De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

AT non satis fuerit in genere constituisse, possibilem nobis esse legem per auxilium Dei, nisi et de maximo illo praecepto dilectionis, et de leuioribus peculiarius dicamus. Aiunt enim, ut cernitur eodem loco apud Bucerum, mandata Dei non a singulis, sed ab omnibus in commune posse servari.¹ Qua de causa expositionem illam symboli, ubi habetur, mandata omnia a singulis posse servari, aiunt non esse Hieronymi.² Quoniam Hieronymus, inquiunt, libr. 1. decalogi adversus Pelagianos contra docet, quod quando mortale hoc indutum fuerit immortalitate, tunc Deus erit omnia in omnibus, ut non sit tantum in Salomone sapientia, in David mansuetudo, in Phinees zelus, in Abraham fides, in Petro caritas: sed virtutes omnes in omnibus. At quandiu habemus thesaurum istum in vasis fictilibus, et carne fragili circumdamur, nullus est, inquit, qui omnes habeat virtutes. Attende, prudens lector, quo sensu excipiunt haec Hieronymi verba: sic etenim quod nemo sit, qui possit implere totam legem, sed unus implet unum praeceptum, et alius aliud, et ita ab omnibus complexim tota. Et ideo praemiserat, inquiunt, paulo ante Hiero. quod tunc iusti sumus, quando nos peccatores fatemur. Et in epistola ad Cthesiphontem ait quod haec hominibus sit sola perfectio, si imperfectos se noverint. Ad explicationem ergo conclusionis generalis superioris capitis adtexuimus hic alias particulares. Prima, Singuli³ per gratiam et auxilium Dei singula possunt et omnia servare mandata, ita ut sint vere iusti. Haec ex superiori cap. continuo sequitur. Nam si Deus nihil nobis imperavit impossibile, nulla est in lege sua praeceptio, quam non singuli favore suo possint implere. Alias ut implere, non esset liberum, ita necque non implere, esset peccatum. Et par ratio est de illo maximo, dilectionis Dei super omnia. Siquidem per verbum imperandi proponitur sicuti et cetera. Imo perpende oculate lector, verba, quae Moses proloquitur,⁴ Haec sunt, inquit, praecepta, quae mandavit dominus Deus vester, ut faciatis ea. Et rursus, Ut custodias omnia mandata et praecepta eius. Et tertio, Audi Israel, et observa, ut facias, dominus Deus vester unus est, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. Horum videtur ora illic Deus per prophetam obtrudere, ne dicere auderent, non esse nobis positum illud magnum praeceptum, ut illi satisfaceremus. Sane qui proxime, quam illud praeciperet, tanta replicatione praemisit, ut facias, ut custodias, ut observes: quod perinde est, acsi dixisset, ut satisfacias. Et confirmatur conclusio. Hoc praeceptum diligendi Deum ex toto corde, et tota mente, ita est rationi conforme, atque adeo homini a natura penitissime insitum (quod libro primo demonstratum est) ut nihil possit esse magis: ergo quanuis a carnis infestatione, et incursu difficile nobis fiat, cur non erit tam potens auxilium gratiae divinae, ut aliquando possimus sic facere suam voluntatem, ut necque in corde sit illi quicquam contrarium, necque perinde in dilectione ulla ratio culpae. Etenim diligere ex toto corde, et ex tota mente,⁵ dupliciter fieri potest. Primo modo, ut non solum nihil repugnans caritati, verum nihil remittens vel impertinens, sit in corde, sed totum sit in Deum semper actu intentum. Et hoc erit in patria. Sed altero modo intelligitur, toto corde, ut satisfaciamus praecepto: scilicet, ut nihil, necque opere, necque verbo, necque ipsa cogitatione quicquam admittamus contra eius voluntatem. Et isto modo diligimus in via: quare saepissime ait David, Confitebor tibi domine in toto corde meo. Et, In toto corde meo exquisivi te. Et, In toto corde meo scrutabor legem tuam.

