De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

IN capite ergo statim disputationis duas istas voces, iustificatio, et, fides, exponere est operaepretium. Iustificatio trifariam (ut in secunda sua propositione cum Lutheranis consentiamus) accipitur.¹ Prima, genuinaque notio huius nominis, est acquisitio iustitiae: nempe ex iniusto iustum fieri. Sicuti calefactio ex frigido fieri calidum. Nomina enim huius figurae mutationem inter duo contraria significant. Secunda huic proxima notio est, ut significet augmentationem iustitiae. In his quippe formis quae gradus habent, nomen verbale non solum primam mutationem, sed progressionem quoque significat. Dicitur enim etiam calefactio, intensio caloris. Quae quidem duae acceptiones celeberrimae sunt in sacris eloquiis. De prima ait Paul.² Ei autem, qui non operatur, credenti in eum qui iustificat impium. Et, Qui mortuus est, iustificatus est a peccato. Est enim iustificatio hoc primo modo,³ ut est in glossa super illud Rom. 8. Quos vocavit, hos et iustificavit, peccatorum remissio per gratiam spiritus sancti. Videlicet, qua gratia formaliter iustificamur virtute, et merito CHRISTI. Unde ad Corinth. Paul. Fornicarii, inquit, idolis servientes, adulteri, et cetera, fuistis: sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed iustificati estis in nomine domini nostri IESU CHRISTI, et in spiritu Dei nostri. Quamobrem iustificatio impraesentiarum non dicitur a iustitia, speciali virtute: sed quemadmodum libro priori de iustitia originali dicebamus, ut importat rectitudinem totius hominis. Hoc nanque significatu usurpat quoque nomen iustitiae Arist.⁴ Instar corporeae iustificationis: tunc enim res una cum altera iustificatur, quando adaequantur ambae. Et quanuis inter nos et Deum, quippe ubi non est omnino aequalitas, integra esse nequeat ratio iustitiae, iustificamur tamen, cum suae voluntati subiecti, ad suam legem et regulam exigimur, et secundum fragilitatem nostram referimur et coaptamur. Haec enim iustitia est, quam commemorat Paul. in initio statim epist. ad Rom. Ubi enim dicit Evangelum esse virtutem Dei, confestim annectit, Iustitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem. De secundo modo iustificationis⁵ legimus, Qui iustus est, iustificetur adhuc.⁶ Et, Non verearis usque ad mortem iustificari.⁷ Et, Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum.⁸ Quibus verbis contradixisset Paulo:⁹ ubi ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem, et non ex operibus, nisi Paul. de priori iustificatione: Iaco. vero de altera loqueretur. Tametsi suo loco explicabimus, ut etiam opera nostra concurrant in iustificatione. Nisi quod Paul. loquitur de praecedentibus. Tertio modo¹⁰ usurpatur praeterea nomen iustificationis pro eo, quod est, reum absolui in iudicio, et pronuntiari ab illo. Neque usurpatio haec adeo est aliena a prima, quinimo omnino illi agnata. Quemadmodum enim in re apud Deum iustificari, est eum, qui iniustus erat, iustum fieri: ita in foro exteriori coram hominibus, est, eum qui iniustus habetur, et reus sit, secundum allegata, et probata, pronuntiari iustum. Quo sensu ait Sapiens,¹¹ Qui iustificat impium, et qui condemnat iustum, abominabilis est uterque apud Deum. Et, Si fuerit causa¹² inter aliquos, et interpellaverint iudices, quem iustum esse perspexerint, illi iustitiae palmam dabunt. Ad verbum graecum reddendum esset, Illum iustificabunt. Neque abhinc quidem longissime distat significatio illa psalmi.¹³ Ut iustificeris in sermonibus tuis, et vincas cum iudicaris: id est, ut cum homines de te iudicaverint, iustus inveniaris. Ad hunc prope modum, iustificare, significat etiam commendare, seu iactare iustitiam. Secundum illud, Ille autem volens iustificare seipsum.