Animadvertamus ergo, duobus modis dici fidem. Primo, qua Deus est nobis fidelis, altero, qua nos sumus Deo. Uno cap. 3. ad Rom. designat Paul.³⁶ utranq. Ubi enim ait, Quid, si quidam illorum non crediderunt? Nunquid incredulitas eorum fidem Dei evacavit? Absit, ibi fides accipitur primo modo pro fide qua Deus est fidelis in suis promissionibus: quae porro non pendent ex operibus nostris, ut Iudaei putabant. Et ideo ait, quod quanuis quidam non crediderint promissionibus Dei, nec legem eius servaverint, firma tamen veritas manet in suis dictis, ut faciat quod dixit. Ubi autem paulo inferius ait, Iustitia autem Dei per fidem IESU CHRISTI in omnes, et super omnes qui credunt in eum, loquitur de fide secundo modo: nimirum qua nos credentes fideles sumus Deo, quae quidem causa est, et fundamentum iustificationis nostrae. Ex his primo colligitur, quod non est necessarium ut alio modo accipiatur fides pro fiducia: ut tam nostri quidam, quam adversarii omnes pro comperto habent. Nam fiducia,³⁷ res est alia a fide et proles eius. Nec per se proprie est virtus, sed virtutis modus. Est enim ut scienter ait S. Thom. 2. 2. q. 129. roborata spes ex aliqua firma opinione: seu robur spei, pertinens ad magnanimitatem. Inde enim quod fidem habeo dictis asserentis, aut promittentis, spero et fido ita fore. Quinimo quanuis ex fide nascitur, a caritate postmodum augetur et perficitur. Et ideo fiducia a fide nomen trahit, sicuti effectus a causa. Quamobrem firma, certaque fides exprimitur nomine fiduciae: veluti causa, nomine effectus. Id quod ex exemplis ipsis, quae isti multiplicatores significationum fidei adferunt, palam constat. Aiunt enim hoc modo accipi fidem pro fiducia: ubi ait Iaco.³⁸ quod is qui a Deo quicquam postulauerit, postulet in fide, nihil haesitans, ita accipi quoties in Evangelio exigebat fidem ab illis CHRISTUS, qui ad se veniebant petitum sanitatem: et ubi ait, Si habueritis fidem sicut granum³⁹ sinapis, dicetis monti, transi hinc, etc. Et ubi ait Paul. Si habuero omnem fidem,⁴⁰ ita ut montes transferam, etc. Cum tamen sit manifestissimum in his omnibus locis accipi fidem pro fide catholica: id est pro assensu firmo, certo et constantissimo, quem debemus, praebemusque dictis CHRISTI. Enimvero cum haec fides esset fundamentum, qua nititur tota salus nostra, ut crederemus CHRISTUM esse Deum, atque adeo vera esse omnia quaecunque nos evangelizando docuisset, in corroborationem huius fidei faciebat omnia miracula. Quae Patribus et theologis receptissima doctrina est. Atque ex illo loco compertissima, ubi dimittens Apostolos praedicatum Evangelium⁴¹ sic eos instituit. Signa autem eos qui crediderint, nempe qui fidem catholicam susceperint, haec sequentur. In nomine meo daemonia eiicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, etc. Quare mirari satis nequeo, cum quod adversarii nostri aliam fidem miraculorum excogitaverint, quam catholicam, tum maxime quod nostri doctores aliam agnoscant, ubi ait CHRISTUS, Si habueritis fidem⁴² sicut granum sinapis, dicetis monti huic, transi hinc illuc, et transibit: cui concinit illud Pauli, Si habuero fidem,⁴³ ita ut montes transferam: aut ubicunque in Evangelio miraculum facturus, fidem exigebat. Illud enim de Centurione⁴⁴ salutem puero suo deprecante, Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel, de qua rogo fide quam de catholica intelligitur? Sicuti et illud ad caecos, Creditis quia hoc possum facere vobis? Quibus respondentibus, utique domine, subdit, secundum fidem vestram fiat. Sed hoc est, quod istos decipit, quod, ut paulo ante dicebamus, aliquando gradum ipsum certissimae fidei explicant nomine fiduciae, ut eodem capite, Confide fili. Non considerate, quod fiducia solum commendatur tanquam signum firmissimae fidei. Et ideo potius nomen fiduciae accipitur pro fide, quam nomen fidei pro fiducia. Quocirca eadem est fides catholica, quam modicam reprehendit in Petro, quae erudiebat futurum caput Ecclesiae, et quam in Chananaea,⁴⁵ magnam commendavit ad confusionem populi Israel. Nec alia quidem est, de qua ait, Omnia quaecunque⁴⁶ orantes petitis, credite quia accipietis. Credere enim non significat, nisi assensum quem praebemus promittenti: unde si firmus est, progignitur fiducia. At vero, si quis arguat contra, non esse petendi necessariam persuasionem, quod sit impetraturus quicquid petit: quippe quae esse potest falsa, et tamen est semper necessaria fiducia: ergo illic fides, accipitur pro fiducia. Hunc ego etiam redarguam. Nunquid minus absurditatis habet, fiduciam, qua quis fidit se obtentum ire quicquid a Deo petierit (si modo id recte postulet) falsam esse posse, quam fidem, qua idem credit? Profecto quam certa et firma debet esse fiducia petentium, tam certa esse debet fides. Nam si fiducia ex fide nascitur, quo pacto erit fiducia firmior fide? Attamen fidem hanc explicat Servator noster, Amen amen dico vobis,⁴⁷ quicquid petieritis patrem in nomine meo, dabit vobis. Amen amen, verbum iurantis est. Petere autem in nomine CHRISTI, est petere ea, quae ad salutem animae pertinent, quando et ubi oportet. Et in tali articulo tam fides, quam fiducia certissima esse debet: in alio vero utraque erit falsa. Unde Iaco.⁴⁸ ubi ait, Qui postulat a Deo, postulet, in fide nihil haesitans: proculdubio de fide quam pollicenti Deo debemus, palam loquitur: et idcirco addit, nihil haesitans. Quo enim quisque gradu credit, eodem et confidit. Admonet⁴⁹ ergo Iaco. ut nemo quicquam postulet, nisi quod certo credit ad salutem sibi conferre, et tunc nihil haesitet. Vel si non sit ita certus, non habeat aliam, vel fidem, vel fiduciam impetrandi, nisi sub conditione, si id quod petit, tale est.

Quod demum addit idem Alber. fidem etiam accipi pro conscientia: ubi ait Paul.⁵⁰ Omne quod non est ex fide, peccatum est, esset qui negaret: quoniam forsan sensus Pauli, non est nisi, omne quod est contra fidem CHRISTI, peccatum esse. Sed tamen ut demus, accipi illic pro conscientia, profecto non differt a fide, nisi ut particularis cognitio quae applicatur ad opus, distat ab universali. facere enim contra conscientiam, est facere contra, quam fides doceat. De alia vero divisione fidei acquisitae, et infusae satis hic fuerit praenotasse, quod haec nomina non competunt actibus, sed habitibus: quorum primus a Deo infunditur: alter vero humano usu acquiritur. Horum cap. 9. mentio redibit. Obiectum⁵¹ autem actus et habitus promiscue apud philosophos eodem nomine fidei nominantur, eo quod actus circa obiectum versetur, et habitus sit propter actum. Hac enim notione usurpamus fidem, dicentes omnia quae sunt in sacra pagina, esse fidem catholicam: scilicet, quia sunt obiectum fidei. De illis vero tribus membris, credere Deum, Deo, et in Deum, ratio locum dabit quo dicamus.

HIs explanatis iustificationis fideique notionibus, Lutheranorum machinam ista propositionum serie demoliri instituimus. Prima¹ statuitur contra suum fundamentum, quod in quinta, et sexta propositionibus explicuimus. Fides catholica, christianae familiae necessaria, utpote qua christiani censemur, non est specialis illa, qua indubitato credit quisque, ac constituit sibi remitti peccata propter CHRISTUM, et esse in gratia Dei: sed illa potius persuasio divina, atque assensus, quem debemus, praestamusque Deo, omnium in genere, quae ab ipso sunt Ecclesiae revelata per CHRISTUM, perque eius Prophetas, Evangelistas, et Apostolos: inter quae et promissiones ipsae divinae connumeratur. Duo hic enuntiamus. Primum est, quod nullatenus duae, sed una penitus fides est, qua credimus universa revelata, sive historiae sint, sive promissiones, sive praeceptiones aut consilia. Eiusdem enim habitus virtus est credere, quod Abraham genuit Isaac, et quod in illo promissus est nobis redemptor: quod CHRISTUS carne suscepit, et quod credentibus et baptizatis promiserit salutem. Atque eiusdem fidei est actus credere promissiones illas, et quascunque alias, quae sunt in sacra pagina, factas esse a Deo, quod ad historiam pertinet: et certo credere verissimas esse, et firmissimas, quod proprie pertinet ad fidem promissionum, unde spes nobis erigitur. Secundum est, quod promissionum assensus, ad fidem catholicam pertinens, non est specialis ille, quo quisque de se credit, seu recipere modo, seu habere iam gratiam, sed ille in genere quo firmiter credimus IESUM CHRISTUM universalem esse redemptorem, unum mediatorem Dei et hominum: et ideo nisi eius merito, nemini ullam condonari noxam: sed quicquid peccatorum a lapsu usque Adam remissum est, et remittetur, virtute sanguinis sui remitti. Atque adeo nemini, nisi per ipsum, ad aeternam hereditatem accessum parere. Quod autem huic modo, illive beneficium hoc impertitur, quia potest quivis divinae inspirationi obsistere, coniectura humana est: quod capite de hac re proprio edifferendum restat. Conclusio haec cum primis ex definitione ipsa apostolica fidei demonstratur.² Est enim fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Id est, habitus, seu vis, virtusque mentis, qua licet obscure, certo tamen et firmiter assentimur his, quae speramus aperte videre. In qua diffinitione designatur primo firmitas assensus: cuius causa dicitur substantia: id est inchoatio rerum sperandarum, quae robur habet et firmamentum ex obedientia libertatis. Nam rerum, quae nec videntur, nec ratiocinatione demonstrantur, nunquam haberemus tam firmum assensum, nisi in captivitatem redigentes intellectum in obsequium CHRISTI. Designatur praeterea subiectum fidei esse intellectivam potentiam, obiecti autem rationem ad omnia parere, universaque ambire, quaecunque a Deo caelitus sunt revelata: sive res gestae sint, sive mandata, vel monita: sive sua promissa. Haec enim omnia in spem nos futurorum mittunt. Quocirca in eodem symbolo utrique copulantur articuli: scilicet et qui historiales sunt: ut quod CHRISTUS natus est et crucifixus: et praeterea qui de sanctorum communione, et remissione peccatorum constituuntur, tanquam sub eodem obiecto fidei compre hensi. Et confirmatur argumentum. Ratio³ christianis credendi, est summa infallibilisque dei veritas: haec autem eadem perlucet in revelatis omnibus, sive ad historiam pertineat, sive ad promissiones. Eadem ergo universorum fides est. Cuius una eademque perexigua particula est de promissionibus: sane quas credimus non solum vere esse factas, sed esse firmissimas, quantum est ex parte Dei, nisi nos renitamur. Quod autem fides illa specialis⁴ commentitia istorum in sexta propositione asserta non pertineat ad fidem catholicam, hoc certe persuasu facillimum est. Fides enim catholica ex sola divina assertione, vel promissione pendet: quod autem quisque aptus sit et idoneus promisso beneficio suscipiendo, ex humano assensu, et cooperatione etiam pendet, ergo huius fides non est catholica. Hoc autem quod dicimus tale est. Fides catholica quam qui non firmiter teneret, haereticus esset, ea est prorsus quod Deus praesentissimus nobis sit, ac promptissimus, nisi per nos steterit, salutem in nobis operari: eademque unicuique assentienti impendere. Porro autem, quod quisque credat salutem se modo assequi, addit insuper assensum se praebuisse Deo, necque digito eius moventis obicem opposuisse ullum. Quoniam (ut superiore lib. constitutum est) neminem Deus coactu, sed libere trahit. Et ideo cum certitudo haec humanum conatum exigat, non potest certitudinem catholicae fidei adaequare. Connexi ergo errores sunt, et inseparabiles, quod iustificatio nostra ex sola divina pollicitatione absque operibus nostris dependeat, et quod certus fieri quisque possit per fidem, se esse in gratia. Atque adeo nemo potest ambo haec simul sustinere: nimirum, quod a libero nostro arbitrio quoquo pacto dependeat, et quod possit quis fieri certus, nisi Deo specialiter revelante.

Acce⁵dit et hoc argumentum, quod fides catholica una est, quae universam CHRISTI familiam obligat, si ergo fides esset catholica, me esse in gratia, omnes profecto astringerentur idem credere, uti ego. Ad haec. Qui de fide catho⁶lica anceps est, et dubius, haereticus censetur: qui vero ambigit qualis sit apud Deum, non est cur habeatur haereticus, sane qui de promissionibus Dei nihil formidat, sed cum iustissimo Iob veretur opera sua, sine quibus⁷ certi sumus, minimenos esse capaces beneficiorum eius, quae ad gratiam pertinent iustificationis. Legifer enim noster CHRISTUS⁸ neminem certiorem facit, aut credere iubet, iustum vel fieri, vel esse, sed id tantum, quod qui⁹ crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Et id quidem nisi pravam obiecerit voluntatem: nam nisi poenitentiam, ait alibi, egeritis, omnes¹⁰ simul peribitis. Neque praedicat, appropinquare¹¹ regnum caelorum, nisi poenitentiam agentibus. Id quod ipsimet adversarii profitentur. Nuspiam autem de se quenquam definire praecepit certitudine catholicae fidei, vel legitime baptizatum esse, vel poenitentiam egisse. Profecto non video quomodo agnoscentes nemini conferri gratiam antequam poeniteat, renitere queat, quod per fidem homo sit certus de sua salute. Aiunt, Quoniam poenitentia non est causa, at est tamen requisita: de qua an sit legitima, haud quaquam habemus revelationem fidei. De hac autem certitudinis disputatione integrum est inferius capitulum, lib. 3. Nunc autem id tantum constituimus, quod nugatoria¹² sit illa distinctio fidei, in historicam, et iustificantem. Incongruens ergo est diffinitio Caluini¹³, quam lib. de institu. relig. christ. tribuit fidei. Nempe quod sit divinae erga nos benevolentiae firma, certaque cognitio, quae gratuitae in CHRISTO promissionis veritate revelatur mentibus nostris, et cordibus obsignatur. Nam si ad promissiones in genere referatur, non est nisi pusilla portio catholicae fidei: si vero ad illam suam specialem certitudinem, quam de se quisque habet, extra limites est eiusdem orthodoxae fidei.