Et quod hoc sit possibile, patentissime praeterea admonemur ipso ore Dei, eod. lib. Ubi sic legimus, Mandatum hoc quod⁶ ego praecipio tibi hodie (et loquitur de illo maximo) non supra te est (id est, non est supra tuas vires, adiutorio meo, subnixas) nam quod per amicos possumus, per nosipsos modo quodam possumus. Et sequitur, Necque procul positum, necque in caelo situm, ut possis dicere, Quis nostrum valet ad caelum ascendere, ut deferat illud ad nos, ut audiamus, atque opere compleamus. Ecquid est, ut compleamus, quam ut satisfaciamus? Et subsequitur, Necque trans mare est positum, ut causeris, et dicas, Quis e nobis poterit transfretare mare, et illud ad nos usque deferre, ut possimus audire et facere quod praeceptum est. Sed iuxta te est sermo valde, in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illud. Acsi dixisset, adeo tibi est in promptu facere, ut nihil excusationis obtendere tibi possis, si iuxta voluntatem meam illud non comples. Et CHRISTUS dominus noster in Evangelio,⁷ Hoc est, inquit, maximum et primum mandatum in lege, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Et quomodo sit maximum explicat, quia inde adiuncto altero de dilectione proximi, universa lex pendet, et prophetae: ex eo scilicet, quod omnis lex et prophetae, ut sunt explicationes huius, ita in hoc veluti in scopum referuntur: quia finis praecepti caritas.⁸ Quod si maximum est, revera maxime est obseruandum: nam ut mandasti, inquit, propheta, mandata tua custodiri nimis.⁹ Si autem observatur, satisfit voluntati praecipientis: alias frustra dixisset CHRISTUS, Qui facit voluntatem patris mei, qui in caelis est,¹⁰ ipse intrabit in regnum caelorum: et inuanum quotidie peteremus, Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra. Non ergo solum in regno caelorum, sed ante ingressum regni caelorum sit in terra voluntas Dei: quod est singulis praeceptis satisfacere.

Neque Hieronymus loco citato contrarium docuit.¹¹ Quod Bucerus in proxima linea potuisset inspicere. Nisi quod est illis sanctissimum, detruncata verba citare. Nam ubi in dicto dialogo, Atticus respondet, quod nullus in hac vita habet omnes virtutes, euestigio explicat sese subiuncta causa, Quia necesse est, inquit, ut singuli excellant in quibusdam. Solum ergo sibi voluit Hieronymus, quod nemo habet omnes virtutes consummatas, sicuti erit in caelo. Nihil ergo sibi contradicit, ubi ad Damasum ait, omnia mandata a singulis impleri posse.

Sed emergit ex hac conclusione dubium,¹² Utrum iustus praeter habitualem gratiam gratum facientem, indigeat quoque auxilio speciali Dei moventis ad singula opera praeceptorum. Ita enim videtur affirmare S. Tho. 1.2.q.109.art.9.¹³ De hoc sic secunda conclusio.¹⁴ Quanuis pro opinione quibusdam neque improbabili habeatur, quod iustus non ad singula opera meritoria egeat, praeter gratiam gratum facientem, novo speciali auxilio, nihilominus simpliciter verum est, quod indiget novo auxilio ad operandum et implendum legem, ad non peccandum et ad perseverandum. Primum membrum opinantur, qui probatam habent doctrinam illam, quae communis est theologorum, et libro superiori, c. 20. asserta a nobis est. Videlicet, quod potest homo vigore naturali, cum solo generali auxilio praestare quandoque bonum opus morale, etiam extra gratiam, atque adeo implere aliquando praecepta aliqua, quantum ad substantiam operum. Inde enim formatur argumentum iudicio meo non invalidum. Omne opus genere suo bonum absque ulla mala circumstantia, quod extra gratiam factum est moraliter bonum, si fiat ab illo, qui est in gratia, est meritorium vitae aeternae: quoniam ut opus sit acceptum ad vitam aeternam, nihil aliud videtur requiri, quod sit genere suo et circumstantiis bonum, et fiat ab amico Dei. Respexit enim¹⁵ Deus, inquit scriptura, ad Abel et ad munera eius: id est, quia persona erat in gratia sua, opus fuit sibi acceptum. Potest autem homo qui est in gratia, implere aliquando praecepta, et facere alia bona opera, cum solo concursu generali Dei, multo melius quam poterat extra gratiam: ergo talia opera erunt meritoria vitae aeternae. Nec alia relatio videtur requisita esse in Deum tanquam in fine supernaturalem, quod procedat ex gratia. Nam opus ex obiecto bonum natura sua refertur in deum: et quando quis in ipsum convertitur, virtualiter in eum refert omnia opera. Quocirca id quod nonnulli comminiscuntur:¹⁶ scilicet, quod potest opus procedere ab illo qui est in gratia, non tamen ex gratia, approbare satis nequeo nisi de peccatis venialibus. Nam si opus sit bonum, et sit ab illo, qui est in gratia, virtualiter (quod aiunt) proficiscitur ex gratia. Greg.