De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

UTINAM hoc ab Aquilone excitatum incendium sacrosancta oecumenica, et usquequaque legitima Tridentina Synodus, non violentius ac periculosius Ecclesiam Dei pervasisset, quam cui facile iam sit occursum iri. Non enim tunc adeo me temere in medium proripuissem, quoad meam mecum reputassem inopiam, tenuitatem consuluissem, quid denique ferre valerent humeri, habuissem exploratum. At cum tot iam ex partibus conflagrare Christianorum orbem¹ attoniti conspiciamus, tamque inde multas dissiluisse scintillas, ut vix fiat reliquus angulus ullus, qui non iamiam flammam accepturus effumet, nihil sane aliud quam operaepretium duxerim, si citra delectum pro sua quisque virili, et quo fuerit divinitus talento donatus, vel tumultuario obviam properantes, opem feramus omnes, ut si qua parte hominum iam medullas exedit, ac cinefecit corda, illud restinguere non sufficimus, saltem ne latius emicare, scintillareque pergat, demum operam. Hi vel maxime qui de hac re conscripti huc sumus. In hoc enim meam etiam exiguitatem ad vos Patres sanctissimi destinauit Caesar, si quod vobis forte qualecunque obsequium possem impendere. Quod si, ut summo iure Christiani tenentur, ita huius sacri ordinis dicto audientes omnes essent, satis nimirum haberent, consulta vestra sanctissima audisse, quibus obedienter parerent. Nam quid est, quod oecumenico concilio, legitime, tum indicto, tum congregato obiectari queat? Ubi secundum Spiritum sanctum tres ex primoribus sacri senatus reverendissimi legati praesident, digni equidem, qui vices Vicarii CHRISTI fungantur. Quibus duo quoque alii eiusdem ordinis Cardinales, et clarissimi et iidem sapientissimi assident. Quo Christianorum principes, cum sanctis antistitibus, oratores etiam suos delegarunt. Quo denique terrarum undique cuiusque gradus ac dignitatis ecclesiasticae iustissimus ac consultissimus coactus est numerus. At vero est inter Patriarchae illius Lutheri errores hic unus², omnium causa et fomentum, universorumque adeo pestilentissimus, ut nullum definiendis terminandisque fidei controversiis publicum iudicem admittat, cuius sit auctoritati et iudicio ab omnibus Christianis auscultandum. Iisque Lutheranis eousque insedit animis, ut post triginta annos induciis, conventibus et colloquiis cum eis insumptos, animos iam modo, antequam in concilio compararent, desponderint, infandaque arma sumpserint³, contra parentem patriae sacram Maiestatem, contra Ecclesiam Dei, contra veritatem Evangelii. Videte proh dolor, spectatissimi Patres, quo unius hominis obstinata caecitas tandem evaserit. Et quod maius est, magisque indolendum miraculum, nunquam⁴ errores ulli tam tenues, exilesque seu vitae sanctimoniam, seu doctrinam spectetis, progenitores et patronos habuere. Quoniam neque ovina saltem pelle obtecti, neque ita multum arte instructi. Et tamen ut nulli unquam in perniciem magis Christianae Reipublicae extiterunt, nulli minori negocio tam late diffusi sunt, tamque animos non modo indoctae plebis, verum procerum et principum occuparunt Germanorum: revera gentis, cum rebus clare gestis toto orbe celebratissimae, tum etiam, si non hanc plagam accepissent, religionis sanctimonia Christianissimae. Nisi miraculum non est, ubi tam est in promptu naturalis causa?