¹⁴ Et, Vos estis, qui iustificatis vos coram hominibus: Deus autem novit corda vestra. Haec autem tertia significatio nuspiam est apud Paulum, nec in scriptura: ubi sit mentio de nostra per CHRISTUM iustificatione. In quo Lutherani (quae sua est tertia propositio) turpiter falsi, nequiter fallunt. Sed accipitur iustificatio primo modo pro vera acquisitione novae iustitiae. Et ubi accipitur secundo modo, designatur quoque vera augmentatio iustitiae, quae fit per opera nostra, emanantia ex gratia Dei, et non duntaxat reputatio seu commendatio iustitiae, ut in subsequentibus fusius demonstrabitur. Usus est ergo Paul. nomine iustificationis (si rem coniectari nobis licet) alludens forsan ad originalem iustitiam, in qua creati sunt Protoparentes nostri. Nam quoniam illam omnes ex culpa sua perdidimus, liberationem: ab hoc nostro originali contagio significanter nuncupavit iustificationem: hoc est, restitutionem, et quadantenus instaurationem, non quidem eiusdem prorsus originalis iustitiae, sed tamen rectitudinis hominis ad Deum, quae illius erat forma et radix.¹⁵ Quocirca ut scite adnotavit S. Thom. 1. 2. q. 113.¹⁶ Quamvis iustificatio nostra, et a fide inchoetur, et consummetur per caritatem, a neutra tamen harum virtutum sortitur nomen: sed a generali iustitia. Eo quod fides peculiaris virtus est intellectus: veluti caritas, voluntatis: sed iustitia totam designat hominis rectitudinem. Hinc fit, ut iustificatio, solum passive accipiatur pro illo motu, qui est in homine.¹⁷ Neque propria est distinctio qua aliqui effingunt, aliam esse in CHRISTO iustificationem, quae est causa nostrae, et aliam in nobis, quae est illius effectus. Nam sicut apud philosophos, motus non est in movente, sed in re mota, ut calefactio non est in igne: sed causa calefaciendi, unde procedit calefactio, quae est in aqua. Nec concederet Arist. quod calefactio actio sit in igne, sed ab igne: sunt enim iidem motus, actio, et passio, licet respectus actionis sit in igne. Eodem modo neque in Deo neque in CHRISTO est proprie iustificatio nostra, nisi quia in eo est causa unde procedit iustificatio nostri.¹⁸ Unde Aug. de spi. et lit. cap. 11. exponens illud Pauli, Iustitia Dei in eo revelatur etc. ait ideo dici iustitiam Dei, quod nobis illam impartiendo, iustos nos facit. Et super illud Psal. 30. In tua iustitia erue me. Iustitia, inquit, Dei nostra sit, cum nobis donatur. Et haec de primo verbo quaestionis, scilicet iustificatio.

Alterum vero, puta fides,¹⁹ non solum pars adversa, ut in quarta ipsorum propositione retulimus, sed nostri etiam in tot discindunt ac dilaniant significatus, ferme quot sunt in scripturis verba de fide. Adeo ut vix possimus mente retinere tam multiiugam nominis aequivocationem. Etenim adversarii quo fidem quae est extra caritatem, fidem esse denegent, de qua tamen ait Paul. Si habuero fidem,²⁰ ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum: confingunt, nec scio quam fidem miraculorum, distinctam a fide catholica. Et quo defendant sola nos fide iustificari, discernunt aliam fidem historiae evangelicae (quam negare nequeunt haberi posse extra gratiam) a sua fide iustificante, confinguntque nescio quas alias fides: ut est potissimum videre apud Melanth.²¹ in apolo. et latius in locis communibus: et apud Bucerum²² in sua modo reconciliatione controversiae iustificationis. Quin Pighius²³ etiam noster docet fidem accipi pro fiducia: item pro conscientia. Atque alios iam usque ad quindecim sectiones fidei audivi multiplicantes: scilicet, pro auctoritate, pro promissione, pro iureiurando, et nescio quibus aliis modis. Quae quidem varietas, et diversitas, praeterquam quod absque ratione et arte rei simplici tribuitur, omnes fimbrias, et neruos disputationis fidei praescindit. Cum enim CHRISTUS unam fidem catholicam,²⁴ quam basim structurae christianae praeiecerat, quam plurimis privilegiis donasset, ut illam in animos mortalium altius imprimeret, quivis locus scripturae, ubi tale aliquod privilegium, et virtus fidei commendatur, facile iam elusus repellitur. Sane cum quilibet fingit, hoc, vel alio modo usurpari illic, quam semel lacravit fidem. Haud quidem inficias ierim, quin sint primum omnium homonymiae, et amphibologiae explicandae,²⁵ ne disputatio hoc vitio laboret: sunt tamen iudicio, et arte dignoscendae. Agam prius cum nostris. Nam de notionibus, quibus hoc nomine utuntur Protestantes, paulo inferius futurus est sermo. Igitur quantum meditari possum, duplex tantum significatus est in hoc nomine fides.