De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Causis itaque iustificationis ex catholicorum theologia, ut antiqua, ita probatissima, constitutis, de quarum ratione haud grande inter ipsos dissidium est, agenda iam res est cum adversariis. Animadvertenda enim tria dogmata sunt, et expendenda, quae de causis formalibus praedicant.¹ Primum dicere pertendunt, quod non ita remittuntur in iustificatione peccata, ut tollantur: sed solum quod a Deo non imputentur. Secundum, quod nulla in nobis inest iustitia formaliter, per quam simus iusti: id est, accepti Deo, et digni vita aeterna. Et tertium, quod omnes quotquot fuerunt, eruntque iusti post peccatum Adae, tales sunt formaliter per iustitiam CHRISTI, quae omnibus imputatur, ut singulorum propria. Primum quidem punctum, quatenus ad peccatum originale spectat, patentissimum est apud ipsos, ut libro priori, cap. 11. et 12. visum est. Puta, non ita remitti in baptismo, ut prorsus tollatur. Sed de actualibus varie, et lubrice loquuntur. In colloquio Vuormatiensi² dissimilem statuebant rationem, inter originale, et actuale. Nempe, quod actualis culpae cum actu transeat, non manet nisi reatus: quo soluto, nihil restat peccati. Imo neque reatus ullus poenae. Nam aiunt, per fidem simpliciter peccata condonari. Sed de peccato originali, diluto per baptismum reatu, manet actus insultus ille concupiscentiae, quem dicunt esse Deo odibile peccatum. Attamen in aliis locis, idem videntur de actuali, quod de originali sentire. Iugiter enim glossant remissionem peccatorum, et iustificationem, per hoc, quod fide iusti reputamur propter CHRISTUM. Verba sunt in apologia Augustana, art. 6. de iustificatione. Placet obedientia (videlicet iustificatorum) erga legem, et reputatur quaedam iustitia. Et Melanthon in apologia identidem replicat,³ quod quanquam in iustificato sit renovatio inchoata, tamen haerent adhuc in natura reliquiae peccati. Et rursum, Haec inchoata legis impletio placet Deo, quia propter fidem in CHRISTUM non imputatur nobis hoc quod deest impletioni legis. Et in libello imperatorio, ubi limatius videntur loqui, adhuc inculcant verbum reputari. Aiunt enim, Et sic fide in CHRISTUM iustificamur, seu reputamur iusti. Idem in concordantiis Buce. et super Paul. Ro. cap. 2. Et Luthe. ar. 2. generaliter dicit, quod non est idem, peccata remitti, et peccata tolli. Atqui cum dicant in omni opere bono iustum peccare (de quo libro. 3. disserendum nobis restat) manifeste ex ipsis colligitur, nullum simpliciter esse iustum apud Deum: sed id tantum venire nomine iusti, quod Deus propter suam misericordiam non imputat nobis peccata nostra. Si enim officia, quae in gratia facimus, peccata (ut aiunt) de se omnia sunt, consequens est, ut neque peccata vere remittantur, sed tantum non imputantur. Et hac de causa tanti isti faciunt acceptionem illam tertiam iustificationis, quam nos supra explicuimus. Nempe, quod dicatur quis iustificari, dum iustus pronunciatur. Quo nimirum verbo creberrime utuntur, ut sub quo venenum abscondant. Videlicet, quod uti iudices humani iustos saepe legitime eos pronunciant, qui vere non sunt tales, ita sit apud Deum. Atque adeo in hoc sensu legunt illud, Beatus vir cui non imputavit dominus peccatum. Et, Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam: et his similia. Atque ideo nobis imponunt, ac improperant, quod censeamus non indigere misericordia, et gratia Dei, nisi in primo puncto