¹⁷ autem et Capreol. quia hallucinantur S. Thomam fuisse in illa opinione, quod ad singula opera moraliter bona requiritur extra gratiam auxilium speciale, bene inde conficiunt, quod secundum ipsum, existenti etiam in gratia ad singula opera meritoria idem sit etiam requisitum auxilium. Nos tamen qui supra contrarium patefecimus de opere moraliter bono, contrarium etiam sub peritiorum censura opinamur de operibus meritoriis: scilicet, quod praeter gratiam non est requisitum aliud auxilium speciale ad singula. Quae quidem opinio, probatissima fuit ante nos Caietano¹⁸ loco citato super S. Thomam. Secundum autem membrum praefixae conclusionis: scilicet, quod simpliciter ad operandum et implendum legem necessarium sit praeter gratiam, auxilium speciale, probat illic S. Thomas, quia dupliciter indiget homo naturae lapsae auxilio Dei. Primo ad sanandam naturam, et hoc abunde sit per gratiam gratificantem nos Deo: per hoc enim rectificatur natura, quod restituitur in ordinem divinae regulae et voluntatis. Sed praeterea requiritur auxilium quo moveatur ad agendum. Primo propter generalem rationem, quia nulla creatura in quaecumque actum prodire potest, nisi virtute motionis divinae: et secundo propter peculiarem conditionem, naturae lapsae, quae licet per gratiam, quantum ad mentem, reducatur in ordinem, remanet tamen corrupta, et infecta secundum carnem. Et in hac secunda ratione ostendit, se non loqui de singulis operibus, quia ut dixerat. 2. art. eiusdem. q. non est tanta corruptio sensualitatis, quin posset homo aliquando per auxilium generale Dei operari secundum rationem. Sed simpliciter requiritur tale auxilium speciale, quia nec omnia, nec diu possumus bene agere ad custodiam gratiae sine illo. Et eadem ratione sequitur, quod ad non peccandum requiritur etiam praeter gratiam, auxilium speciale, atque ideo ad perseverandum. Si tamen perseverantia dicat continuationem boni usque ad fine vitae. Nam si dicat bonum propositum, et singularem habitum mentis, totum illud infunditur homini cum gratia. In confirmationem huius conclusionis citat S. Thomas Augustinum de natura et gratia, ubi ait, Sicut¹⁹ oculus corporis plenissime sanus nisi candore lucis adiutus, non potest cernere, sic et homo perfectissime etiam iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere. Et in lib. de perseverantiae ex verbis Cypriani asserit, quod illo verbo dominicae orationis, Sanctificetur nomen tuum, petunt sancti perseverantiam in sanctitate, quae pendet ex suo iugiter auxilio. Facit et illud de grat. et libero arbit. cap. 6. ubi ait necessariam esse gratiam Dei, non solum ut iustificet impium: id est, ex impio fiat iustus, sed etiam ut cum fuerit iustificatus ex fide, ambulet cum illo gratia, et incumbat super illam, ne cadat: iuxta illud, Quae est ista quae ascendit dealbata,²⁰ incumbens super patruelem suum? Atque hanc indigentiam confessus David petebat, Adiutor meus esto, ne derelinquas me.²¹ Est denique analogia quaedam et proportio inter naturalia, ac supernaturalia, quod sicut Deus non solum dat naturales formas agendi, sed generali influxu concurrit cum illis, ita quos sibi facit gratos, iuvat speciali auxilio ad opera supernaturalia: ut utroque modo verum sit, Pater meus usque modo²² (id est assidue, et continenter) operatur, et ego operor. Ex quo verbo colligit Hieron. ad Cthesiphontem in hanc sententiam verba haec, Semper largitor, semperque donator est. Non mihi sufficit, quod se mel donavit, nisi semp donaverit. Igitur quamvis in conciliis non ita expresse determinetur, praeter habitualem gratiam requiri novum auxilium, nihilominus ita est intelligendum. Nam in Synodo nunc S. Tridentina²³ can. 22. habetur, si quis dixerit iustificatum sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare posse, anathema sit. Et in concilio Milevitano can. 3. Gratia non solum determinatur valere ad remissionem peccatorum, quae commissa sunt, sed etiam in adiutorium, ut non committantur. Et in Arausicano, can. 25. Fidem et amorem nobis Deus inspirat sui ipsius, ut post baptismum (cum ipsius adiutorio) ea quae sibi sint placita, implere possimus. Nota adiutorium, et auxilium.