²⁶ Significat enim et virtutem moralem, quae est in voluntate, et intellectualem quae est in intellectu. Quae quidem explicatio ex ipsa statim nominis etymologia perlucet. Etenim et Cicero prius, lib. 2. de officiis, et postmodum epist. 19. ad Hiero. August. in duabus syllabis, quarum prima est a fio, secunda vero a dico, adnotarunt, fidem eo dici, quia fit, quod dicitur.²⁷ Unde fides primum omnium significat constantiam, et veritatem, quae in dictis quidpiam asserentis, aut promittentis, inesse debet: quae nimirum moralis virtus, fidelitas etiam nuncupatur. Qua de causa ait illic Cicero, Fides est dictorum, et conventorum constantia et veritas: quae quidem est totius iustitiae fundamentum.²⁸ Ob idque in pactis, ubi est utrinque mutua promissio, dixit ille. Accipe, daque fidem.²⁹ Falluntur ergo, nisi ego fallor, qui dicunt uno modo accipi fidem pro promissione vel sponsione. Nam promissio res est prior fide. Etenim cum quisquid pollicetur, dicitur promissione illa dare, astringere, et obligare suam fidem: quam postea liberat, cum implet promissionem, vel violat, si non implet. Non tamen dicitur, obligare, aut dare promissionem, sicut nec dicitur, implere fidem, sed promissionem. Est ergo fides non promissio, sed veritas firma, quae servanda est ob promissionem, et quam promittentes quodammodo impignoramus. Et ideo qui iniuria ab aliquo circumuenitur vel defraudatur, implorat deorum hominumque fidem: quod est, constantiam et veritatem. Neque opus est aliam fidei acceptionem fingere pro auctoritate illius, cui credendum est. Quippe cum in hanc recidat, quam modo diximus, constantiam, et veritatem. Inde enim quisque dignus est, cui adhibeatur fides, quod constans et verus existimatur, ut faciat quod dicit. Qua qui caret constantia, dicitur carere fide. Ut, Fronti nulla fides. Et hoc modo dicimur derogare fidem eius, cui facimus ne habeatur fides, et reconciliare fidem eius, cui facimus ut detur fides. Et bona dicitur fide quis, quid gerere, aut possidere, dum sine dolo malo id facit.

Secundo modo accipitur fides,³⁰ ut est intellectualis virtus. Nempe assensus quem praebemus enuntianti aut promittenti nobis aliquid. Quae quidem notio ex priori nascitur. Cum enim ille, quem fidem primo modo habere scio (id est dictorum constantiam et veritatem) mihi asserit quicquam, aut promittit, persuadet quidem mihi, quod dicit: et (quod idem pollet) facit mihi fidem: hoc est, generat in me assensum, quo illi credo. Qui quidem proinde assensus dicitur fides. Tametsi idiomatum isti morosi observatores aiunt, huiusmodi assensum non tam proprie nuncupari fidem. Dicitur nanque graece πιστις,³¹ α πεπεισμαι, quod est persuasi, et fidem feci. Et ideo πιστις potius (aiunt) transferenda esset latine, persuasio, quam fides. Imo grammaticissimi quidam dicunt, non posse reddi una voce latina. Et de hoc complent longissimas pagines. At vero tametsi Quintilia transtulerit persuasionem, nihilominus latini etiam celebratissimi appellant, fidem. Et quidem merito. Nam ut apud latinos fides, ita et apud graecos πιστις tam passive accipitur, quam active. Est enim apud illos πιστιν διδοναι, και δεχεσθαι, quod nos vertimus fidem dare, et accipere. Et ideo illa persuasio, quae mihi fit ab alio, optime dicitur fides, quam ipse mihi facit, et ego illi habeo. Unde habere, seu adhibere fidem, credere est. Ut apud Terentium, Si haec fidem habeat se iri praepositum tibi. Et apud Poetam,³² Credo equidem, nec una fides, genus esse deorum. Et Cicero in Topic. Argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem. Et idem in officiis, His, inquit, fidem habemus, quos plus intelligere, quam nos arbitramur. Et quamvis doctores sancti primi fuissent, qui rem hoc nomine donassent, satis haberet notio haec auctoritatis. Est enim apud omnes ecclesiasticos summo consensu recepta. Duos ergo si demus huic nomini fides, significatus, satis est.