iustificationis. Quia docemus opera iustificati nulla opus habere remissione. Hoc autem punctum non est, cur nos hic diu remoretur: sane, quod satis discussum, excussumque a nobis est loco citato. Ubi testimoniis satis multis, et plane firmis scripturae, sanctorumque attestationib. et rationibus manifestis demonstravimus, quam fiat p baptismum plenissima remissio, non solum originalis, sed et actualis peccati. Nec minus pleniter sit per poenitentiam. Nisi quod non semper poenae omnes, et supplicia, quae debentur temporaria, condonantur. Enimuero, dicere Deum peccata remittere, non tamen prorsus tollere, hominis est, vocem remissionis, ignorantis. Non enim remittere, in Deo est imminuere, sed penitus condonare, atque ita ignoscere, ut non magis deinceps agnoscat, quam si nunquam fuissent commissa: iuxta illud, Omnium iniquitatum eius non recordabor. Cum enim offensa in Deum solum committatur, si ipse parcit, nihil restat unde aliqua possit extare ratio culpae. Et quod loco citato dicebamus, identidemque adversus istos inculcandum est, dum ab hac verborum repugnantia non desistunt, contradictoria dicit, qui ait, manere peccatum, et non imputari a Deo. Nulla etenim excogitari potest ratio culpae, quam summa illa bonitas non odio habeat: eo quod culpa id sonat, quod erratum contra eius voluntatem. Si autem odio habet, quomodo esse potest, ut non ab ipso reputetur malum? Imo idipsum est, odio habere, quod imputare. Invertamus ergo argumentum. Deus ita remittit peccatum, ut odium penitus deponat, quod habebat in iniquum, et suam iniquitatem: ergo ita remittit, ut rationem etiam culpae prorsus abstergat, et tollat. Et confirmatur. Deum non imputare peccatum (ut 1. 2. quaest. 113. articulo secundo ait sanctus Thomas)⁴ ex divina dilectione procedit, quod autem Deus eum diligat, in quo ulla superest ratio mortalis culpae, contradictio est: atque ita ergo implicatur, qui dicit peccata manere, sed non imputari. Non legerunt isti forsan in libro de perfectione iustitiae Augustinum.⁵ Cuius verba sunt. Certe iustus est Deus: negari non potest. Imputat autem Deus homini omne peccatum: quia neque peccatum est, quicquid non imputabitur in peccatum. Collige ergo, qualiter quod Deus non imputat, id facit, ut peccatum non sit. Unde praue in praesentia utuntur illo tertio significatu iustificationis,⁶ pro eo quod est, tantum pronunciari iustum. Mortalium quippe iudices, quibus abdita cordium iudicare non incumbit, sed secundum humana testimonia, causarum merita cognoscere, dicuntur iustificare reum, quando ipsum absolvunt: etiam si maneat coram Deo in culpa. Et ita usurpatum est verbum in illo Proverbiorum, Qui iustificat impium,⁷ et qui condemnat iustum, abominabilis est uterque. Sed tamen apud Deum, qui penitissime intuetur pectora nostra, nulla est iustificatio, ubi non sit omnino deletio culpae: alias fictio esset, et non veritas, quam tamen asseruit CHRISTUS, ubi ait, Pater, sanctifica eos in veritate, sermo tuus veritas est. Et, Si filius vos liberaverit, vere liberi eritis.⁸ Ex quibus veritatis verbis infert Apostolus, quod nihil nunc damnationis est iis, qui sunt in CHRISTO IESU, qui non secundum carnem ambulant.⁹ Neque verum tunc esset, quod ait Ioan. Scitis, quia ille apparuit, ut peccata tolleret. Et, Ecce agnus Dei qui tollit peccata mundi.¹⁰ Atque adeo illud, Videte qualem caritatem dedit nobis pater, ut filii Dei non nominemur modo, verumetiam vere sim.