Tertia conclusio huius capitis sit.²⁴ Quamvis singula possimus vitare peccata venialia, non tamen omnia. Conclusio est non solum S. Thomae eadem quam 109.1.2. art. 8. verum et theologum omnium in 2. sent. d. 28. Quinimo non a theologis scholasticis, sed a sacra pagina, secundum S. Patrum interpretationem radices ducit. Ratio derivatur ex distantia inter mortale et veniale.²⁵ Primum enim consistit in perversitate rationis, quae cum per gratiam reformetur (habet enim iustus propositum fixum in Deum) potest eiusmodi homo, et singula, et omnia vitare per auxilium Dei. Veniale autem committitur ex subreptione propter carnis tyrannidem, quae semper extat in iustificato. Nam in persona hominis reparati dicebat Paul.²⁶ Ipse ego mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. Et ideo licet singula possimus vitare (alias non essent peccata) non tamen possumus omnia. Adeo enim pertinax est et continua insultatio illa carnis in varia vitiorum genera, ut dum unum vitamus, incurramus in aliud. Quoniam ratio non potest in assidua specula et vigilia durare ad reprimendum eiusmodi incursiones. At ratio haec ait Duran.²⁷ solum militat de venialibus ex subreptione: puta, quae accidunt propter defectum plenae deliberationis. Quapropter (neque omnino improbabiliter) tenet, huius generis venialia esse, quae non possumus vitare omnia. Nam cetera, inquit, quae sunt venialia ex obiecto: ut mendacium ex ioco: verbum ociosum, similia cuncta possumus, uti mortalia, vitare. Nihilominus verisimilius est, quod nec ab istis omnibus possimus plene cavere: tum quia etiam istorum occurrunt occasiones crebriores, ut possimus univerfas repellere: tum quia cum sint levia peccata, quae non deiiciunt nos a gratia Dei, segniores reddimur, et remissiores ad illas superandas. Verum est tamen, quod possunt multo facilius vinci. Imo sunt provectae virtutis homines, ita se vigilanter ab illis tuentes, ut serventur nonnullo tempore incolumes. Haec autem conclusio, ut proxime dicebam, non est audienda tanquam scholasticorum opinio, sed tanquam Patrum collectio ex divino eloquio. Fuit enim iam olim vox illa Caelestii Pelagiani,²⁸ posse hominem sine peccato vivere, si velit, per virtutem liberi arbitrii. De qua re contra ipsum scripsit ad Ctesiphontem Hiero.²⁹ et dialogum praeterea contra Pelagianos, atque Aug.³⁰ librum de perfectione iustitia, et librum post de spir. lit. Quam haeresim, ait Hiero. exordium traxisse a Pithagoricis, et Stoicis, dicentibus non cadere in sapiente passiones. Contra quem errorem non erat illi Patres adeo anxii depugnare rationibus, sed scriptura testimoniis: ut est illud Ioan.³¹ Si dixerimus, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus. Et,³² Non est iustus in terra qui faciat bonum, et non peccabit. Et Salomon,³³ Non est homo qui non peccet. Et Iob,³⁴ secundum. 70. Nemo mundus a sorde. Et David³⁵ Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt. Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Et, Non intres in iudicium cum servo tuo, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Unde quotidie orat sancti, Dimitte nobis debita nostra. Propter duellum illud, quod spiritus sustinet adversus carnem, de quo ait Paul.³⁶ Sentio aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati. At notandum est³⁷ apud Augustinum in utroque loco, quod non negat, possibile esse per auxilium Dei, immunem esse prorsus hominem a peccato, sed ait, praeter unum IESUM CHRISTUM, nullum esse exemptum. Et ideo vocat impossibile illud, quod nunquam fuit factum. Et idem ait Hieronym. lib. 2. dialogi, citans illud Ecclesiastes, Omne quod futurum est, iam factum est in priori seculo: quod autem homo fuerit liber omnino a culpa actuali, nunquam fuit, ait Hieron. in priori seculo: ergo neque erit. Tamen Tamen si postea Aug. idem tractans argumentum de natu. et gra. ca. 36. sacratissimam Dei matrem meritissimo excipit. Ubi mirandum sane sunt, qui illic Augu.