Secunda¹⁴ propositio. Fides, spes, et caritas virtutes sunt non ratione modo, sed re, obiecto etiam et subiecto discretae. Hanc contra septimam suam propositionem obfirmamus. Nam animadverte optime lector: ne quam semel divulgare coeperunt, vocem desererent (nimirum quod sola fide iustificamur) quibus illam retinere commentis conati sunt. Primum quia viderunt fidem catholicam non sufficere ad iustitiam, coeperunt illam appellare fidem historiae, effingentes fidem, quae iustificat, non esse nisi illam, quam Deo habemus pollicenti remissionem peccatorum per CHRISTUM. Et hactenus, licet ramum fidei a iusta arbore detruncantes, tamen intra fines fidei errabant. Verum quia nec illam satis esse intellexerunt, transgressi iam lineam verae fidei, meditati sunt illam specialem, quam modo refutabamus. Sed quia hoc etiam loco depulsi sunt: convicti scilicet, quod potest quis certo se credere esse in gratia, qua tamen vana credulitate decipiatur, adtexere cogitarunt¹⁵ rationi fidei, spem quoque et caritatem: quin vero et opera. Quasi haec omnia censeantur¹⁶ nomine fidei. Atque huc pertinet, quod modo referebamus ex Caluino: scilicet, quod fides et mentibus, id est, intellectibus: et cordibus, id est, voluntatibus obsignatur. Sed audi Philippum¹⁷ in apologia confessionis Augustanae. Habentur enim in .5. art. eiusdem confessionis haec verba, Omnes perterrefactae mentes, sciant se debere credere, quod certo donetur ipsis remissio peccatorum propter CHRISTUM, non propter ipsorum merita, aut dignitatem. Hi omnes certo consequuntur remissionem peccatorum. Et cum hoc modo consolamur nos promissione seu Evangelio, et erigimus nos fide, simul datur nobis spiritus sanctus. Eadem verba repetit Philip. in apologia. Sed proxime a tergo eiusdem pagellae ait, quod fides quae iustificat non est tantum notitia historiae, sed est assentiri promissioni Dei. Subiungit autem, Et ne quis suspicetur, tantum notitiae esse, addemus amplius, est velle, et accipere oblatam promissionem remissionis peccatorum, et iustificationis. Eademque innovat Buce. verba in suis nuper concordantiis.¹⁸ Expende manifestam contradictionem. Prius dicit fidem illam specialem, qua certo credimus donari, et e. sufficere ad salutem, et iustificare nos. Et confestim addit, velle, et accipere promissionem, concludi in ratione fidei. Tales sunt istorum apologiae. Si fides sufficit, quo modo requiritur voluntatis actus: qui alterius est potentiae? Aliam ego tamen maiorem absurditatem¹⁹ video in hac suffarcinata diffinitione fidei. Quaestio erat, Per quid recipimus beneficium iustificationis a Deo nobis promissum? Et respondent, Per solam fidem. Sed dum hanc fidem qualis sit instamus inquirere: respondent, quod sit non solum assentiri promissioni Dei promittentis nobis gratis remissionem peccatorum, sed et velle, et accipere oblatam promissionem. Ergo perinde est, ac si dicerent, quod recipimus beneficium iustificationis per hoc quod volumus ipsum, et tandem accipimus. Recipimus denique gratiam iustificantem, quia recipimus promissionem. Ecquis non cernat caeco nos verborum involucro ab istis complicari, et ceu vertigine circumuolui, dum idem nobis per idem diffiniunt? Nonne luculentius dixissent, illud nos beneficium accipere actu, quo per speciale auxilium dei credimus Deum esse, et remuneratorem esse, una cum actu spei, quo nos per idem auxilium erigimur, atque actu caritatis, quo nos erratorum poenitet, adhibito sacramento, vel baptismi, si ab infidelitate convertimur, vel poenitentiae, si relapsi resipiscimus? Sed respondent, Omnes istos actus complectimur nomine fidei. Contra hoc ergo responsum opposuimus secundam propositionem.²⁰ Quis enim hanc ferat theologiam, ut in diffinitione fidei, actus spei, et caritatis conglutinentur? Etenim substantia fidei suam habet legitimam rationem in persuasione et assensione intellectus, cuius proprium obiectum est verum, quod a Deo revelatum est. Reliqui vero habitus ad voluntatem attinent. Spei nanque et caritatis obiectum non est ratio veri, sed boni, quod obiectum est voluntatis: sicuti intellectus, est verum. Erigimur enim formaliter non per fidem, ut isti putant, sed per spem in bonum illud divinum, licet fides nos illuc dirigendo ducat. Erigimur inquam desiderando, et appetendo: caritas autem amor eiusdem boni est, benevolentia et amicitia. Quare in patria fide per visionem depulsa, spes simul cessabit: caritas vero perspectu ipso Dei adeo non abscedet, ut sit mirifice perficienda. Spectatio creaturae ait Paul. revelationem filiorum²¹ dei spectat: spes autem quae videtur non est spes: nam quod videt quis quid sperat? Et alibi, Caritas nunquam excidit: sive prophetiae²² evacuabuntur: sive linguae cessabunt. Ex quibus colligit fidem, spem, et caritatem non solum tres esse res, sed illarum esse maximam ac praestantissimam, caritatem. Non modo quia fides et spes, temporariae sunt, caritas vero perpetua, sed quia aliarum omnium est forma virtutum: qua absente, nulla aestimatur virtutis pretio. Hac de causa, ubi de ratione praecise fidei sermo est Paulo: Accedentem, inquit, ad Deum oportet credere quia est, et quia remunerator est. Ecce totam substantiam fidei. Ubi autem de fide cum sua societate quae ad iustitiam una requiritur: Neque circumcisio, inquit, aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per caritatem operatur. Unde super psal. 31. August.²³ Quod credit quis, fidei est, sed quod operatur, caritatis est. Porro, nisi tam hostiliter isti ex suis gymnasiis universam eliminassent philosophiam, nunquam virtutum rationes ita confuse permiscerent, sed cuique suam tribuerent. Sunt enim, ut iustitiae, temperantiae, et aliarum virtutum essentiae et finitiones variae, ita et fidei, spei, et caritatis. At vero respicienti exemplar, quod cap. 5. praefiximus mentis istorum, facile erit perpendere hominum inconstantiam, et contradictionem.²⁴

Ubi enim aiunt, sola fide iustificari, rationem magistri sui eam adferunt, quod solum verbum promissionis CHRISTI est illud, quod nostram operatur salutem: verbum autem sola fide apprehenditur, ergo sola illa iustificamur. Ubi manifeste usurpant fidem pro sola assensione intellectus, ut distinguitur contra omnem aliam virtutem, et opus. Quamobrem aiunt, illam fidem non solum fundamentum, sed totam apprehensionem salutis esse, et gratiae, quam gratiam, aiunt, subsequitur caritas. Postea vero, vel suimet ipsorum obliti, vel certe convicti, quod illa fides non sufficit, consuunt rationi fidei, spem et caritatem, et poenitentiam. Quis non istorum vertigum deprehendat? Atqui per haec detexitur alius ipsorum cavillus, qui in omne se latus vertunt, ut voci suae, sola fide, aliquid obtendat. Quia enim sentiebant se iam de hoc loco deiectos, nempe quod ratio fidei ceteras virtutes complecteretur, aiunt saltem esse conexas. Hanc autem connexionem, si recolis bone lector, non ita intelligunt, quod illae virtutes praeveniant gratiam, ut secundum euangelicam veritatem nos a Patribus docti sumus, sed quod sola fides accipit gratiam iustificantem, trahentem secum caritatem. Verba enim sunt Melanthonis²⁵ supra citata, Sola fide, non per dilectionem consequimur remissionem peccatorum: etsi dilectio sequitur fidem. Nisi quod iam Bucer.²⁶ in sua reconciliatione velle videtur persuadere, quod etiam si requirerentur omnes ad consequendam gratiam, sint nihilominus, fides, spes, et caritas, tres quidem virtutes, sed tamen inter se connexae: ita ut neque caritas sine fide, neque fides insit absque caritate. Neque alio utitur teste quam uno exemplo, quod a magistro suo suscepit in de capti. Babylonica, et putat irrefragabile. Cogitemus, inquit, hominem sanae mentis et famae graviter laborantem, et huic mortem metuenti advenire, qui eum ad aliquod paratum, lautumque conuiuium vocet, sitque ille cui miser fidem indubitato accommodet, possitne, inquit, huiusmodi famelicus non statim illa fide fiduciam desiderati cibi concipere: atque possit propere ad conuiuium illud accurrere, simulque et convivatorem illum toto corde amare, et colere, cupereque illi qua posset re gratificari? Humiliter proponas, inquit, animo alicui ex periculoso morbo laboranti, et extrema expectanti adesse medicum, qui certissimam salutem promittat: Ita, inquit, qui fidem habet Evangelio non potest non certo sperare oblatam salutem, eiusque omnia mandata perficere, ac denique toto se pectore ad ipsum convertere. Quis enim inquit, non in seipso experitur, se non posse non amare, et colere eum, quem non dubitat ingentia sibi bona polliceri, et certissime praestitutum: eiusque etiam consilia atque praecepta se cupide sequi, quem non dubitet sibi vera, et salutaria consulere, atque praecipere? Sed primum omnium anceps est exemplum hoc Buceri.²⁷ Quinimo magis a nobis quam ab ipsis pugnat. Nam ut donemus, connexas esse dictas virtutes propter exemplum infirmi, qui si ita crederet, ilico omnia faceret, quae iuberet medicus: inde non colligitur, quod sola fides esset salutis causa, sed quod fides pareret fiduciam, et fiducia obedientiam: quae proxima esset causa.

Attamen neque id certe largimur: sed tertiam contra hoc exemplum statuimus propositionem.²⁸ Fides, spes, et caritas adeo non ratione modo, sed re etiam seiunguntur, ut possit esse fides, imo etiam spes, absque caritate. Et quoniam hic est locus unde nos acerrime et validissime oppugnare censent, paulo hic contra nos pluribus insistemus. Nihil nunc disputamus, an fides vel spes absque caritate, verae sint virtutes. Quoniam ut lib. 1. cap. 21. dicebamus, nullum officium in absentia caritatis dignum absolute est appellatione virtutis. Et praeterea cum fides fundamentum sit caritatis, non potest caritas infusa esse absque fide. Sed quod fides solitaria esse possit sine caritate, probatur. Ratio et essentia fidei²⁹ non solum alia est a ratione caritatis, sed natura sua prior, neque ab illa dependens: quia tota, ut dictum est, consistit in intellectu, cuius operatio anteit operationem voluntatis: ergo nihil vetat quo minus et prior gigni possit, quam caritas, et illa abeunte superstare. At quia rationes istiusmodi non tanti aestimant, quo argumentationem Buceri simul diluam, alia ratione arguitur.³⁰ Fides, esto, voluntatem excitet ad appetentiam boni, quod ostendit, nullam ei tamen vim infert, sed semper voluntas, quae sua natura est, manet libera: ergo quantumcunque fidem adhibeamus Deo invitanti nos ad caeleste conuiuium, comminanti nobis aeternas poenas, et pollicenti requiem a laboribus nostris, nihilosecius liberum est homini praesentia bona sensualia illis anteferre. Non quod natura fidei non sit a terrenis nos ad aeterna evocare, sed quod instantia haec et sensibus obvia vehementius nos ad se dimovent. Eo praesertim quod homines promittunt sibi post lapsum resipiscentiam, et divinum favorem, quo possint in amicitia Dei restitui. Quapropter nulla est repugnantia, quod quis habeat fidem certam et constantem, ita ut pro eius confessione cervices gladio subiiceret, et nihilominus persistat in aliquo peccato. Quin vero, neque in humanis contrarium est semper exemplum, quod Bucer. magnificat.³¹ Reperiri enim potest infirmus extrema patiens, cupidissimus etiam vitae: cui tamen si medicus tali conditione offerret salutem, ut permitteret ferrari os cruris, aut incidi partem, qua posset lapillus extrahi, aut aliquid huiusmodi terribilium perpeteretur: revera vitam prius repudiaret. Quemadmodum de Mario legitur, qui obligato uno crure, iussus alterum extendere, Non est, inquit, tanto dolore digna salus. Neque in hisce modo terrificis curationibus, sed in affectionibus leuioribus comperimus homines, qui certissimi cum sint, mortem sibi suis voluptatibus conciscere, nihilo magis cohibentur. Ita plane de fide nos experientia docet: nimirum quod licet christiani homines firmam fidem habeant bonitatis divinae, futurorumque bonorum, et malorum: tamen, vel quia angusta sibi apparet pietatis, et religionis ianua, asperaque et acclivis semita, vel quia laqueis seculi huius irretiti sunt, et cupiditatibus implexi, non se ita inde possunt extricare, ut sequantur quod optimum iudicant. Ubi splendor ipse divinitatis felices illos caelicolas perfundit, videntes Deum sicuti est, illic nulla esse potest diligendi cunctatio, aut mora.³² Nam conspectus ille fontis omnium bonorum non potest non beatos in amorem rapere, atque ita deificatos spontanea quadam amicitiae necessitate cum Deo prorsus devincire: ubi nullus segnitiae locus, aegritudo animi nulla: nihil denique quod perpetuam illam reverentiam filialem remorari queat. Veruntamen cognitio haec nostra per speculum in aenigmate non adeo efficax est: et ideo neque semper bonorum operum ferax. Alias non solum neminem decidere de gratia dei sineret, sed et in optima semper summaque officia teneret intentos christianos universos, Paulinoque colligatos nodo: quem neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura poterant separare a caritate Dei.³³ At non omnes rapti sumus usque ad tertium caelum. Mittunt nos ad locum illum Evangelii, ubi rogati duodecim discipuli, an vellent et ipsi abire,³⁴ responderunt, Domine, quo ibimus: quia verba vitae aeternae habes. Et inde nos intelligere iubent, quo pacto, qui credit, non potest non amare. At nihil nos inficiamur, quin saepissime fides caritatem ingeneret: haec est enim natura sua: sed id defendimus, quod non semper, ubicunque est, tantundem potest, obsistentibus affectionibus carnis. Remittamus nos eos vicissim in alium locum, ubi iuvenis ille qui praecepta servaverat a iuventute sua (alias non dixisset Euang.³⁵ CHRISTUS respexit, et dilexit eum) et ideo cum fide viva accessit sciscitatum CHRISTUM³⁶, quid faciendo vitam aeternam possideret. Ille inquam absque dubio credidit redemptori, quod si venditis, erogatisque bonis sequeretur ipsum, perfectus esset: et tamen ingens opum amor, in quibus animum habebat infixum, fidei praevaluit. Unde non plane tanta coniectura sit, quod fides sua non fuisset magna, quam quod amor ille opulentiae diffluentiaeque bonorum esset illi maximus. Enimuero eadem fides ubi non offendisset tantam difficultatem, ilico potuisse iuvenem a seculo conuellere. Nec illum necessum est dicere gratiam dei propter illum teporem fidei amisisse. Quandoquidem non praeceptum, sed consilium erat: si vellet perfectus esse. Ut lib. 3. dicetur.

