De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Per haec communita nobis via est, ad investigandum, quid homo ille naturaliter posset, quidque minime, si auxilio esset gratiae destitutus. Hoc enim propositum nobis est de singulo hois statu differere. Quod per tres hic conclusiones, ex praefatis tribus consyderationibus appendentes, constabit facile. Prima.¹ Posset tunc ille homo solo generali auxilio Dei suffultus, et unam primam rerum cognitione districte causam nosse, et ea quae naturale ius de officiis, virtutibusque humanis docet, tum pernoscere, tum etiam quandoque usu et more praestare. Neque vero est, ut velimus in praesentia conclusionem hanc ex omnibus suis causis demonstrare. Nam cum de hoc homine, quem fingimus, nihil, vel in sacra pagina, vel apud S. Patres scriptum sit, commodius elucidabi tur cap. 20. ubi de homine in originali culpa, eadem altius repetenda est nobis quaestio. Modo interim satis fuerit, rationem naturalem subiicere. Quae quantum ad cognitionem, talis est. Natura est effectarum rerum, ut suas quaeque causas repraesentent, ingenitumque est homini (ut paulo ante dicebamus) ex praesentis effectis causas rimari: qua ratione sunt causae. Cum ergo Deus prima sit rerum omnium, quas sentimus, causa, et supremus finis, poterit homo ad eius notitiam per haec visibilia promoveri. Attamen consyderandum est, quod cum Deus nihil agat in rebus, quatenus trinus, sed quatenus unus² (quoniam ut dictum est a theologis, opera trinitatis indivisa sunt extra) non cognoscitur ex rebus inquantum trinus, sed inquantum una summa causa, et finis, unde omnia dimanant, et quo omnia, suo quodque modo et ordine, appetitu tendunt. Et hoc est quod ait Apostolus inter obiurgandum philosophos.³ Quia quod notum est Dei, id est, acumine naturali de Deo est cognoscibile, manifestum est illis. Deus enim illis manifestavit. Et quod loquatur de manifestatione per lumen naturae, plane liquet ex eo, quod sequitur. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus et divinitas. Haec enim sunt, quae de Deo per creaturas patefacit naturae radius: nempe, ut sit unus, sempiternae virtutis, sapiens, bonus, et cetera quae haec mundi machina mole sua, ordine, et pulchritudine, confitetur de illo et praedicat.⁴ Caeli enim enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annunciat firmamentum. In quibus proinde philosophi naturales Deum opt.⁵ maximum speculati sunt. Neque id tantum de Deo agnovere, sed cuncta propter hominem esse, et moveri: hominem vero propter primam causam, quae est summus omnium finis. Et ideo causae illi supernae obedientiam, et rebus bene gestis cultum ab homine deberi. Atque eadem luce naturali discernere homo ille potuit inter bonum, et malum: honestum et turpe: illaque prima vitae humanae elementa notissima cernere, Id facias aliis, quod tibi vis fieri: idque ne facias, quae neque velis tibi. Poteratque demum nolle hominem esse animal politicum, officiaque subinde alios aliis debere, quibus pax, tranquillaque Republica inter eos consisteret. Ex hoc priori membro conclusionis de cognitione, consequens et alterum sit.⁶ Sane quod valeret homo ille in puris naturalibus, quavis originali, seu iustitia seu culpa semota, solo nutu generali Dei, opus aliquod honestum quandoque efficere, et quod esset (ut aiunt) moraliter bonum. Enimuero cognitio rerum agibilium non est, a natura sua, nisi propter opus, ut. 2. Ethic.⁷ auctor est Aristot. ergo si potens erat homo vi intellectus iudicare bonum honestum, poterat etiam et illud per voluntatem nonnunquam amore prosequi, et more praestare: saltem quatenus ordinatur in fine a natura praescriptum. Item homo (ut paulo ante dicebamus)⁸ natura sua est animal rationale, id est, aptum natum secundum rationem vivere: ergo potest id quandoque vi, et viribus naturae suae consequi. Est enim persuasu impossibile, vires inesse sensualitati expugnandi rationem, nullam tamen suppetere virtutem a natura homini, ut ratione vicissim superet sensualitatem, cum hoc maxime (ut dicebamus) naturale sit homini, illud autem contra suam naturam. Hanc praemeditationem substernimus adversus illos (quorum caput fuit Gregorius Arim.)