³⁸ meminisse putant de peccato originali. Tractat enim in illa parte illius libri idem argumentum, quod in libris citatis de perfectione iustitiae de spir. et lit. scilicet, quod non possit homo vivere sine peccato: contra Caelestium dicentem, Potest homo non peccare si vult. Originale autem non est in nostra voluntate. In cuius exemplum proferebat ille haereticus longum catalogum veteris testamenti: puta, Abel, Enoch, Abraham, et reliquos iustos, quos aiebat nullum fecisse peccatum. Inter quos referebat et beatam virginem. Ubi si intelligeret de originali, non potuisset illos particulariter. Nam secundum Pelagianos, nullus mortalium illud contrahit. Ex quibus Aug. recensitis iustis solam beatissimam virginem excipit. Neqz tamen affirmans, sed nolens facere de illa mentionem propter honorem domini. Scimus enim, inquit, quod plus ei gratiae collatum fuerit ad vincendum ex omni parte peccatum, quae concipere, ac parere meruit Deum, quem constat, nullum habuisse peccatum. In eo quod dicit, vincendum, manifestissime loquitur de actuali: quoniam originale non vincitur. Et ideo notanter et discrete de illa dixit, vincere: de CHRISTO vero, nullum habuisse. Et subdit, Hac ergo virgine excepta, reliqui omnes sancti, et sanctae interrogati, utrum essent sine peccato, responderent, si dixerimus, quia peccatum non habemus ipsi nos seducimus. Quo etiam verbo liquet, solum de actuali habuisse sermonem. Nam de originali quanuis Christianus affirmet ipsum non habere, non contradicit Ioanni. Atqui propter hoc verbum Augustini, Patres deinceps omnes, et theologi universi unanimes iure optimo praedicat, gloriosam virginem, peccatum nullum fecisse actuale quicquid senserit Chrysost.³⁹ Augustino antiquior. Hinc S. praesens Synodus Trid.⁴⁰ determinat can. 23. sub anathematis censura, ne quis posthac dicat, aliquem in hac vita peccata omnia venialia vitare posse, nisi speciali Dei privilegio. Quemadmodum, inquit. de beata virgine Ecclesia tenet. Ceterum enim Patrum, ac theologorum, Ecclesiae nomine censuit: quoniam inter Ecclesiae decreta, non id genus fuerat relatum. Quo ergo ad explicationem huius conclusionis redeamus, hoc primum notandum est, quod illud sancti vocarunt impossibile, non quod Deus non posset facere, sed quod nondum fecit. Et secundo, ut cum nostris Protestatibus⁴¹ colloquamur, animadvertendum, nunquam sanctos intellexisse, quod nullo tempore possit homo esse absque omni peccato. Nam Hier.⁴² 3. lib. eiusde dialogi, urgenti Critobolo, an egressus homo aquas baptismatis, sine peccato sit, ingenue respondet Atticus, Ego impossibile esse in homine respondeo sine peccato esse si velit non quia statim de baptismo homo egressus, peccato non careat, sed illud tempus quando sine peccato est, nequaquam possibilitati humanae, sed Dei gratiae deputatur. Et inferius explicans illud, Invenit David filium Iesse virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas. Non dubium est, inquit, David fuisse sanctum, et in hoc electum, ut faceret omnes voluntates Dei: sed tamen illas non fecit in perpetuum. Et ideo subdit, Hoc et nos dicimus, posse hominem non peccare si velit, pro tempore: pro loco: pro imbecillitate corporea, quandiu intentus est animus: quandiu chorda nullo vitio laxatur in cythara.⁴³ Quod si paululum remiserit, quomodo qui adversus flumen lembutrahit, si remiserit manus, statim retro labitur, fluentibus aquis quo non vult ducitur, sic humana conditio, si paululum se remiserit, dicit fragilitatem suam, multa se non posse cognoscit. Ecce quo pacto sancti intellexerunt, hominem non posse sine peccato vivere, non quidem quod omne opus nostrum peccatum sit, ita ut per nullum opus satisfaciamus legi, ut adversarii perverse philosophatur sed quod vita non potest transigi, quin saepe homo cadat, saltem in leviora plus minusve pro cuiusqz vel cura, et diligentia, vel negligentia, et incuria. Quinimo potest homo durare in die, quando non sit memor, neqz levissima culpae, ut possit in particulari confiteri.

Subiungamus ergo quartam conclusionem.⁴⁴ Propter venialia peccata, homo nec rem perdit nec nomen iusti, nec proprie dicitur transgressor legis. Hoc palam liquet in verbis Aug.⁴⁵ loco modo citato de nat. et gra. ubi post commemorationem tot iustorum antiquae legis Abel, Enoch, Abraham, David, et reliquorum, quos scriptura vocat iustos, subdit, Non solum iusti, sed si omnes, inquit, sancti, sanctae cui viverent, interrogarentur, responderent, non esse sine peccato. Et paulo ante, cap. 14. de se inquit, et de aliis ex deo natis loquebatur Ioannes, ubi ait, Si dixerimus, quoniam peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus. Et Iacob,⁴⁶ In multis offendimus omnes. Et in Enchiridio. cap. 64.