Igitur ut amplius haec omnia lucescant, variae diversaeque sunt qualitates gradus et habitus fidei qui sibi, salva eius substantia, accidunt.³⁷ Est nanque quandoque sana et firma, aliquando vero infirma et imbecilla. Ait enim Paul. Infirmum in fide Assumite.³⁸ Et, Increpa illos dure, ut sani sint in fide.³⁹ Incusat rursus CHRISTUS servator noster in Petro trepidante modicam fidem, laudatque in Centurione et Chananaea fidem magnam. Appellat denique Iaco. fidem mortuam, eam, quae deserta est a caritate: et Paul. vivam, quae per caritatem operatur. Nam sicut motus corporis indicium est vitae animalis, ita et vitae spiritualis, testes sunt officia, quae fiunt secundum Deum. At vero ut non omnis remissio et languor fidei, lumen extinguit divinae gratiae, ita nec mors ipsa talis iudicanda est, ut substantiam rationemque eiusdem fidei absumat, et expungat habitum. Quin potest mortua robustior esse quam viva, licet tunc non sit melior: imo neque sit omnino virtus.⁴⁰ Petrus quanuis non habuit gradum illum firmatae fidei, ut constanter graderetur super aquas, non protinus arbitrandus est mortaliter deliquisse. Id quod et de iuvene proxime commemorato pariter dicebamus. Quinimo sunt homines tepidi, neque ita multum validi in fide: perdurantes tamen in gratia, eo quod non obiiciuntur magnis periculis cadendi. Sunt contra, multo valentiores, qui nihilominus, ingente occasione de subito oblata, impetu passionis praecipitantur. Iuxta verbum illius Comici. Quanuis desubito facile est facere nequiter. Ceu qui trucidatum charissimum filium cernens, aut violatum thorum, in homicidam, vel in adulterum irrueret. In Davide⁴¹ exemplum est, Nunquid dum ardentissimo amore succensus elegantis Bersabaeae adulterium cum ea patravit, fidem perdidit? Minime gentium. Imo fidem habebat insigne. Haud enim fuit dubius, quin Deo peccasset, ut postea lacrimabiliter confessus est. Sed ingentem conflictum carnis sustinere non valuit: valuisset, inquam, per gratiam Dei, si strenue pugnasset, sed tamen victus est. Haud equidem diffitemur, si solum fidei ingenium spectes, quo fuerit ipsa maior, maiorem ingenerari caritatem. Nam, ut in lib. de voca. gen. auctor est Ambro. fides genitrix bonae voluntatis, et iustae actionis dicitur. Et super Ezech. Homil. 22. Gregor. Tantum, inquit, in hac vita amamus, quantum credimus: et quantum amamus, tantum de spe praesumimus. Sed sunt tamen carnalia, et secularia impedimenta, quibus fides praepeditur: quibus superandis aliae sunt necessariae virtutes praeter fidem.

Confirmatur denique assertio nostra irrefragabili testimonio Pauli,⁴² Nam si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum. Non ergo modo fides, sed maxima esse potest absque caritate. Hic locus est, quem intuentes, manifestissime rem convincere, deludere summopere moliuntur, nescio qua fide miraculorum conficta, praeter fidem iustificantem. Quemadmodum enim cernentes assensum scripturae sacrae haberi posse absque caritate, aiunt non esse illam, qua iustificamur, sed esse fidem historiae: ita audientes ex Paulo, omnem fidem reperiri posse sine consortio caritatis, aliam fidem excogitant miraculorum. Profecto si ita liceret cauillari scripturas, et locis singulis de fide nova eo usurpatione lacerare, et ludificare, omnis deperiret ratio explicandi naturam, et qualitates fidei. Primum,⁴³ quaenam nominatio est fides miraculorum. Si dixisset gratia miraculorum, ceu gratia sanitatum, vel donum miraculorum, sicut donum linguarum, posset verbum intelligi de aliqua tantum gratia gratis data. Cum tamen ait Paul. nihil aliud quam omnem fidem, quae alia potest intelligi, nisi catholica, cui tanquam fundamento legis evangelicae privilegium hoc congruit miraculorum. Alias posset etiam appellari spes vel caritas miraculorum. Item verbum Pauli,⁴⁴ allusio est prorsus ad illud Redemptoris, Si habueritis fidem sicut⁴⁵ granum sinapis, dicetis monti huic, transi hinc illuc, et transibit. Ubi manifestus est sermo de fide catholica. Siquidem inter exprobrandum incredulitatem apostolorum, qui illa causa non eiecerant daemonum, adiecit illud verbum. Enimuero, ut paulo ante dicebamus, constantissimum est, et receptissimum, virtutem miraculorum, nec CHRISTUM usurpasse, nec discipulis impertisse, nisi ad confirmandam fidem, quae rationibus naturalibus nequiverat persuaderi. Id quod supra verbo CHRISTI commonstravimus, delegantis apostolos ad disseminandum verbum: ubi ait,⁴⁶ Signa autem eos qui crediderint, haec sequentur, etc. Quinimo ab initio statim olim revelatae fidei mos divinus fuit illam confirmare portentis et miraculis. Ita enim Abrahae⁴⁷ pollicitus est ex sene, sterilique Sara genus illi propagare super arenam maris. Et intemeratae virgini,⁴⁸ quo angelus fidem mysterii adstrueret, alterius miraculi anus praegnantis meminit. Igitur ipsi fidei cuius testificandae causa erat edenda miracula, eadem est collata vis et potestas: si tamen eo esset usque fecunda, ut certam fiduciam pareret impetrandi. Et hoc est quod ait Apostolus, Omnem fidem, id est, fidem in eo summo gradu, qui transferendis montibus est necessarius: tametsi iam modo, ubi non est haec necessitas asserendae fidei miraculis, non se tam crebro exerat virtus haec. Sed quid opus est alium de testes ciere? nonne Apost. explicatissimus est de qua fide loquatur?⁴⁹ Cum enim concludit in calce illius capitis, fidem, spem, et caritatem tria esse, ceterisque maiorem caritatem, an negare quis poterit sermonem habere de tribus theologicis virtutibus: atque adeo de fide catholica, quae prima earum est. In toto ergo capite de eadem proloquitur, quam ita confert cum caritate, ut quocunque gradu solitaria sit, non sufficiat ad amicitiam Dei. Sed operosa caritas, quae patiens est, et benigna, reliquis omnibus virtutibus subministret esse divinum. Et hac ratione illi tribuit, quod omnia credit, et omnia sperat. Et praeterea quia per caritatem, et fides excrescit, et spes. Eodem pertinet illud CHRISTI, Non ois qui dicit mihi, Domine, domine, intrabit in regnum caelorum: sed qui facit voluntatem patris mei. Multi enim dicent in illa die, Domine, domine, in nomine tuo prophetavimus, et cetera:⁵⁰ qui tamen non intrabunt in regnum caelorum. Dicere nanque Domine, domine, ad fidem catholicam pertinet, qua cognoscimus, Deum esse verum dominum. Neque ita cognoscimus, ut daemones: nam illi non dicunt domine, quia non credunt ex obedientia. Dicere autem domine, est propria fides christiani: non acquisita solum, sed qua captivantes intellectum, assensum praebemus divinae maiestati suam professi legem. Quae esse nihilominus potest absque caritate. Et ideo subinfert redemptor noster, Omnis ergo qui audit verba mea haec, et facit ea, assimilabitur viro sapienti: qui autem audit, et non facit, assimilabitur viro stulto. Ubi audire, idem est, quod credere et suscipere fidem. Unde apud Lucam⁵¹ ille servus, qui cognovit voluntatem domini sui, et non fecit secundum voluntatem eius, plagis vapulabit multis. Nam proculdubio cognoscere voluntatem, est fidem habere. Huc etiam attinet parabola⁵² invitatorum ad cenam magnam: qui certe nihil de convivio dubitantes, excusaverunt sese, negotia secularia praetendentes. Duo tamen hic sunt vel tria istorum obiecta, ad quae necessarium est respondere. Primum,⁵³ cum fides sit donum Dei, quemadmodum caritas, cur non pariter cum caritate mortali quolibet crimine expungitur? Responsio in promptu est. Quod caritas individuus est gratiae comes. Est enim gratia qua dilecti sumus Deo, et caritas qua ipsum diligimus. Et ut habetur in Evangelio,⁵⁴ Qui diligit me, diligetur a patre meo. Quare qua contrarietate peccatum mortale opponitur gratiae, adversatur et caritati. Fides autem, et spes, et reliquae virtutes morales suas habent proprias rationes distinctas, quae de se non dicunt, nec amicitiam, nec gratiam dei. Quare ut abscedens caritas per peccatum furti, non secum auferat habitum castitatis, ita nec habitum spei, aut fidei: sed manent omnes informes, atque adeo indignae virtutum simpliciter nomine. Sed haeresis vel apostasia, quae e regione obsistat fidei, excludit infusum eius habitum. Haereticus enim in uno articulo, quanuis aliorum habeat acquisitam fidem, non tamen illos credit propter formalem rationem fidei catholicae: nempe quatenus a CHRISTO per sanctam Ecclesiam revelati sunt et propositi. Deficiente autem ratione fidei, aboletur et fides ipsa.

Alterum dubium est maioris ponderis apud istos.⁵⁵ nimirum, quod fides mortua non sit fides. Hoc enim insonat nomen mortuum, homo nanque mortuus non est homo. Et praeterea arguunt quod eiusmodi fides nihil differat a fide daemonum. Uno enim contextu ait Iaco.⁵⁶ quod fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa: et quod ille qui hoc modo credit, nihil egregius facit quam daemones, qui credunt et contremiscunt. Haec tamen ambo citra negotium dissolvet, qui verba Iacobi aestimate fuerit meditatus. Non enim refert fidem ad caritatem, sicuti hominem ad animam: sed sicuti corpus ad animam. Non inquam ait, Sicut homo, sed sicut corpus sine spiritu mortuum est, ita et fides sine operibus mortua est. Vivit enim per animam, et homo, et corpus: sed homo tanquam per formam, quae pars sui est, corpus autem tanquam per eam quae extrinsecus sibi accidit. Et ideo quia Deus, qui est nobis ceu anima vitae spiritualis, habitat in nobis per caritatem (Deus enim caritas est),⁵⁷ et qui manet in caritate in Deo manet, et Deus in eo: expuncta caritate, et homo manet spiritualiter mortuus, et fides sua mortua. Attamen, ut corpus absque anima suam retinet integram essentiam corporis, ita et fides absque caritate suam habet rationem, substantiam, et proprietatem fidei, quae est assentire dictis Dei. Neque continuo consequens est, fidem illam mortuam nihil ab illa daemonum distare. Ratio enim fidei non solum consistit in certitudine,⁵⁸ quam forsan habere possunt daemones maiorem, imo clariorem nobis, sed in eo quod per obedientiam, et voluntatis obsequium (ut in ipsa eius diffinitione innuebamus) suscipitur. Daemones autem non ultro, sed inuiti credunt: et inde sit, ut nostra fides suapte natura illiciat nos ad amorem Dei, illa vero sua, nihil aliud quam timorem illius incutiat et tremorem. Haec autem iam singula articulatim definivit S. Synodus Tridentina. Sane quae postquam can. 7. explicuit, ut essent tres illae virtutes theologicae, suis propriis rationibus distinctae, atque adeo ab invicem semovibiles, cap. 12. sub anathemate censuit, fidem non esse fiduciam illam specialem: et can. 28. fidem, quae remanet sine caritate, veram esse fidem, licet mortua, quae hominem sufficit constituere christianum. Synodus inquam Tridentina,⁵⁹ quae iam modo (quod Deus utinam Ecclesiae suae bene vertat, quodque felix illi faustumque sit) Bononiam translata est.