⁵ Docent licere, quod lubet. At fratres admonere institui, non irritare: nam caritas non agit perperam. Quos eodem mecum sanguine regenuit CHRISTUS, eadem omnes caritate amplector. Veritatem Euangelicam aliis congratulor, quod agnoscant: aliis, ut non diutius ignorent, opto, a Deoque immortali imprecor. Eo praesertim, quod utinam nostri non fuissent perditi mores, legumque dissipationes, unde occasionem isti nacti sunt tantae discessionis. Etenim quae res navigium Petri in has adegit caucates, nostrorum est malorum procella. Et nisi hanc prius sedatam curemus, ne quicquam Patres amplissimi rerum, quam patimur perturbationem, componere, et quibus iactamur haeresum fluctus compescere nitimini. Tametsi potuissent adversarii personarum errata citra iniuriam publicae fidei taxare. Qualescunque enim fuerint privatorum hominum mores, legumque abusus, tamen veritas fidei, omni procul dubio vera est. Nam divina, firmaque adeo et sancta est, et cui ullo ex odio, vel praetextu contraire, nefandum impietatis scelus est. Quo ergo ad initium, unde digressus sum, redeam, nequaquam non quinque ego talenta, nec revera duo acceperim, quae amplius usuris (iuxta Evangelium) duplicare valeam: at tanta mihi visa est horum temporum necessitas, ut meticulus me nonnihil commovere coeperit, ne forte vel unum, quod secundum meam tenuem virtutem receperim, in terram iam nunc defodiam, quod nequitiae mihi detur in die domini. Hanc ob rem post tam multos, eosdemque praeclaros viros, qui a nobis hos annos triginta cum istis feliciter conflixere, opusculum ego hoc de natura et gratia adornabam⁶: meditatus si quid forte mea valeret opera in hanc publicam causam conferre. Porro autem haud prorsus simili argumento eundem titulum inscripsi, quem adversus Pelagianos fecit Aug. Ille enim in libro de natura et gratia⁷ imbecillitatem duntaxat, inopiamque intendebat demonstrare laesi, vulneratique liberi arbitrii: cui proinde necessaria omnino esset gratia CHRISTI, Ego vero Reverendissimi antistites, quo quintae sextaeque consultissimis sessionibus vestris, quae sunt de originali peccato, et de iustificatione, ceu quandam apologiam circumscriberem, altius rem statui repetere, et proferre latius. Ita enim controversias, quae nobis cum Lutheranis sunt, explicatius disserum iri iudicaui, si non eas praecise, verum et materias universas, quae quoquo pacto huic negotio inservire possunt, ex ordine tractare. Nempe si in universum disquirerem, quid in officiis humanis natura nostra cum generali influentia Dei efficere valeat: quidque deinde sit, quod absque speciali favore et auxilio gratiae nequeat. Idcirco naturam nostram in quatuor status et habitus distinguendam duxi. Sane ut hominem in puris naturalibus mente excogitam, in originali iustitia revera conditum, in culpam inde collapsum, ac denique in gratiam postea restitutum depingerem. Sed tam in tres affines libellos⁸ distributio est operis. Quorum primo, qui est de transgressione hominis, tres priores status expedivimus. In altero qui est de iustificatione, causas universas, ac denique modos reconciliationis humanae elucidavimus. In tertio denique de facultate iustificati hominis et certitudine gratiae postremas disputationes adiecimus. Ut primus sit veluti quintae sessionis commentarius: reliqui vero, sextae. His namque deliberatis, pleniter intelligere possumus, et unde fuerit homo suo libero arbitrio deiectus, et quo fuerit deinceps divina gratia revocatus. Ceterum stylo et ratione procedendi ac disserendi non admodum sumus scholasticam formam aspernati,⁹ Tametsi haud nesciam, quod sit scholasticorum nomen Lutheranis inuisum et infame.¹⁰ Nam quid non inde isti ab initio designarunt, ex quo bellum hoc Ecclesiae inferre coeprunt? Porro ut quosque hominum ordines plurimum metuebant, ita eosdem, quo eorum adversus se auctoritatem defingerent, maximis coeperunt insectari odiis, convitiis proscindere, et maledictis acerrime incessere: atque ideo quasi suspectos hostes e suis colloquiis congressibusque abigere. Hac de causa scholasticos theologos, velut publicam perniciem exibilant. Quoniam, ut in fabula est Demosthenis, non possunt pecuarii canes,¹¹ quod gregis sint propugnatores, non esse lupis invisi. Atqui si superis placet, acsi essent ipsi, qui iura deberent ponere orbi, ita sunt inter catholicos multi, qui eos audientes, quaestionarios posthabent, philosophiam abiiciunt, et solis volunt linguarum