Neqz peccatum est omne crimen, neqz crimen est omne peccatum.⁴⁷ Itaque sanctorum omnium vitam quandiu in hac morte vivitur, inveniri posse dicimus sine crimine: peccatum autem si dixerimus, quia non habemus, nosmetipsos seducimus. Unde in concilio Milevitano,⁴⁸ can. 6.7.8. et in concilio Africano, can. 81. duobus sequentibus anathematis execratione reprobantur, qui aiunt, voces illas sanctorum, Si dixerimus, quia peccatum non habemus: et, Dimitte nobis debita nostra, non pro seipsis, sed pro alienis, aut propter humilitatem, non propter veritatem efferri. Quare inter ecclesiastica dogmata,⁴⁹ cap. 86. Aug. Nullus sanctus et iustus caret peccato, nec tamen ex hoc desinit esse iustus vel sanctus: cum affectu teneat sanctitatem. Et ideo veraciter se omnes sancti pronunciant peccatores. Idem respondet Atticus Hieronymi⁵⁰ in 1. li. dialogi Critobolo obiicienti ex sacro canone, multos illos qui dicuntur sancti, et iusti: ut Zacharias, et Elizabeth. De quibus habetur apud Lucam,⁵¹ quod erant ambo iusti ante Deum, incedentes in omnibus mandatis, et iustificationibus domini sine querela. Et Iob,⁵² de quo legitur, quod erat in terra Hus, simplex, et rectus, ac timens Deum, quibus potes omnes subiicere ab Abel iusto usque ad Ioannem, quo CHRISTUS confitetur non esse maiorem natum inter mulieres.⁵³ Omnes, inquit, fuerunt iusti, sed nihilominus potuerunt concidere. Nam delicia (inquit David)⁵⁴ quis intelligit, et ab occultis munda me domine. Unde tunc inquit, iusti sumus, quando nos peccatores fatemur. Nam iustus accusator sui est in principio sermonis.⁵⁵ Idemque nunc S. Synodus Tridentina⁵⁶ confitetur, cap. 11. quod licet in hac mortali vita, quantumvis sancti, et iusti in levia saltem et quotidiana (quae etiam venialia dicuntur peccata) quandoque cadant, non propterea tamen desinunt esse iusti. Nam iustorum illa vox est, et humilis, et verax, Dimitte nobis debita nostra. Adde quod non solum venialia peccata⁵⁷ non adimunt iustitiam, et gratiam Dei, verum neqz obstant quo minus iusti perfecti etiam dicantur: quare illud quod capite antecedenti dicebamus: scilicet, iustitiam, et caritatem in hac vita non esse perfectam, comparatione duntaxat ad illam patriae reputandum est. Sanct, quod haec nostra non sit, perinde, atque illa, fixa firma. Ceterum in hac vita vere et sunt, et in sacris eloquiis pronuciantur viri perfecti. Aug.⁵⁸ enim in loco citato de spir. et lit. ubi negat praeceptum dilectionis in via impleri perfecte, non tamen negat, quin caritas sit hic perfecta, quinimo palam fatetur ex illo, Maiorem enim caritate⁵⁹ nemo habet, q ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Accedit et illud,⁶⁰ Qui servat verbum eius, vere in hoc caritas Dei perfecta est. Et,⁶¹ Tu autem perfectus eris coram domino Deo tuo. Et CHRISTUS in Evangelio,⁶² Estote perfecti, sicut pater vester qui in caelis est, perfectus est. Et,⁶³ De cetero fratres gaudete, perfecti estote. Quod si totum librum de perfectione iustitiae, nostri Protestantes pensiculatius animaduertissent, illic exprimit aliquod verbum Aug. in quo perfectionem iustitiae huius seculi perspexissent. Haec enim, inquit, est nostra in ipsa peregrinatione iustitia,⁶⁴ ut ad illam perfectionem, plenitudinemque iustitiae, ubi in specie decoris eius iam plena, et perfecta caritas erit, nunc ipsius cursu rectitudine, et perfectione tendamus. Haec Augustinus. Ecce ergo perfectionem iustitiae in via quae plene satisfacit legi: nempe recta ire in via domini, nihil inde declinare. Nam perfectio patriae⁶⁵ non est ambulare, sed stare: illa non est meritum, sed praemium: non stadium, sed bravium. Lex idem est quod regula, qua ad bravium tendimus: perfecta ergo legis obseruatia est intrare per angustam portam, et rectam persequi semitam. Nam,⁶⁶ Beati immaculati in via, qui ambulant in lege domini. Et Paulus,⁶⁷ Bonum, inquit, certamen certavi, fidem servavi, cursum consummavi: in reliquo reposita est mihi corona iustitiae. Non est ergo praeceptum, coronam accipere, sed ita certamen consummare, ut coronam accipias. In summa, iustitia nostra hic est fide ambulare, et sitire iustitiam (nam, Beati, inquit, qui esuriunt, sitiunt iustitiam)⁶⁸ ut satiemur, quando apparente gloria sua, viderimus eum sicut est. Sed aestimem verba Pauli,⁶⁹ utrum ad hoc perfectionum discerniculum speciaverit. Ait enim, Non quod iam acceperim aut iam perfectus sim. En perfectionem triumphantium in regno. Sequor autem si quomodo comprehendam. Haec est militiae professio, de cuius perfectione subiungit, Quicunque ergo perfecti sumus, hoc sentiamus, etc. Perfectio ergo viae est perfecte currere et sequi. Quod si minutiora quaedam dum remittitur chorda in cythara, admiserimus, non propterea declinamus a via, nec terga vertimus Deo: sed remoramur quasi luctantes contra fluctus seculi huius. Audiamus denique nostrum Augustinum⁷⁰ eodem loco de spir. et lit. ca. 36. Ad illam, inquit, regni perfectionem spectat, Non concu pisces (id est, corpus exutus mortis huius luctamine carnis liberari) ad hanc, post concupiscentias tuas non eas, et illius perfectionem pro mercede sperare. Igitur quintam,⁷¹ postremamque propositionem concludamus contra Lutherum, art. 31. Non in omni opere peccat iustus. Septies in die cadere iustum, est quidem inter proverbia Sapientis,⁷² cui dominus revelavit sapientiam: quod tamen in omni opere peccet iustus, non potuit Luthero,⁷³ nisi suus revelare genius, ut homines exanimaret, ne bene agerent, et Deo se minus debere crederent, quod iam sibi dedisset natura, quam nec infirmam posset ipse sanare, nec sana satis iuvare, ut bene ageret, et tamen praecepisset, ut iuste quae iusta sunt faceremus. Adde, quod Sapiens de levissimis loquitur culpis, neque peccata vocat, bona opera: sed noster recens Propheta, mirabili nos vult antithesi dementare. Ait enim, non solum in omni opere, sed in omni opere bono peccare iustum: et quod omne opus bonum optime factum, peccatum mortale: mortale est in iudicio Dei: nisi quod per eius misericordiam non imputatur. Huiusmodi coloribus ubique floret unum opus, et bonum, et peccatum: optime factum, et peccatum mortale in iudicio Dei, et tamen per misericordiam non imputatum. Patere adhuc lector audire explicationem hominis, quam apud ipsum auctorem legisti saepe. Ubi ait Paul.⁷⁴ Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati, clarissimum habet sensum. Nempe quod mens deprecatur ad optima, caro autem ad infima: in quo homo constitutus conflictu, nunc victor servit legi Dei, nunc victus succubit legi peccati. Quod autem Paul. de una persona propter diversorum operum vicissitudinem enunciat Luther.⁷⁵ ad eandem personam pro eodem tempore, quinetiam secundum unum idemque opus pertrahere molitus est. Adeo ut eliciat ex hoc loco, quod non solum eadem persona sit simul iusta et peccatrix, sed quod idem prorsus opus iusti, sit partim bonum, quatenus procedit a gratia Dei: partim malum, qua ratione proficiscitur a libero arbitrio. Vide, quousque procreat assertus ille ab istis error, quod concupiscentia, etiam in baptizatis sit peccatum. Illam enim ubique clamant esse arborem malam, quae non potest bonum fructum facere. Quin vide precor quo cum genere mortalium a triginta iam annis litigamus. Peiores nos faciunt beluis. Illae quippe si non sunt in bonum liberae, certe neque in malum. Nobis vero isti sic libertatem concedunt in malum, ut in bonum funditus sublatam velint. Quin vero, quod Deus optimus ad peccandum nos cogat, nihil verentur docere: quod tamen maximus ipse iuvare nos satis possit ad opus quod vere sit bonum, neutiquam induci possunt, ut credant. Primum omnium, nunquid haec contradictio est manifestaria, ut idem opus sit simul bonum, et malum in conspectu Dei? In naturalibus nihil prohibet, eundem cibum, qui ad unum est morbum salubris, respectu alius, esse pestilentem, sed quod unum opus simul fiat secundum regulam, legem, et voluntatem Dei, atque idem simul contra eandem legem, regulam, et voluntatem (hoc est enim esse bonum, et mortale malum) quomodo ex quibuscunque causis fiat, est intellectu possibile. Adde, quod si peccatum est secundum iudicium Dei, quomodo non per misericordiam non imputatur? Nunquid non tam iustus est Deus, quam misericors? quo ergo pacto id in quo iudicat perdurare rationem peccati, et in seipsum offensae, poterit per misericordiam non imputari? Hoc autem duobus me locis: nempe et libro. 