³³ Nempe ut sit fides, quam mihi quispiam dat, dum quicquam asserit, aut promittit, et quam ego vicissim do illi, dum credo. Has duntaxat notiones edocet Aug.³⁴ de spir. et lit. cap. 31. His verbis, De hac enim fide nunc loquimur, quam adhibemus cum aliquid credimus: non quam damus cum aliquid pollicemur: nam et ipsa dicitur fides. Sed aliter dicimus. Non mihi habuit fidem: aliter autem, Non mihi servavit fidem. Nam illud est, non credidit quod dixi: illud, non fecit, quod dixit. Secundum hanc fidem, qua credimus, fideles sumus Deo: secundum illam vero, qua fit quod promittitur, etiam Deus ipse fidelis est nobis. Hoc enim dicit Apostolus,³⁵ Fidelis Deus qui non vos permittit tentari supra id quod potestis. Tantum Aug. Animadvertamus ergo, duobus modis dici fidem. Primo, qua Deus est nobis fidelis, altero, qua nos sumus Deo. Uno cap. 3. ad Rom. designat Paul.³⁶ utranq. Ubi enim ait, Quid, si quidam illorum non crediderunt? Nunquid incredulitas eorum fidem Dei evacavit? Absit, ibi fides accipitur primo modo pro fide qua Deus est fidelis in suis promissionibus: quae porro non pendent ex operibus nostris, ut Iudaei putabant. Et ideo ait, quod quanuis quidam non crediderint promissionibus Dei, nec legem eius servaverint, firma tamen veritas manet in suis dictis, ut faciat quod dixit. Ubi autem paulo inferius ait, Iustitia autem Dei per fidem IESU CHRISTI in omnes, et super omnes qui credunt in eum, loquitur de fide secundo modo: nimirum qua nos credentes fideles sumus Deo, quae quidem causa est, et fundamentum iustificationis nostrae. Ex his primo colligitur, quod non est necessarium ut alio modo accipiatur fides pro fiducia: ut tam nostri quidam, quam adversarii omnes pro comperto habent. Nam fiducia,³⁷ res est alia a fide et proles eius. Nec per se proprie est virtus, sed virtutis modus. Est enim ut scienter ait S. Thom. 2. 2. q. 129. roborata spes ex aliqua firma opinione: seu robur spei, pertinens ad magnanimitatem. Inde enim quod fidem habeo dictis asserentis, aut promittentis, spero et fido ita fore. Quinimo quanuis ex fide nascitur, a caritate postmodum augetur et perficitur. Et ideo fiducia a fide nomen trahit, sicuti effectus a causa. Quamobrem firma, certaque fides exprimitur nomine fiduciae: veluti causa, nomine effectus. Id quod ex exemplis ipsis, quae isti multiplicatores significationum fidei adferunt, palam constat. Aiunt enim hoc modo accipi fidem pro fiducia: ubi ait Iaco.³⁸ quod is qui a Deo quicquam postulauerit, postulet in fide, nihil haesitans, ita accipi quoties in Evangelio exigebat fidem ab illis CHRISTUS, qui ad se veniebant petitum sanitatem: et ubi ait, Si habueritis fidem sicut granum³⁹ sinapis, dicetis monti, transi hinc, etc. Et ubi ait Paul. Si habuero omnem fidem,⁴⁰ ita ut montes transferam, etc. Cum tamen sit manifestissimum in his omnibus locis accipi fidem pro fide catholica: id est pro assensu firmo, certo et constantissimo, quem debemus, praebemusque dictis CHRISTI. Enimvero cum haec fides esset fundamentum, qua nititur tota salus nostra, ut crederemus CHRISTUM esse Deum, atque adeo vera esse omnia quaecunque nos evangelizando docuisset, in corroborationem huius fidei faciebat omnia miracula. Quae Patribus et theologis receptissima doctrina est. Atque ex illo loco compertissima, ubi dimittens Apostolos praedicatum Evangelium⁴¹ sic eos instituit. Signa autem eos qui crediderint, nempe qui fidem catholicam susceperint, haec sequentur. In nomine meo daemonia eiicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, etc. Quare mirari satis nequeo, cum