ferculis conuiuium instrui: utpote quarum cognitione et subsidio arbitrantur absque Theseo per se posse, cum sanctorum Patrum, tum etiam sacrae paginae adire volumina. Cui profecto malo (id quod coram vestra sanctitate in publica synodo declamavi) nisi obviam publicitus occurratis, et universitates melius sibi et bono publico consultum properent, totum brevi Christianum orbem errores ebullire dolebimus. Quid ni? Ut quisque impensissime studet trilinguis euadere, tanquam fabuloso illo fonte prolusset labra, ita maxima auctoritate inter sacrorum mystas Trimegistus prodit. Nihil sane est, quod huic meae infacundiae praetexere velim. Nanque et ingenue fateor alia me ratione studia instituisse, quod ut linguas accuratissime excolerem: et si alterum optandum foret, mallem in praesentiarum spiritum Christiano propinquum, quod eloquentiam Ciceronianae proximam mihi dari. Neque vero diffiteor linguarum peritiam et cultum, cui nostro aeuo diligentius incumbitur, sacris intelligendis bibliis magno usui esse:¹² id cuius nos. 2. de doct. Chri. admonet Aug. Verum hoc tamen vicissim persuasum contendo, quod uti oculus ophthalmia laborans non protinus cerebro eruitur, sed collyriis propter eius optimam usuram curatur: ita sit res scholastica amputanda, nempe et a sophismatum quidem nugis, et a metaphysicorum vanis portentis repurganda, quibus est sordibus apud nonnullos auctores indigne foedata: detur tamen summa opera, ne penitus depereat, sed instauretur potius, nisi plurimus volumus, habere nomen: rarissimos tamen, re esse theologos. Non adeo expressa extat in S. Patribus ratio haec per quaestiones disputandi: at cum fuerint summi philosophi¹³ planum est peripateticam hanc formam novisse. Quae sane quanuis non erat inter enarranda eloquia sacra necessaria, nihilominus apud Augu. et alios crebro se exerit. Et quando post illam aetatem fuisset in scholas theologorum recepta, ecquid eius negotium est, si via, ratione, et modo instituatur, nisi ut fides per hanc artem salubrissima (quod ait. 14. de trini. Aug.)¹⁴ gignatur, nutriatur, defendatur et roboretur? Nam quae potest perspicacior esse, commodiorque ratio interpretandi, cum sanctorum dicta, tum maxime sacrorum eloquia, quod dum locus unus in quaestionem mittitur: unde materia subiecta ex suis causis explicata, verus depromitur sensus? Veluti est apud S. Thomam, S. Bonaventuram et reliquos perspicere. Est enim homo rationale animal,¹⁵ qui nulla idcirco vi magis, viaque pollet, ad eruendam undecunque veritatem, atque ex suis causis deducendam, quod ratiocinatione et discursu. Atque adeo, ut rerum causas naturasque disquirat, consequentia iudicet, conciliet contraria, incognitum denique quidvis ex penitissimis latebris in lucem prodat, nulla re magis adiuvatur, quod congressibus, si ordine fiant, ceterisque scholasticis exercitiis. Adde quod naturam fides, non (uti isti autumant) adversatur: sed certe perficit.¹⁶ Quapropter vicaria se luce mutuo perfundunt. Nempe ut plurima nos fides erudivit naturae secreta philosophis ante inaccessa, sic vicissim et intelligendis explicandisque mysteriis fidei plurimum cognitio rerum naturalium ancillatur. Eo potissimum, quod praeter illa divinorum arcana, cetera omnia, nempe quae ad leges, quae ad virtutes et vitia, quae ad officia humana, contractus, necessitudinesque hominum attinent (quae sunt cuncta in Republica Christiana cognitu maxime necessaria) soli sunt scholastici, a quibus discutiuntur et pertractantur. Quorum rationes magna ex parte philosophia subministrat. Sed aiunt philosophorum semper scholas haeresum fuisse officinas.