Iam vero de peccatis actualibus validiora quaedam argumenta¹¹ sunt, quam de originali. Primum, quod cum transeant actu, et maneat solo reatu, illo remisso, nihil sit reliquum peccati. Mox, quod remittitur speciali ope Dei convertentis nos. Admirandi enim sunt homines isti defensores gratiae Dei, ut non videant, quam et ipsi iniuriam imprudentes irrogant. Cum enim Deus speciali favore, et adnixu nos convertat (quia, Nemo, inquit, potest venire ad me, nisi pater meus traxerit eum)¹² quomodo non erit tam potens revellere animum nostrum ab illo bono commutabili, et ad se convertere (quod est culpam tollere) quam fuit liberum nostrum arbitrium ad avertendum se ab eo? Quod si actualem culpam (quod negare non possunt) concedant omnino tolli, dum remittitur, idem convincitur, et de originali fateri. Nam et remissio illa a Deo quoque est per IESUM CHRISTUM. Igitur verba illa, Beati, quorum tecta sunt peccata, et quibus non imputavit dominus peccatum: adeo non insinuant ullum superesse in homine peccatum, quod Deus caelet, aut quod imputari posset, ut intelligentibus naturam infinitae suae bonitatis et veritatis, evidentissime demonstrent, idem pollere tecta esse, et non imputata, quod funditus esse abolita. Nam si vel minima inesset ratio culpae, nunquam illam aut suprema bonitas contegeret, aut summa veritas non imputaret. Etenim misericordia (inquit Propheta) et veritas obviaverunt sibi:¹³ id est, Misericordia, et iustitia inseparabiliter sunt complexae. Et ideo licet misericordia eius praeveniat nos: ita tamen ut voluntatem nostram excitet ad faciendum iustitiam, et iudicium. Videlicet, ut per poenitentiam, quod opus est, et suum operantis, et nostrum cooperantium, culpa expungatur, ac denique poenitentiae fructibus debitorum reliquiae persolvatur. Optime ergo confessum modo est a S. Syn. ses. 6. ca. 7. quod cum iustificamur, non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus.¹⁴

De secundo etiam articulo, nimirum de iustitia inhaerente, varie etiam sunt Lutherani locuti.¹⁵ Neque unus sensus est negantium inhaerentem iustitiam: sed certe duplex. Id quod attentione consyderandum est. Nam voce iustitiae inhaerentis, non tantum infusos a Deo habitus, verum et actus ipsos quibus nutu et motione spiritus sancti probe operamur, possumus concipere. De habitibus apud istos nullus habetur sermo. Quin fidem, qua iustificamur non agnoscunt esse habitum quiescentem: sed actum, et apprehensionem misericordiae Dei, quanuis actum ipsum ait art. 1. Luther. a solo Deo infundi. Neque nomine gratiae aliud intelligunt, quam per adverbium gratis. Licet iam incipiant dicere, quod eadem fides sit gratia. Neque de caritate aliud explicant, quam quod ait Paul. diffundi in cordibus nostris.¹⁶ Quin frequentius utuntur modo loquendi Magistri: scilicet, quod spiritus sanctus datur. Et licet in libello imperatorio fateantur, infundi caritatem, nihil tamen neque libellus, neque Bucer in apologia meminerunt de habitu. Et Melanthon in apologia iustificationis, hoc nostrum irridet habituum figmentum. Porro autem hac ratione negare iustitiam inhaerentem, ut supra dicebamus, non esset quidem apertissima inficiatio scripturae sacrae. Quare S. modo Syn. verbum habitus, subticuit. Esset nihilominus temeritatis insignis, non solum S. Patrum, atque omnium theologorum sententiae (ut habetur in concilio Viennensi) absque ulla ratione et causa obuiare, verum Synodo ipsi idem censenti,¹⁷ tanquam magis et scripturae consonum, et probatum Patribus. Attamen non solum huiusmodi habitualem iustitiam, verum neque illam, quae est in actionibus ipsis adamussim confitentur. Aiunt quidem (uti supra retulimus) actum poenitentiae esse ex motione spiritus sancti, et caritatem infundi nostrae sanctae voluntati, ut possit inchoare iustitiam operum. Sed per haec tamen