Confecimus ergo, unicam esse fidem, illam scilicet orthodoxam a spe et caritate omnino distinctam: sane quae ut esse potest absque gratia, ita et absque caritate. Hanc ergo demonstrare iam pergimus, eandem esse prorsus, quae ad nostram iustificationem est necessaria. Sed eius prius causam et originem, atque per se effectum absque contubernio caritatis praemeditemur, oportet duabus propositionibus. Prima est. Fides, etiam dum est informis, donum est Dei supernaturale. Conclusio haec¹ quanuis theologis summo consensu receptissima sit propter auctoritates scripturae (qualis est ad Ephe.² Gratia estis salvati per fidem: et hoc non ex vobis, Dei enim donum est, et id genus multa) nonnihil tamen de sensu eius discordant. Scotus.³ enim in 3. d. 23. ait, fide humana (quam ipse appellat acquisitam) hominem posse assentiri toti praedicationi christianae. Imo ita inquit, credimus auctoritate Ecclesiae (quam ipse putat humanam) et institutione parentum, qui fidem suos erudiunt liberos. Sed infunditur, inquit, a Deo fides, cum propter maiorem animae perfectionem, tum propter maiorem certitudinem et intensionem in actu credendi. Cui sententiae adhuc explicatius subscribit Duran.⁴ q. 1. in 2. sen. d. 28. dicens, fidem infusam non esse necessariam, nisi ut facilius credamus. Non dicunt fidem iustificantem, quippe quae consors est gratiae, possibilem nobis esse absque dono dei. Nec vero negant habitum infusum informem,⁵ esse donum dei. De hoc enim omnes consentiunt doctores: nempe, quod non solum fides formata, verum informis sit donum divinum: ut auctor est S. Tho.⁶ 2. 2. q. 6. et est glossa super illud,⁷ Si habuero fidem, caritatem autem non habeam. Quod donum requiritur ut homo sit christianus. Nec rursus negant, quin necessaria sit revelatio mysteriorum Dei facta mundo, ut homines credant: etenim cum non cadant sub naturali scientia, nisi Deus hoc lumine mundum irradiasset, impossibilis erat earum notitia. Sed hoc tantum affirmant, quod qui audiret CHRISTUM, vel apostolos, vel alios praedicatores, non indigeret aliquo habitu vel asslatu supernaturali, ut assentiret toti praedicationi: sicuti assentimur narrantibus alias naturales historias. Attamen S. Tho.⁸ loco proxime citato longe aliter astruit huius conclusionis fidem. Quippe quod non solum ad maiorem perfectionem, seu promptiorem assensum, sed omnino sit donum necessarium dei: sine quo non possumus omnia certo credere, quae sunt revelata. Unde ad fidem, inquit, duo requiruntur. Unum, ut homini credibilia proponantur, quod factum est ministerio prophetarum et apostolorum, et aliorum praedicatorum. Et isti habent auctoritatem Dei mittentis illos: iuxta illud, Quomodo praedicabunt⁹ nisi mittantur? Adde quod auctoritas Ecclesiae¹⁰ universalis in determinandis his quae sunt fidei, est pari ratione auctoritas spiritus sancti. Alterum requiritur ex parte hominis: et hoc Pelagiani putabant esse liberum arbitrium. Sed hoc est falsum: quia cum homo credendo elevetur super naturam suam, oportet, quod hoc insit ei ex supernaturali principio interius movente. Haec S. Tho. Et profecto non solum propter S. Thomam et propter Augustinum, cuius eadem est ubique indubitata sententia, hunc sensum legitimum fuerim arbitratus: verum salva illustrium auctorum existimatione, non plane video, quomodo sit satis tutum aliter sentire. Quare S. Tho. non hanc recitat, quasi opinionem, sed quod contrarium existimet Pelagianum. Sane quod sensus Pelagianorum asserentium, initium fidei esse a nobis, non esset alius, quod posset quis audiens praedicationem fidei tanta certitudine naturaliter assentire, quanta est in fide catholica, et quod gratia non praestaret, nisi ut facilius id homo posset. Quod quinto canone damnatum est in Concilio Milevitano. Sed Augustinum¹¹ de hac re auscultemus. Is enim quanuis alibi frequentissime, tamen in lib. de praedest. sanct. ca. 2. sub hac forma proponit quaestionem. Prius itaque fidem, qua christiani sumus, donum Dei esse, debemus ostendere: si tamen diligentius id facere possumus, quam in voluminibus tot, tantisque iam fecimus. Nota fidem qua christiani sumus. Sane quae dubio procul absque gratia, et caritate esse potest. Quod si tibi prima fronte appareat, id tantum Augustinum sibi velle, quod fides infusa sit a Deo, a qua christiani sumus, non tamen negare, quo minus actus credendi possit esse a natura, contemplare attentius mentem eius, et cernes ulterius progredi. Nemini enim dubium esse potuit, quin habitus infusus, si talis esset, a solo Deo infunderetur: sed vult constituere, quod ad credendum actu illa omnia, quae ad religionem christianam pertinent, et ita firmiter ut christianum decet, necessarium sit speciale auxilium dei, sive per habitum, sive per actum. Nam Aug. nihil unquam sollicitus est discri minari inter actum et habitum. Atqui sensus hic lucidissimus erit consyderanti, quam illic causam tractet.¹² Etenim postquam Pelagiani coacti sunt haeresim suam retractare: nempe gratiam Dei secundum merita nostra dari, id saltem retinere conabantur, quod initium fidei esset a nobis. Quo errore laboravit et ipse Aug. antequam esset Episcopus, ut eodem lib. cap. 3. et lib. 1. retract. cap. 23. confitetur. Postea vero factus Episcopus (ut ibidem et lib. 2. de bono perse. cap. 20. ait) illum deposuit errorem. Atque id ipsum est, quod illic edisserit: nimirum, quod nec initium fidei sit a nobis. Nihil de habitu meditatus, sed credere ipsum, quod est, inquit, cum assensione cogitare ea, quae pertinent ad religionem, nemo potest nisi per auxilium Dei. Quia non sumus idonei cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis. Nec aliud est, quod condemnat illic adversus Pelagium. Alias illa assensio fidei esset alicuius meriti, cui aliquo pacto deberetur gratia. Et ideo de illo etiam assensu citat illud Pauli, Quid habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?¹³ Innuens, quod nonnullam sibi posset usurpare gloriam, qui naturaliter diceret se assentiri Evangelio. Accumulat praeterea alias complures auctoritates. Ut illud, Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: donum enim Dei est.¹⁴ Tametsi hic locus ut ipse August. Hypog. lib. 3. exponit, de fide omnino iustificante, quam gratia subsequitur, intelligatur. Sed apertius est illud, Vobis donatum est pro CHRISTO non solum ut credatis in eum, verumetiam ut patiamini pro eo.¹⁵ Et, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem. Non ait, Quia fidelis eram.¹⁶ Adducit etiam illud, Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille.¹⁷ Tametsi profecto non plene possum hunc sensum coniicere ex illo loco Evangelii. Est enim responsio illius, quod discipuli interrogabant, Quid faciemus, ut operemur opera Dei? Ubi non quaerebat opus, quod esset effectus Dei: sed quod esset praeceptum eius, et sibi placitum. Et ideo respondit, Ut credatis in eum, quem misit ille. Ex illo praeterea Lucae eadem veritas corroboratur, Domine adauge nobis fidem.¹⁸ Quasi eius ipsius esset virtus, quod crederent. Atque ex illo maxime quod August. Hypog. lib. 3. in eandem sententiam enarrat. Ubi confesso Petro, Tu es CHRISTUS filius Dei vivi,¹⁹ respondit dominus, Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed pater meus qui est in caelis. Unde colligitur, fidem donum esse Dei. Quocirca fateor me intelligere non posse, quomodo glossari possit,²⁰ quod sit donum non simpliciter necessarium, sed ad maiorem, seu perfectionem, seu facilitatem. Nam hoc ipsum verbum, donum Dei, propalam significat, nullatenus quempiam id posse naturaliter. Etenim cum dicit Paul. Non ex vobis, sed donum Dei est, quid aliud exprimere voluit, quam quod, nisi ex dono Dei, fides et gratia haberi non possit? pari ergo modo, ubi ait, Vobis donatum est pro CHRISTO non solum ut credatis in eum, quid aliud est quam dicere non alia via credere potuistis? Quare optime illic adnotavit August. verbum Pauli, Caritas cum fide a Deo patre et domino IESU CHRISTO.²¹ Quasi dixisset, non solum caritas, sed etiam per se fides, puta assentiri Evangelio a solo Deo esse potest. A solo inquam praeveniente. Nam ut utroque loco citato, ait scilicet lib. 1. retra. et lib. de praedest. fides opus Dei est et nostrum.²² Nostrum scilicet propter arbitrium voluntatis: quia nisi nobis assentientibus et cooperantibus, credere non possumus. Ob idque exigitur a nobis: atque idcirco infidelitas peccatum est. Dei autem est opus, quia nisi ipso peculiari nos afflatu adspirante, et movente, nihil possumus. Quomodo autem et gratia et virtutes opera Dei sint, et nostra, tum satis multa meditati sumus libro priori, cap. 15. et tribus proximis, tum etiam paulo post repetendum nobis est.

Est praeterea magnum argumentum adversus illos, qui dicunt, fidem nostram auctoritate humana gigni, puta parentum, vel praedicatorum, qui nos erudiunt: et quod peius multo est, auctoritatem Ecclesiae appellant, humanam.²³ Etenim si propter solam auctoritatem hominum ego assentirem Evangelio, revera propter eorundem auctoritatem, si mihi contrarium dicerent, mutarem fidem. Contra admonitionem Pauli, Si ego vel angelus de caelo aliud evangelizaverit, anathema sit.²⁴ In summa credere prorsus Evangelio est dispositio, et quidem maximae ad gratiam: ergo iuxta id quod diximus cap. 3. non potest esse nisi per auxilium speciale Dei. Quare S. Synod. Trid.²⁵ optime can. 6. ait, quod excitati divina gratia fidem ex auditu concipimus, et cano. 3. qui ex concil. Arausi. can. 25. desumptus est, neminem sancitur sine spiritus sancti inspiratione, et adiutorio posse credere, sperare, et c. sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur.

Respondendum est illis ergo, quod quanuis quis incipiat credere propter parentes vel pedagogos, vel alios praedicatores, non tamen credit, propter eorum auctoritatem, sed credit illis tanquam ministris Ecclesiae.²⁶ Neque habitus fidei aliam habet inclinationem, nisi sub illa ratione. Auctoritas vero Ecclesiae, non est humana: sed divina, quae errare non potest. Facile ergo est reliqua eorum argumenta diluere. Primum est huiusmodi. Audientes concionem euangelicam possent tantam habere fidem concionatori, ut propter eius auctoritatem cuncta crederent. Sicuti possunt eandem fidem praestare Liuio, aut cuivis historico sola naturali facultate intellectus: atque illi potissimum, qui audientes CHRISTUM, cernebant eius doctrinam testimoniis et miraculis confirmari: igitur non est simpliciter necessaria infusa fides.²⁷ Porro autem responsio huius est, quod audientes praedicationem modo, vel Apostolorum olim, aut CHRISTI, poterant quidem naturali lumine assensum aliquem opinionis aut fidei humanae habere, qualem habemus Iosepho vel Liuio: eam tamen fidei certitudinem, quae christianis est necessaria, minime, nisi numine aspirati.²⁸ Exigitur enim a christiano, non solum aliqua, sed omnia quae in utroque sunt testamento (saltem in genere) et quaecunque Ecclesia explicaverit, esse de fide, adeo firmiter et certo credere, ut scientiae si opus fuerit, quam philosophi putarent demonstrativam, abneget. Qualis est collectio illa. Haec essentia divina est filius, eademque est pater, ergo pater est filius. Ad quam sane certitudinem tantorum supernaturalium mysteriorum vires ingenii naturales minime sunt efficaces. Quamobrem si puer ante usum rationis ab infidelitate raptus (quod est alterum eorum argumentum) inter christianos educaretur, posset quidem humanam opinionem habere christianae doctrinae: veruntamen qualem modo praefati sumus certitudinem, minime: nisi vel baptizatus, vel aliter caelitus adiutus.²⁹ Unde si iam aetate progressus, bona fide crederet se esse baptizatum, licet non res ita esset, posset cum illa credulitate per auxilium Dei iustificari: et tunc cum gratia infunderetur ei et fides. De haeretico autem iam paulo ante diximus, quemadmodum fide acquisita naturaliter potest credere aliquos articulos.³⁰ Illa tamen non est legitime christiana: quia non est integra.

Hoc tamen est tertium argumentum contra necessitatem infusae fidei.³¹ Si ethnicus audiens praedicationem euangelicam, eam plene susciperet: id est, omnia certa fide amplexus, peteret baptismum, cum obice tamen, quia non vult odia ponere, quae cum suo exercet inimico, videtur tunc habere fidem, tamen sine dono supernaturali. Quoniam fides non infunditur, nisi simul cum gratia, cuius tamen ille nondum est compos. Respondetur, quod quanuis si Ecclesiae constaret, et obicem adferre ad baptismum, arcendus esset a sacramento: quippe quod nemini debet ministrari, nisi cui creditur per illud conferri gratiam, quae supremus est effectus sacramenti: attamen si cum tali fictione baptizaretur, reciperet informem fidem.³² Ut auctor est S. Thom. 2. 2. q. 6. art. 2. ad tertium argumentum: ubi ait, recipi posse a Deo donum fidei absque caritate. Etenim qua ratione fieri potest, ut caritate restincta, sit fides superstes: fieri etiam potest, ut fidem quis suscipiat ante caritatem. Unde cap. veniens, de praesb. non bapt. generaliter habetur, quod per sacramentum fidei (quale est baptismus) efficitur quis membrum CHRISTI.³³ Et postmodum recedente fictione, recipit ille gratiam: ut docet August. cap. tunc valere. de consecra. d. 4. Sed quid si ethnicus ille sic dispositus esset in nemore, ubi non est copia aquae: nunquid cum primum totam legem probaret, per votum baptismi reciperet fidem?³⁴ Nam si id neges, inde fit consequens opinio, quam reprobamus: quoniam tunc naturaliter tam firmiter credit, quam post susceptum baptismum. Respondetur, quod ante baptismum in re non est verisimile per baptismum in voto, infundi habitum fidei, nisi infunderetur gratia: quia ille non est christianus.³⁵ Et talis habitus non infunditur, nisi vel ratione baptismi, ubi fit homo christianus: vel ratione gratiae, quae secum adducit virtutes. Et ideo vel ille non credit tam firmiter tunc, quam christianus, vel suppeditatur sibi desuper auxilium speciale ad actum credendi. Quod si quis adhuc opponat nobis hominem in puris naturalibus, vel ante adventum CHRISTI inter gentes, vel nunc in illo orbe, ubi nulla est eius notitia: is enim sola cognitione naturali, quod Deus est et remunerator, posset auxilio speciali tangente voluntatem reconciliari Deo.³⁶ Quod videtur innuere Apost. ubi exprobrat naturalibus philosophis, quod cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt.³⁷ Et paulo post, Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt, faciunt. Loci isti Pauli statim cap. 11. pressius sunt tractandi. Interim tamen respondetur, quod esto, cognitio naturalis sufficeret ad salutem, cum auxilio movente voluntatem, illa non fuisset fides CHRISTI expressa: quam modo constituimus esse donum Dei.

Secunda propositio.³⁸ Fides haec absque gratia et caritate sufficit hominem constituere christianum et membrum CHRISTI: non solum ficte, ut Lutherani praedicant, sed proprie, legitime et vere, ut cap. proximo dicebamus, determinatum esse a concil. Trid.³⁹ can. 28. quantum ad veritatem substantiae fidei: licet careat perfectione, et vita, quae fidei extrinsecus accidit a caritate. Prima huius ratio ex superioribus fontibus derivatur.⁴⁰ Si enim fides absque caritate proprie et quantum ad suam internam substantiam vere est fides: et christianus idem est quod fidelis, per illam est quicunque christianus. Sed patentius eadem ratio formatur.⁴¹ Christianus est, qui CHRISTI est, nempe qui eius est membrum, qui in suam militiam nomen dedit, eiusque se familiae addixit, atque legibus obstrinxit: unde non apostatavit: quicunque autem baptismatis sacramento initiatus est, membrum eius per fidem efficitur: iuxta illud, In uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus,⁴² neque quodlibet committat peccatum, fidem denegat: ergo per fidem informem est homo christianus. Sed aiunt, Nemo fit CHRISTI membrum, nisi per gratiam. Nam quicunque (ait Paul.) baptizati sumus in CHRISTO IESU, in morte ipsius baptizati sumus.⁴³ Consepulti enim sumus per baptismum in morte, ut quomodo CHRISTUS surrexit a mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Accedit similitudo vitis, et palmitum, qui non sunt membra vitis, nisi dum eius humore vivunt:⁴⁴ sicuti neque oculus mortui (ait Aristot.) est oculus. Ac demum ad Ephes. ait Paul. quod CHRISTUS dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea: ut illam sanctificaret: mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, neque rugam.⁴⁵ Haec autem argumentatio, si satis illi modo facere conaremur, extra fines nos praesentis instituti educeret ad articulum de Ecclesia: quam isti, propter huiusmodi testimonia, nullam, quae vera sit, admittunt, nisi internam.⁴⁶ Nempe coetum eorum penitus, qui cordis sanctitate pollent. Quantum tamen ad nostram spectat assertionem, hoc si dicamus abundabit. Nimirum quod CHRISTO bifariam inserimur, ut membra.⁴⁷ Uno modo per fidem, quam suae adscripti Reipublicae ultro illi praestamus, sacramentoque astringimus. Quemadmodum, dum Paul. ubi Rom. 1. in sermonem incidit de obedientia fidei in Gentibus, subdit, In quibus estis et vos vocati IESU CHRISTI: id est, christiani, per hoc, quod eandem obtulistis fidei obedientiam: in captivitatem (ut ait ipse alio loco) redigentes intellectum in obsequium CHRISTI.⁴⁸ Sed aliter sumus illi insiti, et compati per caritatem. Unde, Si quis spiritum CHRISTI non habet, hic non est eius.⁴⁹ Et prima copulatio ordinatur ad secundam. Ad hoc enim configuramur CHRISTO crucifixo in baptismo, ut opera carnis mortificem. Unde, Qui christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum vitiis, et concupiscentiis.⁵⁰ At vero inconsequens est, ut qui a fine et scopo fidei aberrat, fidem protinus amittat. Enimuero licet quolibet delicto fidem eatenus frangimus, quod non omnino facimus ut promisimus, haud tamen usquequaque denegamus fidem, quo minus simus semper lege astricti: Instar Reipublicae civilis. Non enim qui unum crimen committit, a Republica protinus abciditur: sed si est perfuga, vel prorsus rebellis. Unde CHRISTUS, Si Ecclesiam (inquit) non audierit, sit tibi tanquam ethnicus, et publicanus:⁵¹ ergo quandiu Ecclesiam quis audierit, fidelis et catholicus christianus est. Quocirca quemadmodum fides mortua, ut supra diximus, non ficta, sed vera secundum substantiam est, ita et christianus caritate vacuus, christianus nihilo secius est. Neque similitudinem omnino gerit oculi mortui.⁵² Nam oculus totum compositum dicit ex corpore et anima, qua proinde decedente, non est oculus. Secus de fide, quae vivit per aliam virtutem. Neque palmes evangelicus cum primum absentia gratiae arescit, dissecatur a vite: sed manet insitus per fidem: quae fides est genitrix caritatis, usque ad finem seculi: quando huiusmodi steriles palmites abscindentur, et in ignem mittentur. Vel quo usque auctoritate Ecclesiae amputentur. Idem docemur in similitudine areae: ubi cum tritico commiscentur paleae, et sagenae missae in mare ex omni genere piscium congregantis, et eiusmodi aliis: quas non est praesentis loci percensere.⁵³ Et Paul. Ecclesiam comparat magnae domui, ubi non solum sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea, et fictilia: quaedam in honorem, quaedam in contumeliam.⁵⁴ Illud autem ubi reprae sentat Ecclesiam sine macula et sine ruga, effectum iri intelligit per CHRISTUM in extremo iudicio: quando reddet regnum patri. Interim tamen ratio christianae Reipublicae, fide militatis in hoc consistit,⁵⁵ quod sacramenta, leges, magistratus, cerimoniae, universa denique exercitia in hoc instituta sunt, ut homines pietatem colant, virtutem sectentur, et caritate (quae finis est perfectionis) cor permundent, quo possint purificati aeterna illa visione beari. Quocirca qui hanc fidem tenent, etsi nonnunquam a recto deflexerint, christiani censentur: nisi a fide deficientes, ab Ecclesia vel decesserint, vel eiiciantur. Eadem est sententia tum Patrum aliorum, tum etiam Augustini in de fide ad Petrum, et de vera religione: et saepe contra Donatistas: et in libro de baptismo: cuius verba de consecra. d. 4. cap. est unitas, referuntur.⁵⁶ Est unitas Ecclesiae, quae late patet, in sacramentorum videlicet societate et communione, quae completur cum granis etiam paleas: quando eas corporaliter mixtas ita patitur, ut neque illas iusti vitent, neque ab illis iusti vitentur. Sic sunt in Ecclesia homines mali, ut in corpore humano humores mali, qui interdum exeunt de corpore.