¹⁷ Haud equidem diffiteor, dum fides in cunabulis infantiam agebat. Tunc enim quae res erat supra, easdem scioli contra naturam iudicabant. Hinc Arrius, Sabellius, et id genus monstra prodiere. Hac de causa apud priscos orthodoxos male audit philosophia. Attamen nisi fuissent inter eos, qui philosophos ex ipsa etiam philosophia evincerent, vix beluas illas sacris testimoniis, quae in sinistrum sensum ab illis detorquebantur, superassent. Philosophos enim fuisse necesse erat, qui explicarent, ut non esset demonstratio, quam Arrius invictissimam censebatur. Nempe quod si individua essentia est pater, eademque filius, pater sit persona filii. A philosophia falsus fuit Berengarius, qui negabat accidentia sacramenti esse sine subiecto, quia repugnare hallucinabatur ipsi eorum naturae: quo nunc etiam Germanorum permulti tenentur errore. Sed vera philosophia est, quae edocet minime id repugnare. Si fieri posset, ut nulli essent pseudophilosophi, qui haereses progignerent, nulla forte in hunc usum necessaria esset philosophia, quae haereticorum ausum retunderet. Verum quod est (auctore Paulo) necesse haereses esse,¹⁸ tam necessarium existimaverim, philosophiam inter theologos confovendam esse, qua sint, iuxta verbum Petri, paratiores ad satisfactionem omni poscenti rationem de ea quae in nobis est spe.¹⁹ Est enim naturalis philosophiae munus,²⁰ supernaturalia fidei mysteria, non quidem demonstrare (quippe quae ex solis sint divinis testimoniis recepta) sed tamen explicare, et contra philosophos asserere: dum eorum eneruat defringitque argumenta: ostendens, nihil adversus nos euincere. Unde et Paulus episcopum admonet,²¹ ut fidelem habeat sermonem, quo potens sit exhortari doctrina sana, et eos, qui contradicunt, arguere. Et sane Aug. quanto sua dialectica et philosophia maius exhibuit Ecclesiae negotium, dum erat Manichaeus, tanto fuit ei postea adversus haereticos utilior. Theriaca philosophia caeleste circumspectissime senatus, quae earundem medetur viperarum morsibus, ex quarum conficitur carnibus.²² Et ut semel finis, quinam linguas, quod Germani excultius posuere? Qui Augustino et id genus Patribus legendis plus temporis insumpserunt? Qui plures sacram paginam reuoluerunt? Quid ergo restat illis causae tam plurium errorum, quod quod theologiam scholasticam neglexerint? Ex cuius ignorantia omnes dimanasse, facile erit rem perpendenti conspicere. Profecto simul, apud eosdemque coepere, et linguarum cultura, et scholasticae rationis contemptus, et haeresum turba. Nescio viri Patres, quo me longius, quod putaram, surripuerit dicendi calor. Boni tamen pro vestra clementia consulite: quoniam paucioribus effari nequivi, scholasticis tractationibus de medio sublatis, quod rei timeam theologicae. Ne vos tamen viri sacri hac mea inepta proloquendi prolixitate diutius obtundam, hoc qualecunque munusculum accipite, perspicite, castigate, et pro summa auctoritate vestra reformate. Nam cui alii quam vobis Ecclesiae lumina, vestrorum apologiam decretorum nuncuparem? Agite ut coepistis. Obsequimini spiritui sancto. Honori apostolicae sedis, ubi sanctissimum Ecclesiae ca put residet, consulite. Familiae vestrae, Christiano inquam orbi, sanguine CHRISTI servato, prospicite: qui intenta in vos ora tenet, expansasque manus: ut hanc, quae reliqua est, fidei scintillam excitetis, Christianos principes audite, hoc a vobis obnixe flagitantes, qui de hac causa sedetis iudices, zelus, officiumque invictissimi²³ Caesaris haud per vos sanctissimo suo sine defraudetur. Qui non modo in hanc eandem causam, fortunas omnes, exercitus, regna utique exposuit, sed quo fidem suam, quam CHRISTO obstrinxerat, liberaret, vitam in castris, prodigiosis armis, iaculis utique sulphureis: obiecit: ut sit eius fama ad gloriam divini nominis, sempiterna. Namque si hoc loco Christianam Rempublicam relinquitis, cum neque fides in tanto periculo durare diu, neque mundus ea extincta, possit esse superstes, in timorem nos certum coniicitis, ne haec tam late patens discessio ea sit ipsa, de qua scriptum nobis curavit Apostolus, praenuntiam fore appropinquantis rerum finis.