verba hoc penitus largiuntur, quod insit iustificatis quaedam iustitia imperfecta, et inchoata: videlicet, opera, quibus non prorsus satisfacimus iustitiae, et praeceptionib. Dei. Quia in hac vita, dicunt, non possumus ad iustum implere praeceptum illud dilectionis Dei super omnia. Et idcirco quocunque opere peccamus, tanquam omissione aliqua illius praecepti. Et hac de causa dicitur iustitia imperfecta. At quia paulatim crescit, quoadusque perficiatur in patria, appellatur iustitia inchoata. Sed huic controversiae de imperfectione, inchoationeque iustitiae libro. 3. dicatus est locus. Hic autem de inhaerente iustitia hanc saltem conclusionem statuimus,¹⁸ quin et monumentis Patrum, et Ecclesiae sanctionibus secundum testimonia sacrae scripturae fixum semper, confessumque orthodoxis monstrare adornamus. Nempe iustitiam Dei, id est, quae effectus eius est, nobis inhaerere. In hoc sensu, quod praeter generalem eius influentiam, qua universum gubernat, speciali nos favore, et numine adiuuat, ad sua ipsius iussa digne faciendum. Itaque sive hoc fuerit per habitus infusos, sive per actualem succursum, hic tamen fidei articulus est, quod operum iustitia, quae nos facimus sua ipsius est, peculiari nos subsidio permoventis. Est enim cumprimis condemnatio Milevitani concilii sub anathemate can. 3.¹⁹ gratiam, qua iustificamur per IESUM CHRISTUM dominum nostrum ad solam remissionem peccatorum valere, quae iam commissa sunt, non etiam in adiutorium, ne committatur. Et can. 4. et 5. explicatius quoque subscribitur, gratiam Dei non solum esse necessariam ad intelligentiam mandatorum, sed etiam ut quod faciendum cognoverimus, etiam facere diligamus, atque valeamus: neque solum ut facilius possimus, sed simpliciter, ut legem possimus implere, gratiam caelitus debeamus postulare. Est ergo confessio catholica, gratiam Dei (utcunque id fuerit) nobis inesse, seu in habitu, seu in actu. Et ita semper intellexit Ecclesia.²⁰ Sine me nihil potestis facere.²¹ Et non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis: scilicet, de speciali auxilio.²² Et, Deus est qui operatur in vobis velle et perficere pro bona voluntate.²³ Et, Gratia Dei sum id quod sum: gratia autem eius in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi, non ego solus, sed gratia Dei mecum.²⁴ At gratiam iustificantem, per quam sumus, id quod sumus, manere in nobis ad opera, quae non sunt ipsius tantum, sed ipsius cum libero, arbit. constitutissimum, et S. Patribus sanctissimum est. De quo lib. de gra. et lib. arb. cap. 4. August.²⁵ Homo ergo gratia iuvatur, ne sine causa voluntati eius iubeatur. Unde Psalmista, Adiutor meus esto, ne derelinquas me.²⁶ Quod optime observans illic, cap. 6. subdit necessarium esse homini, ut gratia Dei non solum iustificetur impius, id est, ex impio fiat iustus, sed etiam ne derelinquatur: ut iustificatus ambulet cum illa gratia, et incumbat super ipsam ne cadat: iuxta illud, Quae est ista quae ascendit dealbata, incumbens super fratruelem?²⁷ Hanc inhaerentem iustitiam bipartito explanavimus: consultissimam determinationem sanctae praesentis Synodi Tridentinae exponentes cap. 7.²⁸ Ubi anathema cum censet, quae inhaerentem iustitiam non confiteatur. Nempe auxilia quae virtute baptismi et iustificantis gratiae Deus impendit iustificatis ad operandum. Et ideo quicquid sit de habitibus, haereticus exhinc habendus est, qui iustitiam inhaerentem negaverit. At quanuis nomen habitus subticuerit (quia non duxit illos sub anathemate sancire) tamen utendo nomine infusionis fidei, spei, et caritatis, et appellando inhaerentem iustitiam, stolam primam restitutam pro illa, qua Adam perdiderat, probatissimum habet, auxilia huiusmodi nobis ferri per infusos habitus, quibus CHRISTUM induimus: adeo ut ingentissima iam sit temeritas habitus negare.