quod adversarii nostri aliam fidem miraculorum excogitaverint, quam catholicam, tum maxime quod nostri doctores aliam agnoscant, ubi ait CHRISTUS, Si habueritis fidem⁴² sicut granum sinapis, dicetis monti huic, transi hinc illuc, et transibit: cui concinit illud Pauli, Si habuero fidem,⁴³ ita ut montes transferam: aut ubicunque in Evangelio miraculum facturus, fidem exigebat. Illud enim de Centurione⁴⁴ salutem puero suo deprecante, Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel, de qua rogo fide quam de catholica intelligitur? Sicuti et illud ad caecos, Creditis quia hoc possum facere vobis? Quibus respondentibus, utique domine, subdit, secundum fidem vestram fiat. Sed hoc est, quod istos decipit, quod, ut paulo ante dicebamus, aliquando gradum ipsum certissimae fidei explicant nomine fiduciae, ut eodem capite, Confide fili. Non considerate, quod fiducia solum commendatur tanquam signum firmissimae fidei. Et ideo potius nomen fiduciae accipitur pro fide, quam nomen fidei pro fiducia. Quocirca eadem est fides catholica, quam modicam reprehendit in Petro, quae erudiebat futurum caput Ecclesiae, et quam in Chananaea,⁴⁵ magnam commendavit ad confusionem populi Israel. Nec alia quidem est, de qua ait, Omnia quaecunque⁴⁶ orantes petitis, credite quia accipietis. Credere enim non significat, nisi assensum quem praebemus promittenti: unde si firmus est, progignitur fiducia. At vero, si quis arguat contra, non esse petendi necessariam persuasionem, quod sit impetraturus quicquid petit: quippe quae esse potest falsa, et tamen est semper necessaria fiducia: ergo illic fides, accipitur pro fiducia. Hunc ego etiam redarguam. Nunquid minus absurditatis habet, fiduciam, qua quis fidit se obtentum ire quicquid a Deo petierit (si modo id recte postulet) falsam esse posse, quam fidem, qua idem credit? Profecto quam certa et firma debet esse fiducia petentium, tam certa esse debet fides. Nam si fiducia ex fide nascitur, quo pacto erit fiducia firmior fide? Attamen fidem hanc explicat Servator noster, Amen amen dico vobis,⁴⁷ quicquid petieritis patrem in nomine meo, dabit vobis. Amen amen, verbum iurantis est. Petere autem in nomine CHRISTI, est petere ea, quae ad salutem animae pertinent, quando et ubi oportet. Et in tali articulo tam fides, quam fiducia certissima esse debet: in alio vero utraque erit falsa. Unde Iaco.⁴⁸ ubi ait, Qui postulat a Deo, postulet, in fide nihil haesitans: proculdubio de fide quam pollicenti Deo debemus, palam loquitur: et idcirco addit, nihil haesitans. Quo enim quisque gradu credit, eodem et confidit. Admonet⁴⁹ ergo Iaco. ut nemo quicquam postulet, nisi quod certo credit ad salutem sibi conferre, et tunc nihil haesitet. Vel si non sit ita certus, non habeat aliam, vel fidem, vel fiduciam impetrandi, nisi sub conditione, si id quod petit, tale est.

Quod demum addit idem Alber. fidem etiam accipi pro conscientia: ubi ait Paul.⁵⁰ Omne quod non est ex fide, peccatum est, esset qui negaret: quoniam forsan sensus Pauli, non est nisi, omne quod est contra fidem CHRISTI, peccatum esse. Sed tamen ut demus, accipi illic pro conscientia, profecto non differt a fide, nisi ut particularis cognitio quae applicatur ad opus, distat ab universali. facere enim contra conscientiam, est facere contra, quam fides doceat. De alia vero divisione fidei acquisitae, et infusae satis hic fuerit praenotasse, quod haec nomina non competunt actibus, sed habitibus: quorum primus a Deo infunditur: alter vero humano usu acquiritur. Horum cap. 9. mentio redibit. Obiectum⁵¹ autem actus et habitus promiscue apud philosophos eodem nomine fidei nominantur, eo quod actus circa obiectum versetur, et habitus sit propter actum. Hac enim notione usurpamus fidem, dicentes omnia quae sunt in sacra pagina, esse fidem catholicam: scilicet, quia sunt obiectum fidei. De illis vero tribus membris, credere Deum, Deo, et in Deum, ratio locum dabit quo dicamus.