At vero princeps omnium argumentum, quo veritas haec constabilitur, est.⁵⁷ Quod nisi fides informis christianos efficeret, qui revera essent membra CHRISTI, fieret, ut cum primum praelati, et sacerdotes in peccato essent mortali, abdicarentur sacerdotio: saltem quantum ad Ecclesiae iuridicam gubernationem. Nam profecto cum caput (verbi gratia) quod dignissimum est membrorum, esse nemo possit, nisi qui vere est membrum: ubi non est vera ratio membri, nec vera subesse potest ratio capitis. Quare neque Papa in peccato esset vere Papa, neque vero ceteri Episcopi retinerent gradus suos. Porro haeresiarcha ille famigeratissimus Ioannes Huss.⁵⁸ optime iudicauit consequentissimum esse, quod si Ecclesia solum est illa nobis ignota, quae intus caritate nitet, nemo in peccato vere compos est ecclesiastici muneris. Ob idque asserto priori, alterum subinde adiecit. Nostri vero recentiores Hussitae⁵⁹ (nam et hoc nomine gloriantur Marti.) id quod antecedit, lubentissime in odium Ecclesiae (ut aiunt) papisticae praedicant: quod vero consequitur, palliant. Nam postquam in. 7. art. confes. August. confessi sunt, Ecclesiam esse congregationem membrorum CHRISTI: hoc est, sanctorum, qui vere credunt, et obediunt CHRISTO, subscripserunt in articulo. 8. quod mali, et hypocritae qui societatem habent externorum signorum, possunt administrare sacramenta, eademque ab illis recipere nobis licet. Quoniam ut addit in apologia Melanthon, ministri funguntur vice CHRISTI. Sed profecto ut sint dialecticae negligentissimi, tamen non possunt non cernere vim consequentiae.⁶⁰ Si enim fides sine caritate, ut nullibi non inculcant, non est vera fides, sed ficta: atque adeo (ut verbis Melanthonis utar) in quibus nihil agit CHRISTUS (videlicet caritatis) non sunt membra CHRISTI, evidentissime colligitur, ut praelati extra gratiam, non sint veri, sed ficti. Ob idque non est cur per illos Deus certius conferat effectus sacramentorum, quam per alios, qui non gerunt formam ministrorum. Sed quid pluribus opus est, nonnne Lutherus⁶¹ bene novit consequentiam? et art. 25. assertionum, ubi ait, Papam non esse Papam, si non amat CHRISTUM. Et Lutherani nunquid per ironiam et ludibrium appellant ministros, eosdem, quos, extra gratiam appellat hypocritas? Expendantur verba Philippi.⁶² Recte, inquit, possumus sacramentis uti, quae per malos administrantur. Nam et Paul. praedixit futurum, ut Antichristus sedeat in templo Dei: hoc est, in Ecclesia dominetur et gerat officium. At de hoc in articulo de Ecclesia.

HAc de fide praestituta veritate quod sit exordium christianae pietatis, sufficiens nos christianismo adscribere, subsequitur, ut ad causas iam iustificationis elucidandas descendamus. Primam ergo, ceu basim, propositionem iaciamus. In opere hoc divinae misericordiae, qua filii Adae Deo reconciliamur, veluti in effectis naturae, genus omne causae est consyderare.¹ Non modo inquam quatuor primaria, sed sibi etiam ipsis cognata. Est enim causa finalis, tam proxima, quam suprema: mox efficiens, et instrumentalis, deinde materialis, et dispositiva: adhaec exemplaris et formalis. Finis proximus iustificationis nostrae est nostra ipsorum glorificatio.² Nam quos vocavit (ait Paul.) illos et glorificavit: id est, ad hoc iustificavit, ut glorificaret. Supreme vero est Deus ipse: quippe qui (ut lib. 1. ca. 3. dicebamus) in hunc fine creavit tam hominem, quam angelum, ut sua illis divina felicitate impartiens, modo quodam dilataret, et propagaret. Id quod et cap. 3. denuo repetendo explicuimus. Nimirum, quod Deus non propter creaturas primum, sed propter se, tum hominem condidit, tum et fabrefecit mundum: videlicet ut gloria esset sua patentior, et nomen celebratissimum. Unde Apostol. de extrema die mentionem faciens, qua CHRISTUS operis redemptionis postremum actum perficiet, Deinde, inquit, finis: cum tradiderit regnum Deo et patri.³ Et rursus, Cum subiecta fuerint omnia filio, tunc ipse filius (scilicet inquantum homo et sanctorum caput) subiectus erit ei (sane cum beatis omnib) qui subiecit sibi omnia: ut sit Deus omnia in oibus. Hic ergo est supremus finis redemptionis mundi, et glorificationis, non solum hominum, sed etiam angelorum. Atqui ut ipse supremus est finis, prima etiam est causa efficiens: unde omnis pendet auctoritas.⁴ Est enim teste Ioanne, Alpha et O. Unde, Dominus Deus auxiliator meus, ideo non sum confusus. Iuxta est qui iustificat me: quis contradicet mihi? Ecce dominus Deus auxiliator meus, quis est qui condemnet me? Quibus ferme verbis Pau. Deus qui iustificat impium, quis est qui condemnet? Ille enim est, cui soli peccatur: ut confitetur David:⁵ et idcirco idem est, qui conversus vivificat nos. Quo nimirum alludebant Iudaei, dicentes, Quis est hic, qui etiam peccata dimittit?⁶ Ac si dixissent, quod Dei est, sibi usurpans. Nam legerant in psalmo, Gratiam et gloriam dabit dominus.⁷ Sunt enim quaedam participatio divinae naturae: et ideo facultatem creatae excedunt.⁸ Secundum autem Deum, CHRISTUS etiam inquantum homo, est causa suo modo et ordine efficiens.⁹ Primum, quia commeruit nobis salutem: per quod meritum tanquam mediator Dei et hominum fecit nobis ipsum propitium. Iuxta illud Ioan. Aduocatum habemus apud patrem, CHRISTUM nostrum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris: non pro nostris autem tantum, sed pro totius mundi.¹⁰ Et Paul. Iustificati gratis per gratiam ipsius,¹¹ quae est in CHRISTO IESU: quem proposuit Deus propitiatorem in sanguine ipsius. Nec sine mysterio congeminavit, gratis, per gratiam ipsius. Poterat enim nobis Deus gratis condonare peccata absque aliquo redemptionis pretio, ubi nulla esset ratio iustitiae: at tamen aequissimus simul, ac benignissimus, ita gratis id fecit, ut tamen per iustitiam mediatoris CHRISTI perficeret.¹² Sane, quem gratis nobis dedit, et cuius nos rursus gratis efficit membra. Neque vero tantum est causa per modum meriti, sed quodammodo causa efficiens, quasi instrumentum vivum, et organum divinitatis: ut perdocte adnotavit S. Tho. 1. 2. q. 112. artic. 1. Quod ego ita interpretor, CHRISTO domino nostro, quatenus redemptori, non solum conveniebat mereri nobis gratiam, virtutes, et gloriam, sed eadem de causa, sic omnem potestatem in caelo, et in terra recipere, ut ipsi competeret omnia dispensare, et distribuere: quae pertinent ad nostram salutem, tanquam iudici universali. Unde Apostol. Unicuique nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis CHRISTI.¹³ Propter quod scriptum est, Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. Itaque non solum gratiam nobis et reliqua dona elargitur, sed homines etiam iustificat, inquantum homo. Non quidem propria virtute, sed tanquam organum, et vivum instrumentum Dei. Et hoc est quod ait Apostol. Unus Deus, unus mediator Dei, et hominum CHRISTUS IESUS.¹⁴ Quod si mihi morosi, et importuni obviam prodierint philosophantes, quod gratia gratum faciens a Deo creetur: ad quam idcirco productionem humanitas non potest attingere: quia auctore ipso eodem S. Thom. 1. p. q. 45. art. 5. creatura neque instrumentum quidem esse potest creationis. Responsum sibi putent, quod quemadmodum naturale agens non pertingit creationem animae, sed infusionem, ut totum compositum sit homo: ita neque CHRISTUS est causa gratiae, sed infusionis eius, ut homo sit gratus. Quia ipsi incumbit trutina sua librare, et perpendere, quantum gratiae unicuique iuxta dispositionem, qua se auxilio Dei praeparavit, debeatur. Sicuti ad ipsum spectat in iudicio extremo sententiam proferre, et poenas damnatis, atque praemia iustis decernere, et suo quemque ordine collocare.¹⁵ Sunt praeterea, et sacerdotes, Ecclesiae ministri causa gratiae tanquam vice CHRISTI fungentes.¹⁶ Quemadmodum enim a Deo in CHRISTUM, ita et ab ipso in sacerdotes derivata est haec potestas: ut CHRISTUS ipse redemptor noster palam affirmat. Data enim, inquit, est mihi potestas in caelo, et in terra:¹⁷ sicut misit me vivens pater, et ego mitto vos. Accipite spiritum sanctum.¹⁸ Quorum remiseritis peccata, remissa erunt: et quorum retinueritis, retenta erunt. Haud sane tamen tam amplam habent, tamque liberam huiusmodi potestatem, quam fuit in CHRISTO. Ille nanque nihil pendebat a sacramentis: utpote sine quibus gratiam contulit Magdalenae: et paralytico, et quam plurimis. Haec enim erat gratia capitis.¹⁹ Ministris autem modum praescripsit, ut non nisi per sacramenta iustificent. Quare et haec sunt quoque instrumenta gratiae. Non ut ministri, sed ut inanima organa, quibus passio applicatur nobis. Ait enim Paul. Secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis, et renovationis spiritus sancti:²⁰ praepositio autem illa, nota instrumenti est. Et ad Ephe. Mundans eam lavacro aquae in verbo vitae:²¹ ubi et materia, et forma exprimitur sacramenti. Et super Ioannem August. Unde tanta vis aquae, ut corpus tangat, et cor abluat? Et in hoc differunt a sacramentis veteris legis: quae ideo appellat Paul. infirma, et egena elementa,²² quod nulla illis vis inesset iustificandi. Circuncisio enim non erat instrumentum, sed signum fidei: cuius fidei virtute conferebatur gratia. Ita enim de Abraham loquitur Paul. Signum accepit circumcisionis, signaculum fidei.²³ Sacramenta vero nostra, quia signa iam sunt passionis exhibita, quasi quae ex latere CHRISTI dormientis fluxerunt (ut est in glossa ad Rom. 5.) non indicia modo, sed efficacia sunt gratiae. Etenim cum CHRISTUS morte sua, vitam spiritualem nostram fuerit operatus, ad similitudinem vitae animalis virtutem nobis eiusdem passionis dispensavit per sacramenta.²⁴ Baptismus enim est quaedam spiritualis regeneratio: ita enim ut modo dicebamus, appellat cum Paul. lavacrum regenerationis. Confirmatio est augmentum quoddam, et robur gratiae: sicut adolescentia vitae. Iuxta illud Lucae: ubi admoniti sunt discipuli, iam baptizati, sedere in civitate, quoadusque induerentur virtute ex alto.²⁵ At sacrosanctum sacramentum corporis et sanguinis, est quaedam iugis, quotidianaque alimonia. Nisi enim manducaveritis, inquit, carnem filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis.²⁶ Quae quidem sacramenta tria, nisi renatus homo aliquando relaberetur, satis erant quantum ad personam cuiusque propriam. Sed propter peccatum quod est quaedam infirmatio, adhibitum est sacramentum poenitentiae, quo preciosus, saluificusque sanguis CHRISTI applicatur per modum medicinae: iuxta precationem Psalmistae. Sana animam meam, quia peccavi tibi.²⁷ Et tandem extrema unctio, qua reliquiae, si quae sunt peccatorum, prorsus absterguntur: secundum illud Iacobi, Quod si in peccatis est, dimittetur ei.²⁸ Sacramentum autem ordinis institutum est in bonum commune. Nimirum ut gratia suppeditetur Ecclesiae ministris ad generandum spiritualem prolem. Quemadmodum sacramentum matrimonii, ut digne ad laudem Dei propagetur animalis vita. Conferunt autem sacramenta haec gratiam, eo modo quo supra de CHRISTO dictum est.²⁹ Utpote quae non creationem gratiae attingunt, sed instrumenta sunt quibus homo est Deo gratus. Cuius exemplum in virtute seminis generatrice hominis praesto est, quae non est animae generandae causa, sed hominis. Neque aliam virtutem in illis agnosco,³⁰ quam quod propterea homo, quia baptizatus est, vel sacramentaliter absolutus, reconciliatur Deo. Nam quid opus est dicere, huiusmodi virtutem, qualitatem esse, re distinctam ab aqua et verbis? De hac sacramentorum virtute nonnullus paulo post ineundus nobis superest conflictus cum Luthero. Tertio loco est causa materialis.³¹ Non inquam anima vel potentiae, quae gratia et virtutibus perfunduntur: illa enim subiecta potius sunt, quam materia. Sed causam materialem appellamus, dispositiones, et praeparationes ad gratiam: qui sunt actus fidei, spei, et caritatis, seu poenitentiae. De eiusmodi autem causis dicere hic oportet explicatius:³² eo quod non eadem praerequiruntur in omni genere iustificationis, sed per capita sunt singulae ex ordine discutiendae. Exemplaris autem iustificationis nostrae causa, est iustificatio ipsa CHRISTI: inquantum homo est. Ipse enim fuit primum exemplar: sane qui non per modum meriti, sed virtute unionis gratiam dei recepit, ut homo esset naturalis filius Dei: cuius nos instar gratiam, et gloriam recipimus, plus, minusve: qua adoptamur in filios, heredes quidem Dei, ut ait Paul. cohaeredes autem CHRISTI. Si tamen compatimur, ut conglorificemur.³³ Itaque et ad exemplar illius debemus pati, si volumus secundum suam gloriam glorificari. Unde subdit, Praedestinavit nos Deus conformes fieri imagini filii sui. Imago enim exemplarem causam significat. Et ideo in baptismo commorimur, et consepelimur ad similitudinem mortis, et sepulturae suae, et pariter resurgemus ad similitudinem resurrectionis. Si enim, ait Paul. complantati facti sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus. Et, Qui reformabit, inquit, corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae.³⁴ Haec omnia rationem prae se ferunt exemplaris causae. Atque adeo gratia eius exemplar est nostrae: et gloria, itidem gloriae.³⁵ Sancta vero Synodus can. 7. ubi has causas denarravit, gloriam CHRISTI coniungit in causam finalem cum gloria Dei: vel quia exemplaris quodammodo est finalis: vel forte propter gloriam corporis, et nomen, quod est super omne nomen, quod illi accessit per modum praemii, merito redemptionis. Postremum denique locum habet causa formalis: puta gratia, et virtutes, quibus infusi iustificamur.³⁶ At vero neque de causis formalibus possumus hic exacte dicere, quoadusque modos singulos iustificationis, cap. sequentibus exponamus. Est enim nobis de causa formali, et cum Lutheranis permagna, et inter nos nonnulla discordia. Ordo hic causarum et series ex analogia sumitur, tum naturalium, tum et artificialium. Agens enim proposito fine, per instrumenta disponit materiam, ut instar ideae, et exemplaris propositi inducat formam.