1. et item secundo memini reprobasse. Dimissis ergo contradictionibus istorum, ratio conclusionis est⁷⁶ haec. Potest quis per gratiam Dei opus iuxta suam legem perficere, ut nullum admisceat malum finem, aut circumstantiam, sed fiat iuxta eius voluntatem, alias ne quicquam quotidie peteremus. Fiat voluntas tua in terra, sicut in caelo: ergo tale opus expers erit prorsus culpae. Id quod uno testimonio Cypriani⁷⁷ confirmantissime confirmatur, quod tamen Luther. art. 2. pro se adfert ex epistola quadam de mortalitate. Ait enim divus ille martyr, Obsessa mens hominis et undique Zabuli infestatione vallata, vix occurrit singulis, vix resistit. Si avaritia prostrata est, exurgit libido: si libido compressa est, succedit ambitio: si ambitio contempta est, ira exasperat, superbia inflat, vinolentia invitat, invidia concordiam rumpit, amicitia zelus abscindit, etc. Ex isto loco quemadmodum Luthere exprimere valeas, omnia opera esse peccata, nemo nisi discipuli tui videt. Imprimis non dicit, quod uno vitio victo aliud nos vincat, sed quod alia pugna carnis insurgit. At ut illud interim praestemus tibi, cur intercalas auctoritatem, et non legis continuate: ait enim, Si avaritia prostrata est, exurgit libido. Prosternere ergo avaritiam, non est peccatum: sed virtus. Et si libido compressa est, succedit ambitio. Igitur comprimere possumus libidinem, ita ut nullam habeat rationem peccati. Cyprianus itaque adeo negat, omne opus esse peccatum, ut affirmet easdem affectiones, quae nos quandoque devincunt, a nobis etiam vicissim superari. Definite ergo caeci esse. Cessate, peccata dicere, opera, quae per auxilium Dei a nobis fiunt, et maxima ipsius sunt beneficia. Utrum⁷⁸ quando Paulum ipse, sed in eo vivebat CHRISTUS, quando nihil sub sole metuebatur, quod se a caritate Dei separaret, tunc etiam omne opus eius peccatum dicere audetis? An praedicatio Ioannis praecursoris CHRISTI, et omnes etiam martyrum confessiones, quando pro CHRISTO cadebantur, occidebantur, et dilaniabantur, peccata etiamnum erant, quia procedebant a libero arbitrio? Cum tamen opera, quae non fiunt per liberum arbitrium, digna esse non possunt aliquo praemio, eo quod ut peccatum, ita neque virtutis opus est, nisi libere fiat. Profecto qui ita est in sanctos blasphemus,⁷⁹ neque sanctissimae Dei genitrici parcit.⁸⁰ Dicite ergo officia intemeratae virginis, dum CHRISTUM lactabat, gestabat, et nutriebat, peccata fuisse. Atque adeo verbum illud, Ecce ancilla domini, ex quo beata dici meruit ab omnibus generationibus, ut sit vestra consummata blasphemia. Nos enim Paul. auscultamus, qui ad Cor.⁸¹ euigilare iustos iubet, ne peccent. Et rursus, si nupserit, inquit, virgo, non peccat. Et Petrus,⁸² egregias nobis virtutes proponens, subdit, Haec enim facientes non peccabitis aliquando: et Iacob⁸³ non ait, In omnibus offendimus omnes: sed in multis. Sane quod alia sunt in quibus non peccemus: et Ioan.⁸⁴ Omnis qui in eo manet, non peccat. Quin satis nobis est, CHRISTUM audire magistrum,⁸⁵ qui ait, Ecce sanus factus es, iam noli peccare. Ex his nuncque et huiusmodi aliis confecit Synodus⁸⁶ sancta praesens, confessionem illam in calce cap. 11. adversari: scilicet, orthodoxae religionis doctrinae, qui dicunt, iustum in omni bono opere peccare, et can. 25. ubi talium ausum anathematis ferit censura.