Universa principia haec praemeditati, ad punctum denique et articulum iustificationis instructiores descendimus. Haec autem non uno, sed quatuor modis, si perspicuitatem exoptas, celebratur:¹ iuxta differentias hominum, quibus hoc reconciliationis beneficium impenditur. Est enim iniustorum quatuor genera contemplari. Primum, infantium ante usum rationis, qui originali sunt culpa maculati. Secundum est eorum, quibus usus iam rationis emicat, cum sola tamen eadem originis tabe: sane qui nondum male usi sunt propria voluntate. In tertio ordine sunt, qui originale peccatum indeletum actualibus cumularunt. At demum in quarto sunt Christiani, qui a gratia baptismatis delabuntur. Atqui de primo genere priori lib. cap. 11. et 12. cum Lutheranis abunde disputavimus, atque constituimus, in baptismo plenissime remitti originale: eo usque ut nulla prorsus reliqua fiat ratio culpae. Hic autem ubi de dispositionibus est sermo, duos diversos errores subnotare restat.² Primus est Lutheri, qui adeo tenax est, et propugnator suae illius particulae, Sola fide, ut in utrunque extremum absurde peccaverit: dum et adultis, praeter illam, nullum aliud opus proprium necessarium existimat ad iustificationem, et infantibus docuerit esse necessariam. Quin vero pariter ut adultos, ita illos existimat non sacramento, sed sola fide iustificari. Hic enim est articulus eius primus inter assertiones ad Leonem: cuius iam supra meminimus. Haeretica est, sed usitata sententia, sacramenta novae legis dare gratiam. Et paulo post, Neque enim baptismus salvat, sed fides baptismi. Neque vero (ut fideliter illic explicat Roffe.) loquitur de habitus fidei caelitus infuso, sed ait etiamnum in infantibus inesse actum credendi vivacissimum. Id quod in suo Homiliario evangeliorum dominicalium aperte praedicat: et secundum ipsum alii etiam suae scholae in multis locis. Tametsi in confessione Augustana, et ceteris colloquiis id silenter praetermiserint. Fuit enim figmentum illius hominis, quod gratiam non suscipimus per sacramentum: sed per fidem quam damus verbo, non ministri, sed CHRISTI ipsius: ubi instituit sacramenta: puta, Qui crediderit, et baptizatus fuerit.³ Nisi manducaveritis carnem filii hominis. Quorum remiseritis peccata, Qua scilicet fide assentientes, promissionem esse firmam, iustificamur. Ita se exponit in eodem articulo, et in suis Galatis: cuius ludicra, et quidem ridicula verba sunt, inter exponendum illud, 3. cap. ex operibus legis spiritum accepistis, an ex auditu fidei. Ait enim usque adeo verum esse, et fidem omnibus esse necessariam: puta vivacissimum actum, neque posse nisi ex auditu haberi, ut etiam infantes eam ex auditu consequantur. Et obiiciens sibi ipse, quod nihil audiunt, respondet, verbo Dei nihil esse surdum: sed simul dum aures pulsat, intus spiritum infundit. Nescio profecto ubi potuit, non dico benevolas, sed patulas aures aucupari, in quas eiusmodi exoneraret portentum.⁴ Quis enim, ut ante me alius dixit, tam est ab omni sensu alienus, cui metuendum sit posse persuaderi, quod parvulus, cui non modo nulla notitia Dei, vel boni, vel mali discretio, verum neque ullus rationis usus, ulliusve rei cognitio inesse potest, auditu concipiat actum fidei, per quem iustificetur? Adde quod haeresis praeterea illa,⁵ quod sacramenta nulla sint causa iustificationis, sed sola fides verbi, manifeste pugnat, non modo cum Evangelio, sed secum ipsa. Enimuero si fides illa vera est, qua assentimur CHRISTO dicenti, Quorum remiseritis peccata, verum est enunciatum suum: puta quod ministri Ecclesiae remittunt peccata. Et si vera est fides, quam eidem praestamus, dicenti, Nisi quis renatus fuerit. Et, Nisi manducaveritis carnem filii hominis, consequens sit, ut lavacrum ipsum regenerationis, et sacramentum corporis causa sit iustificationis. Hoc enim est, quod ipse affirmat. Admirabilis fuit audacia (ut ab alio verbo temperem) illius hominis. Ad probandum, quod non per sacramentum, sed per fidem illorum verborum CHRISTI iustificamur, citat testimonium illud Aug. Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum. Ac si loqueretur illic de verbo CHRISTI, et non esset evidentissimum, quod loquebatur de verbo ministri, Ego te baptizo. Et, Ego te absolvo, quod tanquam forma sacramenti confert gratiam.

Igitur ut secundum orthodoxorum veritatem de primo iustificandorum genere conclusionem statuamus.⁶ Parvuli non possunt proprie dici fide, aut quovis alio suo actu, aut peculiari dispositione iustificari: sed solo sacramento fidei, tanquam instrumento passionis CHRISTI: quo, nullum adserentes obicem, in adoptionem filiorum regenerantur. At vero dubium restat, quod nobis obiicit locus Evangelii, Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit.⁷ Ubi tam necessaria profertur fides, quam baptismus. Quin vero in subtexta negatione sola resumitur absque mentione baptismi. Qui vero enim, inquit, non crediderit, condemnabitur. Ubi adnotavit Lutherus solam fidem esse necessariam.⁸ Sed tamen ut ad hoc ultimum, primum respondeamus, affirmatio, fides interpres est negationis: ut intelligatur pariter, Qui vero non crediderit, vel baptizatus fuerit. Sed quantum ad catholicos spectat, dubium restat, an pueri etiam comprehendantur sub illa universitate, Qui crediderit: cum (ut modo dicebamus) per se notissimum sit, nullum, dum baptizantur, habere actum fidei. Aug. lib. 1. de pec. me. cap. 26.⁹ inter exponendum eundem locum Marci. Quis, inquit, nesciat, credere, esse infantibus, baptizari? Quod verbum quidam ex nostris non plane probant: puta, quod credere, sit baptizari: nam unum est actio intellectus, alterum, sola passio: quae idcirco, tanquam duo, connumerantur in Evangelio. Explicuerat autem Aug. paulo ante in eodem libro, scilicet, cap. 19. eandem infantium credulitatem, hisce verbis, Parvuli fidem per verba gestantium quodammodo profitentur. Et idem ferme repetit ad Bonifacium: ubi ait, In Ecclesia salvatoris parvuli per alios credunt, sicut ex aliis, quae in baptismo remittuntur peccata traxerunt. Sed neque huiusmodi interpretamentum apparet omnibus satis congruens. Nam, credere, cum sit actus intellectus, quomodo quis potest per alium, nisi deformi abusu verbi?

Hanc ob rem, bipartiti sunt expositores illius loci Evangelii.¹⁰ Quidam enim aiunt, quod pueri credunt per fidem infusam. Isti tamen iudicio meo longe absunt a germano sensu Evangelii. Ubi enim ait CHRISTUS, Qui crediderit, nullo modo designat habitum infundendum a Deo: atque illum minime, qui natura sequitur infusionem iustificantis gratiae: sed plane actum, qui sicut baptismus ipse, a baptizando exigitur tanquam necessaria praeparatio ad gratiam. Eo vel maxime, quod illi habitus infusi parvulis non sunt tam ab antiquo tantaque certitudine in Ecclesia cogniti, quam est fides catholica. Quoniam neque concilium Viennense illos probat, nisi tanquam opinionem probabilissimam. Licet iam nunc maiori fulciantur auctoritate.¹¹

Alii sunt, qui hac de causa existimant verbum illud, Qui crediderit, de adultis duntaxat qui sunt rationis compotes enunciari. Neque omnino absque probabilitate, si praecedentia verba respicias. Est enim contextus, Euntes praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit, et c. Evangelium autem non praedicatur nisi auditum habentibus, et rationis iudicium. De illis ergo intelligitur, Qui crediderit. Parvulis autem satis est si baptizentur. Sed profecto ubi rem penitius consydero, interpretationem hanc probare non possum.¹² Primo, quia verba sunt universalia: perinde atque illa, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto. Neque est verisimile, quod ubi CHRISTUS tradebat apostolis formam, et modum evulgandae, et propagandae fidei, si sub illis verbis omnis aetas mortalium, et conditio non comprehenderetur, quin simul explicaret, parvulis baptismum sufficere. Et quod me maxime urget, nunquam Ecclesia ab apostolis ipsis edocta, susceptores pueri decerneret, qui suo ipsius nomine interrogati an crederent, responderent, credo: nisi quod apostoli ipsi verbum illud intelligentes ad universos pertinere, illa cerimonia puerum significarent credere.¹³ Neque temere sane Aug. sed scientissime tanquam rem magni momenti, tanto pere studuit explicare, ut parvuli credant. Cuius sententiam probatissimam habet S. Tho. 3. p. q. 68. eo articulo, quo de baptismo parvulorum disserit.¹⁴

Igitur quantum ex verbis Augustini coniicere possum, credere, ut est universis necessarium ad iustitiam, idem est, quod Evangelium solenni professione suscipere.¹⁵ Nisi quod adulti suscipiunt actu credentes, et confitentes fidem, atque obligantes se legibus CHRISTI: pueri autem suscipiunt eandem fidem per obligationem, qua verbis susceptorum, quae sua propria censentur, astringuntur. Sicuti minor aetate obligatur verbis tutoris. Et ita intelligo Augustinum, dicentem ipsos credere, id est, suscipere solenniter Evam gelium per verba gestantium. Quocirca quodammodo recipiunt Evangelium per auditum parentum, qui adhibentes ipsi fidem, se suosque liberos, quos habent in legitima potestate, baptizant. Atque hinc palam colligitur, haeresim esse manifestariam¹⁶ Anabaptistarum, qui autumant pueros, ubi primum illuxerit rationis usus, conveniendos esse, et sciscitandos, habeantne ratum, quod parentes de ipsis fecerunt. Quinimo sunt iam vere obligati, idcirco compellendi ad fidem, legemque servandam, quam susceperunt. Unde quando ait Aug.¹⁷ pueros credere idem esse quod baptizari, non intelligit aliud, nisi quod idem valet illis baptizari, per quod sacramentum legibus Dei obligantur, quod valet adultis credere. Etenim Hypog. lib. 5. palam ait, quod parvuli assumuntur in fide credentium, non obedientia voluntatis, sed dilectione nimia: vide licet Dei, qui absque aliquo eorum actu, in suam illos recipit amicitiam. Haec Augu. Habemus ergo quod parvuli sine aliquo proprio actu vel dispositione, quam ipsi adferant, sed solum per alios obligati, sacramento sanctificantur. Et quanuis sine illa solennitate baptizentur, baptizator, tanquam Ecclesiae minister, ipsos obligavit.

Sed altera in altero extremo est quorundam opinio.¹⁸ Hi nescio quo protecti pietatis obtentu dicere audent, pueros qui casu aliquo absque baptismo moriuntur, nihilosecius misericordia Dei, quae defectum supplet baptismi ab originali liberatos, ad regnum admitti caeleste. Atque idem censent tam de pueris iam in lucem editis, quam de illis qui in maternis uteris ante lucis usum de vita decedunt. Et quoniam de hac re per ora vulgi circumfertur doctissimus Caietanus,¹⁹ illum nomino: quem semper tamen, non nisi honoris gratia nominare soleo. Is enim, alias profecto omni auctoritate dignus, super q. 68. 3. p. (sub correctione tamen, et quae sua erat religio ac modestia nihil pertinaciter asserendo) utrunque, ceu probabile profert. Ait enim art. 2. quod in casu necessitatis, nempe ubi non est aquae copia ad salutem puerorum (et loquitur de illis qui iam nati sunt) sufficere videtur baptismus in voto parentum: praecipue cum aliquo exteriori signo. Et post modum artic. 11. addit (sub eadem censura) parvulos in maternis uteris periclitantes, posse pari modo salvari per sacramentum baptismi in voto parentum cum aliqua benedictione seu oblatione ipsius ad Deum, cum invocatione Trinitatis. Sicut diximus, inquit, de pueris, qui non possunt baptizari. At vero, salva semper doctoris eximii auctoritate, haud dubito utramque partem opinionis suae falsam esse: nescio vero priorine sit digna calculo, saltem in illis, qui, quod ipse temperatissime insinuaverat, iam modo incunctanter asseuerant. In quorum potius gratiam, quam ut ipsis contradicam, pressius rem hanc edisseram. Et primum omnium utroque articulo Caietanus apertissime contradicit divo Thomae: cuius²⁰ agit interpretem. Nam priori loco, ubi ait, votum nonnunquam baptismi sufficere ad salutem, ne cui relinqueret occasionem suspicandi, quod sufficeret votum parentum, palam explicat, ubi non est copia baptismi in re, necessarium esse votum suscipiendi in ipso baptizando. Ait enim, Sicut cum aliquis baptizari desiderat. Quare pueris nullam reliquam facit salutis viam. Et secundo loco, pueris nondum natis, nisi quibus ex privilegio donatum est in utero gratiam recipere, nullum tribuit remedium salutis: eo quod non possunt baptizari: quod secundum Evangelium necessarium est. Atque ne citra sacram scripturam vel universalem consensum Ecclesiae, leberum esset dicere, quempiam in utero sanctificari, aut gratiam recipere, exprimit in solutione ad primum argumentum, restrictionem de sanctificatis in utero: nempe, qui in Ecclesia tales habentur. Porro autem Aug.²¹ ut gradatim ascendamus, innumeri sunt loci, quibus idem inculcatissime repetit. Primus est, vulgatissimus ille canon de fide ad Petrum relatus inter decreta d. 4. de consecra. Ubi ait, Firmissime tene non solum homines ratione utentes, verumetiam parvulos, qui sive in uteris matrum vivere incipiunt, et ibi moriuntur: sive iam de matribus nati, sine sacramento baptismi, quod datur in nomine patris et filii, et spiritus sancti, de hoc seculo transeunt, sempiterno igne puniendos. Quod si cavilletur quis, non esse ita certum opus illud Augustini, idem ferme meminit, ubicunque in certamen descendit contra Pelagium.²² Ille enim (ut patet Hypog. lib. 5.) non negabat pueros baptizandos esse ut intrarent regnum caelorum: quia illud expresse habetur Ioan. 3. sed dicebat decedentes ante baptismum in aliquam transmigrare mansionem, ubi haberent felicitatem vitae aeternae: eo quod nullum, secundum ipsum, contraxissent peccatum. Animadvertat²³ ergo oculatissimus quisque adeo semper fuisse constitutissimum in Ecclesia, nullum parvulum absque baptismo in re (sane quem non potest habere in voto) intrare regnum caelorum: ut neque ipsi Pelagiani, negantes peccatum originale, ausi fuerint contra id dicere. Quis ergo nunc auserit catholicus, agnoscens originale vulnus, illo mittere inbaptizatum, quo haeretici, ipsum negantes, nunquam cogitarunt? Hac de causa Aug. non adeo incumbebat persuasioni, quod parvulus decedens ante baptismum nullus reciperetur in regnum: nam id tanquam euangelicam confessionem habebat: sed quod extra regnum nulla esset vita felicitatis aeternae. Unde in loco citato primum instruit disputationem ab illa universali sententia antiquae legis. Infans,²⁴ qui circumcisus non fuerit, disperibit anima illa de populo suo. Cum ergo similis sit in Evangelio,²⁵ Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum, sit, ut sicut ex illa nullus excipiebatur, ita ex hac neminem sit fas eximere. Erat enim illa huius figura. At quia fingebant locum alium, ubi parvuli sine baptismo haberent vitam aeternam, totos neruos intendit Aug. ut demonstret, praeter regnum et gehennam nullum esse penitus nisi purgatorium. Atque ideo illas mansiones,²⁶ quas ait CHRISTUS in domo patris multas esse, omnes pertinere ad regnum: quo absque baptismo nemini patet accessus. Et subdit elegancissimum dilemma.²⁷ Cum idem Servator noster utrunque dixisset, et quod in domo patris sui mansiones multae essent, et qui non renatus fuerit, non intrabit in regnum caelorum: elige, inquit, haeretice, utrum ex duobus defendas. Si enim dixeris extra regnum, quod est domus patris, aliquam esse mansionem, ubi sit vita aeterna, priori sententiae contradicis. Si tamen in mansionem regni parvulum absque baptismo miseris, secundae adversaris. Non verba prorsus, sed sententiam refero Augustini. Idem argumentum ex professo locupletissime persequitur lib. 1. de pec. me. a cap. 20. usque ad finem libri. Cuius plura verba, ne satietatem lectori faciam, non referam, quam quae cap. 27. concludit super il.²⁸ Iud. Qui habet filium, habet vitam: et qui non habet filium, non habet vitam. Non solum (inquit) igitur regnum caelorum, sed nec vitam parvuli habebunt, si filium non habebunt, quem, nisi per baptismum eius, habere non possunt. At vero ut Augustinum, quispiam forte suae propriae sententiae post habere potuerit, tamen credere nequeo auctores huius, quam reprobamus, opinionis aestimate inspexisse, ut fuerit condemnata adversus Pelagium.²⁹ Hac enim verba sunt Innocentii papae in epistola rescripta concilio Carthaginiensi, et Milevitano, quae refert August. contra duas epistolas Pelagianorum lib. 2. cap. 4. illud vero, quod eos vestra fraternitas asserit praedicare, parvulos aeternae vitae praemiis etiam sine baptismatis gratia posse donari, perfatum est. Quibus subscribit August.³⁰ quod praevaricator esset Ecclesiae Romanae quicunque ab illa sententia deviasset. Et contra Iulianum lib. 3. statim cap. 1. ait, quod Pelagius timens ipse damnari, damnavit eos, qui dicunt infantes, etiam si non baptizentur, habere vitam aeternam. Et inferius cap. 12. eandem repetens sententiam. Unde Pelagius, inquit, quod supra commemoravi, eos qui dicunt infantes, etiam si non baptizentur, habere vitam aeternam, in ecclesiastico iudicio, nisi damnasset, damnatus exisset. Haud equidem nescio, alia ratione fuisse damnatum Pelagium: nempe quia negabat originale peccatum. Attamen cum sententia et forma ipsa damnationis ea sit, puerum scilicet non baptizatum posse habere vitam aeternam, videre non videor quomodo possit catholicus ullam inde exceptionem cogitare, nisi quam spiritus sanctus Ecclesiae reuelasset. Nam duo errores eodem verborum fulmine percelluntur, et quod non sit peccatum originale, et quod absque baptismo possit remitti. Quocirca quemadmodum ex prima parte non est liberum quenquam excipere, nisi quatenus Ecclesia vel definiret, vel permitteret, ita neque ex altera. Ex qua tamen neminem hactenus exemit. Mox post auctoritates³¹ sanctorum, et Ecclesiae determinationem expendenda sunt verba ipsa Evangelii. Cum enim universales sint sententiae Servatoris, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu³² sancto: Et, Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salu' erit:³³ Et, Oportet vos nasci denuo, nunquid plusquam temerarius ausus est, ne dicam, contradictio scripturae, quempiam inde subducere absque expressa revelatione Dei per Ecclesiae scitum? Profecto non dubito, quin ad istos usque exceptores pertingat, quod ait Paul.³⁴ Si ego vel angelus de caelo aliud evangelizaverit, quam evangelizavimus, anathema sit. Quapropter non possum non demirari, quam facile, quam audenter³⁵ consueverint nonnulli, universales sententias scripturae glossare, quo intelligantur de lege. Quibus nihil, inquiunt, obstat oppositum secus quandoque contingere, vel ex privilegio, vel ex misericordia dei. Cum tamen synceritas scripturae ea sit, ut nisi exce exceptio ipsa eodem sacro eloquio exprimatur, vel per Ecclesiae fiat auctoritatem, sacrilega sit, et praevaricatrix eiusmodi glossa. Nunquam enim Aug. ausus esset ex universitate illa, Deum nemo vidit unquam:³⁶ Et, Non videbit me homo, et vivet, substrahere probabiliter Mosen vel Paulum, qui vidissent Deum, nisi de primo legisset in eadem scriptura, puta Exo. 33.³⁷ quod videret posteriora dei: et de altero, quod raptus in tertium caelum, vidisset arcana Dei.

Sed ut ad locum Evangelii reuertamur. Si fas esset affirmare, alicui remitti peccatum originale sine baptismo in re vel in voto suscipiendi, pari facilitate posset quis etiam dicere, quod aliquis impoenitens ex misericordia Dei possit ab actuali liberari. Nam verba eadem sunt, Nisi quis renatus fuerit: Et, Nisi poenitentiam egeritis. Deo autem nihilo plus repugnat remittere actuale sine poenitentia, quam originale sine baptismo. Et quanuis actualis sit maior, etiam originalis est vera culpa.

Hoc autem quod subiiciam est argumentum, quod, quando solum existeret, satis rem posset mihi persuadere: videlicet Ecclesiae consuetudo. Namque nisi baptismus ita esset necessarius, ut absque illo nemo quoquo pacto posset servari, nunquam Ecclesia instituisset parvulos baptizari: quae tamen institutio est apostolorum: dicente Dionysio cap. ultimo ecclesiasticae hierarchiae, Divini nostri duces, scilicet apostoli, probauerunt infantes recipi ad baptismum. Et est argumentum huiusmodi. Parvulis ante usum rationis nulla erat religio baptizari, quinimo longe fuisset decentius expectare, ut sua se sponte, et arbitrio addicerent legi, quam erat obseruaturi: ergo nisi iudicassent apostoli periculum illis imminere damnationis, si illa aetate de vita subriperentur, aut sufficere votum parentum in tempore baptizandi, nunquam sacramentum illis decreuisset. Atque hanc rationem explicat August. in epistola ad Hieronymum, quae est. 28. cuius idcirco verba in hunc locum referuavi. Quisquis, inquit, dixerit, quod in CHRISTO vivificabuntur, etiam parvuli, qui sine sacramenti eius participatione de hac vita exeunt, hic profecto, et contra apostolicam praedicationem venit, et totam condemnat Ecclesiam. Ubi propterea cum baptizandis parvulis festinatur, et curritur, quia sine dubio creditur, aliter eos in CHRISTO vivificari non posse. Qui autem non vivificatur in CHRISTO, restat, ut in eadem damnatione maneat. De qua dicit Apostol. Per unius delictum in omnes homines ad condemnationem. Consydera pie lector, ut opinio quam refellimus, et apostolicae praedicationi, et Ecclesiae institutioni contraveniat: quae propterea festinat, et currit ad baptismum parvulorum, quia sine dubio credit, aliter non posse salvos esse.

Nec certe deest redargutio etiam scholastica adversus istos. Nam ut de illo qui est in ventre matris, loquamur, demus, matrem quae periculum fetus persentiscit, ea benedictione uti erga ipsum, quam isti volunt. Tunc iuxta suam sententiam recipiet gratiam. Sit postea casus, quod non moriatur infans, sed nascatur incolumis. Profecto nihil tunc esset necessarius baptismus: siquidem nascitur in gratia. Eodem modo arguam de illo, qui natus est, si ubi non est copia aquae, per illam benedictionem recipiet gratiam. Non enim opus esset amplius baptismum adhibere: nam Patres non obligasset Ecclesia baptizare puerum, nisi ut conferatur illi gratia. Secus est de adulto, qui non potest salvari, nisi voveat baptizari: et ideo tenetur postea implere praeceptum. Illi veruntamen qui responderent,³⁸ huiusmodi pueros per solum adventum mortis eodem momento, quo decedunt, iustificari, ineptiores, ut bona venia dixerim, se proferrent, quam cum quibus serio esset agendum. Nam si intelligerent, habituros gloriam, qui non discesserunt in gratia, non essent audiendi. Si vero fingerent, quod gratiam susciperent in illo puncto, uti est gratia, quae martyribus impenditur plenissimae remissionis, temeraria esset assertio, quod parvulus, non occisus pro CHRISTO per fortuitam mortem absque aliquo actu proprio, vel sacramento extrinsecus adhibito, abstergeretur originali macula. Postremum denique argumentum³⁹ est huiusmodi. Cum nullum iam modo post adventum CHRISTI sit aliud remedium vel sacramentum conferendae gratiae regenerationis, praeterquam baptismus, revera, si ex misericordia Dei posset quis absque illo gratiam recipere, aequa esset omnium sors, atque adeo nihil illis officeret negligentia parentum, sed sive proponerent illos baptizare, sive non: sive iam illos ducerent ad baptismum, et morte in via praeriperentur: sive aliquo alio casu insciis parentibus subito morerentur, nemo periret: quin vero nullum esset discerniculum, parentibusne esset fidelibus natus, an infidelibus. Quia ipsi nulla lege tenentur aliquid agere: ob idque nisi baptismus ipse in re necessarius illis esset, nihil noceret in ret incuria parentum:⁴⁰ neque viceversa citra exhibitionem baptismi, aliquid prodesset eorum solertia, et pietas. Siquidem nulla est illic ratio meriti. Et quod sufficiat votum in parentibus conferendi, est novum inventum: non solum nullibi apud Patres repertum, verum et ipsis, et ecclesiastico instituto, et certe Evangelio dissonantissimum. Concludamus ergo ubicunque vel in conciliis, uti nunc in nostro Triden. cap. 4. vel apud Patres habetur, baptismum sufficere in re, vel in voto, intelligendum esse praecise de voto suscipiendi, quod habet baptizandus ipse.

Argumentum in contrarium⁴¹ unicum est, idemque quodam pietatis velamine obtectum. Haud enim condecens iudicant divinae bonitati, ut ordini illi, et statui puerorum, qui antequam sint idonei baptismo, in utero moriuntur, Deus non prospexerit, instituendo remedium aliquod salutis. Et idem ferme est de illis, qui iam in lucem exclusi, vel aquae inopia, vel alia negligentia absque baptismo immaturi obeunt. Sed miraculum est, quod genus hoc pietatis pientissimi Patres Ecclesiae nunquam agnoverint. Tunc vel maxime quando Pelagiani hoc eodem Achille tam erant Ecclesiae infesti: ut est videre in locis supra citatis apud Augustinum:⁴² videlicet contra duas epistolas Pelagianorum lib. 2. cap. 7. Dicebant enim gratiam Dei potius fatum esse, vel acceptionem personarum, si ex duobus adultis absque ullo merito alteri opitulatur Deus, ut convertatur, alteri vero minime: et ex duobus parvulis absque unius diligentia, alteriusve negligentia, primus abluitur baptismo, et alter relinquitur. Quibus respondet Aug. nullam esse causam, nisi voluntatem Dei, qui nemini est debitor: et ideo, nemini facit iniuriam, si hunc eligat, illum vero deserat. Et idem fusius adhuc disserit lib. 1. de pecca. me. cap. 21. ubi ait, Cur ad illum veniat, ad illum non veniat, occulta esse causa potest, iniusta non potest. Huius enim profunditatis stupore perculsus Paul. aiebat, O altitudo divitiarum. Subdenda ergo, inquit, sunt colla auctoritatibus scripturarum.⁴³ Et revera, si argumentum hoc tam esset urgens, quam isti arbitrantur, latissime pateret, etiam ad eos usque qui adulta sunt aetate. Dum enim ex gentibus, vel quibuscunque infidelibus alios lux fidei in viam iustitiae perducat, casu quodam mirabili, et secundum iudicium nostrum, fortuito, aliis in sua caligine relictis, atque inter christianos, duorum eodem lecto pari culpa sordentium, subitaneum fulmen alterum extinguat, alter vero sospes, metu perculsus, fructus deinde agit poenitentiae: in quam rogo causam possumus referre, nisi quod Iacob dilexit, Esau autem odio habuit? et quod ex eodem lecto,⁴⁴ ex eodem agro, ex omni denique aetate, sorte et negotio mortalium unus assumetur, et alter relinquetur? Et sicut in adultis propriae cuiusque culpae imputandum est, quod non assumatur, ita et in parvulis culpae ab Adam contractae. Sinit enim Deus naturam suis motibus agere. Nullam ipse fecit legem, quod aliqui vitam finiant in utero, vel ante baptismum. Et ideo si aliquis naturaliter moriatur, nihil suae detrahitur bonitati. Ultimum pertrahit argumentum Caietan.⁴⁵ a lege veteri. Tunc enim parvuli vita ante octavum diem defuncti, fide parentum, alio ritu applicata, quam circumcisione mundabantur ab originali: simile ergo confitendum modo est, de mortuis ante baptismum. At vero argumentum nullum est, quinimo in ipsum auctorem revolvitur. Tunc enim propter laesionem lege erat interdicta circumcisio ante octavum diem. Et ideo auctor ipse legis Deus non debuit destituere remedio parvulos praeraptos morte. In lege vero evangelica, hoc potius quod nullus praefinitus est dies baptismo, sed quamprimum editus fetus baptizari permittitur: quinimo in necessitate iubetur. Testimonium est, quod nisi per ipsum baptismum in re, nemini parvulorum salus pateat.

Sermonem autem de adultorum iustificatione ineuntibus, supponendum id primum nobis est, quod lib. 2. de libero arbitrio constituimus, seu potius a sanctis Patribus dubio procul constitutum esse monstravimus, scilicet ad nostram iustificationem, non vi, aut, sicuti res inanimes, quae naturali instinctu moventur, nos pertrahi, sed ita libere, ut inspirationem Dei, et abiicere possimus, et amplecti. Quae non modo Tridentinae Synodi¹ adversus Lutheranos, sed antiquissima est contra Pelagianos sententia: ut illic ex Augustino in epistola ad Paulinum referebam? Fuit enim nona condemnatio Pelagii,² quod dicebat non esse liberum arbitrium, si Dei indiget auxilio. Et erat sermo de iustificatione. Atque etiam supponenda est altera pars liberi arbitrii, quam ibidem quoque cap. 18. tractavimus: scilicet, quod neminem Deus unquam ita deserit, cui non sit praesto subvenire iugiter ad ostium pulsans.

Mox praefigenda est prima conclusio³ de omni genere iustificatio nis. Primum opus, quod ad nostram iustificationem a nobis requiritur, est fides. Axioma est hoc apud Paulum celebratissimum, ac replicatissimum. Nam sine fide, inquit, impossibile⁴ est placere Deo. Et, Accedentem ad Deum oportet credere, quod est, et quod remunerator est. Quin vero in ipsa descriptione fidei, qua dixit esse substantiam sperandarum rerum, id ipsum (ut superiori capite praefati sumus) designavit. Substantia enim nihil aliud est, quam stabilimentum, quo structura rerum sperandarum nititur, et fundatur. Quocirca longa illa repetitio fidei Noe, Abrahae, et reliquorum Patrum, nihil aliud est quam explicatio eius quod dixerat, Accedentem ad Deum oportet credere. Non enim fidei totam causam adscribit iustitiae, sed initium. Nempe, quod iusti universi ex fide ducti iusta operati sunt.⁵ Et eodem pertinet, quod ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem, et non ex operibus, et alia supra numerum his similia, de quibus interpretandis subiiciendum nobis est postea capitulum minime parum. Sunt et quam plurima veritatis huius testimonia in Evangelio: praesertim apud Ioannem, qui de mysterio fidei prae ceteris divinissime disseruit. Ab eo enim statim sermone incarnati verbi, continuo ait, Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius.⁶ Et iterum, Sic Deus dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et interrogantibus, quid facerent, ut operarentur opera Dei, respondit CHRISTUS, Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille. His enim et talibus admonebat mortales, ostium regni caelestis non parere aliunde, quam si fidem sibi haberent. Neque id tantum in lege evangelica, sed in omni aeuo a lapsu primi hominis, usque ad finem mundi. Adeo (ut sicut paulo ante dicebamus) de infantibus, sanxerit apostolica Ecclesia, ut non nisi fidem protestantes solenniter baptizentur.⁷

Germanorum nobilitas.— At causas veritatis huius operaepretium est perpendere, quae ex triplici capite derivantur. Primum idemque maximum est, quod cum Deus per CHRISTUM sit auctor nostrae iustificationis, primum obsequium nostrum esse debet, fidem illi habere revelanti sese nobis, pollicentique gratiam suam, tanquam vero Deo et (ut ait Paul.) remuneratori nostro. Per quam fidem in familiam eiusdem redemptoris IESU CHRISTI recipimur. Secunda causa est, quod cum (ut cap. 3. prioris libri commonstravimus) finis ad quem destinati homines sumus, ita nostram exuperet facultatem, ut neque ipsum cognoscere naturaliter valeamus, et homo, nisi praemonstrato scopo, nequeat actiones suas recta intendere: necessaria fuit nobis fides, quae index illius esset. Tertia demum huius causa, quam maxime ad intelligentiam dicendorum conferens, est haec. Cum spes praemii sit, quae potissimum animos adhibet ad patientiam laborum, et praemium illud aeternae felicitatis tam esset non solum a sensibus nostris, verum et a cogitatione longe absens (quis enim crederet, quod tam eximia nos merces nostrorum operum maneret?) omnino fuit necessarium, tum id nobis revelari, tum nos etiam CHRISTO suisque apostolis de hoc fidem praebere, ut inde animaremur ad observantiam legis, qua illuc eramus perducendi. Neque enim decuit, illa nobis prius sempiterna bona coram manifesta luce vel scientia repraesentari, tum quia visio (ut ait Gregor.) meritum adimeret, tum praesertim, quia cum visio ipsa sit meritorum praemium, non⁸ quidem anteire, sed subsequi debet in fine decursi stadii. Fidem ergo necessarium fuit praemitti, quae et primum esset fundamentum nostrae a Deo recipiendae iustitiae, et dux deinceps recte agendi. Docuit itaque nos CHRISTUS supernaturalia ad modum naturae. Nam ut est in Analyticis, oportet addiscentem primum credere. Et ita magister Deus, Omnis,⁹ inquit, qui audit a patre, et didicit, venit ad me. Atque ideo fidem Paul. appellavit, substantiam rerum sperandarum.¹⁰ Tu ergo circumspecte lector, exhinc intellige, viam sterni ad interpretandum illud, Iustus ex fide vivit: et similia. Sensus nanque (ut cap. postremo fusius patebit) est fidem esse fundamentum vitae: non autem totam vitam, ut Lutherani credunt. Cum enim fuerit semper Germana nobilitas libertatis plurimum, ac fidei cultrix: de utroque invidia Satanae deiecti sunt, ut et liberum arbitrium abnegarent, et fidei, de qua aliter depelli nequiverant, iustam lineam transilirent: sane quam cum iniuria aliarum, itidem divinarum virtutum nimium extollerent.

Est veruntamen pretium operae de fide et remedio in iure naturae adnotatiunculam praemittere.¹¹ Fuit namque in omni seculo ab Adam usque praevaricante necessaria fides Dei, quae significationem quampiam vel umbratilem haberet CHRISTI, atque adeo trinitatis, nonnullam. Nam de fide Adae ante peccatum, nihil ad praesens. Verbum quip pe illud Pet. Non aliud nomen est sub caelo¹² datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri, non ad hanc tantum aetatem euangelicam refertur, sed ad seculum omne post lapsum. Quoniam nemo unquam reconciliationis gratiam, nisi per CHRISTUM, accepit. Unde Paul.¹³ Deus nos, inquit, liberavit, et vocavit vocatione sancta, non secundum opera nostra, sed secundum propositum suum, et gratiam, quae data est nobis in CHRISTO IESU ante tempora secularia. Quapropter cum ante passionem exhibitam nulla poterat esse in re virtus CHRISTI, praeter eius fidem, consequentissimum est, quod semper fuerit necessaria. Et huius emphasim habet verbum illud, Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in CHRISTO IESU, quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae suae, propter remissionem praecedentium delictorum.¹⁴ Et ideo detinebantur Patres in limbo expectantes solutionem pretii, cuius fide fuerant servati. Eodem pertinet, ut auctor est Aug. Hypog. lib. 3. ditissima illa fidei soboles Hebr. 11.¹⁵ quae per omnes mundi aetates effloruit. Ea enim ratione demonstrat Apost. fidem esse sperandarum rerum substantiam, et robur: sine qua impossibile est placere Deo, quod accedentem ad Deum oportet credere, quia est: et requirentibus se remunerator est: non solum hoc tempore, sed fide, inquit, intelligimus aptata esse secula verbo dei. Cuius locupletissimum supponit exemplum ab Abel orsus et Enoch per Noe, Abraham, et reliquos Patres discurrens usque ad omnes prophetas: qui per fidem vicerunt regna, operati sunt iustitiam, adepti sunt repromissiones.¹⁶ Et ad Heb. 13. IESUS CHRISTUS heri et hodie, et ipse in secula. Haec veruntamen fides (ut auctor est. 2. 2. quaest. 1. S. Thom.)¹⁷ tametsi quantum ad substantiam, eadem fuerit semper, tamen quo ad expressionem, neque cunctis seculis eadem fuit, nec in aliquo tempore eadem est in singulis minoribus personis necessaria, quae in quibuspiam primoribus. Eadem inquam semper est fidei substantia: quia ubi unus Deus est (ut ait Paul.) non potest nisi una esse fides.¹⁸ Actus vero huius fidei, ille omni aeuo fuit necessarius, qui est credere, quod esset Deus, idemque remunerator:¹⁹ in quorum primo membro omnia reconduntur mysteria divinitatis, et in altero, omnia incarnati verbi. Haec autem progressu temporis explicata sunt: atque eo clarius, quo propius ad ortum ipsius solis IESU CHRISTI domini nostri accedebatur. ubi sunt patentius reserata. Unde ad Hebr.²⁰ Iuxta fidem defuncti sunt omnes isti non acceptis repromissionibus: sed a longe eas respicientes. Viceversa quanto nunc sumus ab eodem CHRISTI splendore elongatiores, tanto in nobis magis elanguescit fides.²¹

Igitur in ea quis forte fuerit opinione, quam nos in scholis nonnunquam defensavimus, et in prima huius operis impressione Veneta probatiorem arbitrati sumus: videlicet, quod non esset in iure naturae singulis de plebe alius radius lucis necessarius, quam naturalis: propterea quod illis gentibus, ubi non erat depravata natura, vitiorumque caligine obducta, hic radius videtur efficax ad cognoscendum de Deo quod est, et quod remunerator est: ubi cognitio confuse explicatur CHRISTI.²² Et, quod magnum praeterea est argumentum, est quod tunc nulla erat revelatio particularior eorum quae necessaria erant ad salutem facta publicitus, quam illa quae fiebat per lumen naturae: ergo nihil aliud Deus exigebat cognitionis, neque videtur aliud fuisse necessarium. Etenim in lege scripta et nunc explicatius in evangelica revelata nobis est per legem fides trinitatis, quam naturaliter habere non possumus: ob idque taliter iubemur credere, qualiter nobis parat Deus est succurrere ut credamus. Opinari ergo quis forte posset, quod cum tunc nec tale fuisset praeceptum, nec talis per legem revelatio, non fuisset alia necessaria cognitio fidei quam naturalis. Tametsi semper fuisset necessarium singulare auxilium supernaturale Dei moventis affectum: quia iustificatio semper fuit opus supra naturam. Quam opinionem videtur tenuisse S. Thom. super Paulum cap. 2. super illo verbo, Naturaliter quae legis sunt faciunt.²³ At vero re meditatius perpensa, abiiciendam existimo opinionem hanc, et alteram amplectendam: videlicet, quod neque in lege naturae satis fuerit naturale lumen ad illam cognitionem fidei, quae necessaria est ad salutem: quae opinio fuit post S. Thom. 1. 2. q. 113. art. 4. Enimuero praeterque quod periculosum esset tantum cognitioni naturali arrogare, Patres hoc supernaturale mysterium iustificationis non tam rationibus, quam sacris eloquiis adstruebant, captivantes nimirum intellectum in obsequium fidei. Et adversus Pelagium non solum sanctum est, iustificari hominem absque operibus, verum quod neque initium fidei a nobis est: confestante Apostolo, minime nos sufficere cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis.²⁴ Et ad Ephes. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis:²⁵ ubi fides asseritur gratiae donum. Et August. Hypognost. libro tertio, Fide, inquit, non alia nisi quae nunc est, salvi facti sunt omnes sancti, qui ab exordio usque ad finem mundi salvi facti faciendique sunt: cum ergo haec sit supernaturalis, sit ut semper talis fuerit: quae licet publice non esset per legem divinitus promulgata, infundebatur tamen latenter servantibus ius naturae.²⁶ Sed nunquid aliquis erat in illo statu vel odor originalis peccati, cuius remedium aliquod infantibus adhiberent? Nam haec res erat supernaturalis. Negari non potest, quin ab Adam generationum successione, aliqua notitia originalis maculae perdurasset usque ad Noe, qui multa etiam supra naturam edoctus a Deo fuit. A quo usque ad Abraham, eadem, licet sub umbra, derivata est cognitio. Is enim peculiare recepit sacramentum circumcisionis contra originale peccatum. Postmodum vero humano iam genere fusius in orbem propagato, et disperso, praeterquam in populo Israel, non est adeo verisimile, quod fuerit expressa eius cognitio: maxime ubi vitia coeperunt crebrescere, et rationis lumen obtenebrare. Tametsi apud aliquos perstiterit: ut libro priori ostendimus de Iob maledicente diei in qua natus esset, et asserente, non esse super terram, neque puerum unius diei absque peccato. Neque adeo in aliis nationibus fuit eadem notitia obliterata, quin aliquandiu permaneret vestigium aliquod, et genus forte quoddam oblationis, et quodammodo sacramenti, quo bene institutae Reipublicae parvulos suos Deo dicarent. Quinimo ius naturae, quanuis nulla esset talis notitia vitiatae originis, ut ita fieret, admonebat. Sicut enim legitur de sacerdotio Melchisedech offerentis panem et vinum, ita coniiciendum est de sacrificio pro originali reatu. Unde Gregorius, ut refertur de consecratione, distinctione quarta. Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres, vel pro parvulis sola fides (nempe applicata per aliquod genus religionis) vel pro maioribus virtus sacrificii: vel pro his, qui ex Abrahae stirpe prodierunt, mysterium circumcisionis.²⁷ Haud tamen cum illis consenserim, qui opinantur in statu naturae unum fuisse sacramentum, abluendo originali peccato institutum a Deo. Quandoquidem nulla est talis historia. Neque est verisimile, quod nationes diversae tali communi sacrificio uterentur omnes. Nisi forte prope tempus Adae vel Noe ante dispersum genus humanum. Sed unaquaeque gens, naturali iure edocta, suum instituebat ritum. Quoniam cum illud gratiam non conferebat, sed signum erat illius obumbratae fidei CHRISTI, cuius virtute emundatio fiebat peccati, nihil obstabat, quo minus non a Deo immediate, sed ab humana Republica institueretur. Haec de illo statu naturae cogitasse satis sit. De quibus cum nulla extet historia, quasi per transennam iudicamus. In lege vero scripta lumen fidei explicatius emicuit, sed in Evangelio explicatissime, quam per aenigmaticam potuit cognitionem. At vero quemadmodum de statu naturae diximus, ita et in lege scripta, et in nostra, plura tenentur explicite maiores credere, quam singuli de plebe. Ut omni seculo verum habeat analogia illa Iob, Boves arabant, et asini pascebantur iuxta illos:²⁸ id est, ex sapientum meditatione rude vulgus pabula sumit.