⁹ qui inficiantur, posse hominem absque auxilio speciali Dei, vel cognoscere sufficienter, vel efficere bonum opus morale: propterea quod necessarium sit, ut referatur in Deum, quod fieri nequit naturaliter. Hoc est enim hominum haud oculate distinguentium inter finem naturalem, et finem supernaturalem hominis. Idem enim auribus exhibet, opus moraliter bonum,¹⁰ quod opus bonum commensuratum naturali fini, id est, quod fit tantum propter honestum. Nam honestum ipsum, nisi mala circumstantia vestiatur, suapte natura, virtute refertur in Deum. Praesertim quia potest naturaliter actu etiam in ipsum referri, quatenus ex creaturis potest naturaliter cognosci esse ultimus finis naturalis: quod operi moraliter bono satis est. Miraculum enim esset, quod facultas adesset naturalis rebus ceteris tam inanimis, quam animantibus obtinendi suos ipsarum fines, et tamen dignissimo animalium homini non suppeteret a natura sua vires, ut certo in moribus praescripto fine quandoque potiretur. Sane vero Paulus eo facit philosophos inexcusabiles, quod cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt: igitur propterea fuerunt inexcusabiles: quod si opera moraliter bona (ut ius naturae ostendebat, eiusdemque erat facultas) fecissent, Deus tunc specialiori favore et auxilio illis succurrisset, quo illos sibi reconciliaret. Sed sunt nobis haec latius cap. 20. differenda, et ideo supersedendum est hic, ubi tantum iacimus fundamenta naturalia. Supponimus hunc tamen conclusionem secundam.¹¹ Non quierat homo ex puris naturalibus, totum naturae bonum perficere, id est, ubicunque opus esset, bene moraliter agere. Atqui huius se ratio protinus profert. Nam cum homo (ut dictum est) etiam in puris naturalibus in continuo esset duello sensualitatis adversus rationem, necesse esset rationem, non quidem semper, sed tamen saepe succumbere hosti, nisi divinitus suppetias haberet. Nec solum propter sensualitatis pugnam, verum et propter imbecillitatem corporis, quod licet obediat obsequio despotico, tamen fatigatur, et lassum non potest ad nutum parere rationi. Quocirca posset homo unum aut alterum praeceptum naturae servare, non quidem ut amicitiam Dei commereretur (de qua re statim dicturi sumus) sed quantum ad substantiam operis, ut per bonum opus morale peccatum evitaret. Sed neque id posset frequenter, ut cap. 22. sumus latius expressuri. Atqui experimentum huius latissime patet in iis, qui sunt extra gratiam Dei, et potissimum in infidelibus, qui a numine deserti, per universa vitiorum praecipitia corruunt.

Tertia denique conclusio et assertio de nostro isto homine est haec.¹² Neutiquam poterat, etiam si nulla praecessisset culpa, vel naturali acumine intellectus apprehendere, vel suis viribus assequi summum illum, felicissimumque finem, ad quem creatus est. Assertio haec facilis est, quae ratione naturali demonstraretur. Finis enim ille extra, supraque omnem lineam est, et ordinem naturae conditae: eo quod Deus infinitus sit, omnis autem creatura, limitata, ab illaque adeo perfectionis abysso infinite distans. Unde (quod ad cognitionem attinet) sicuti sensus ad universalium cognitionem et spiritualium non protenditur, eo quod sit potentia materialis, et idcirco inferioris ordinis, ita nullus creatus intellectus, utpote qui finitus sit, immensam illam substantiam potest per se, qualis ipsa est, cognoscere. Et (ut angelum interim mittamus) de homine perspicacior ratio est. Nam cum non possit nisi per sensibilia ad divinam cognitionem consecndere: et sensibilia haec, non nisi quatenus unus est, Deum ipsum nobis ostendant, non potest homo naturaliter trinitatem, et quae sunt personarum propria (in quibus cognoscendis summa illa felicitas posita est) mentis intuitu cernere. Quinimo neque anima corpus exuta, neque incorporea intelligentia: eo quod sint limitatae virtutis. Veritatis huius firmum testimonium est in Esaia,¹³ A seculo non audierunt, neque auribus perceperunt: oculus non vidit Deus absque te, quae praeparasti expectantibus te. Cum enim humana omnis notitia rerum, aut disciplina per auditum, aut inventione per visum acquiratur, et comparetur, significantissime explicuit propheta, quam non sit humanae facultatis, divinae illius substantiae conspectus. Sed ne quis comminisceretur, posse hominem vel animo illam contemplari, adiecit divinus Apostolus,¹⁴ Neque in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit dominus iis, qui diligunt illum. Quod ille dixerat, expectantibus, expressit hic per, diligentibus. Dilectio enim proximum est, iustumque aeternae felicitatis meritum, si modo gratia Dei praeveniatur. Subdit vero, Nobis autem revelavit Deus per spiritum sanctum. Sancte ut admoneret, id, quo per naturam subvehi non valemus, numine nobis obvenire. Porro haec causa philosophis fuit,¹⁵ ut cum summa ingeniorum culmina longissimo usu et arte percoluerint, summamque hominis felicitatem fuerint tam improbe perscrutati: tamen id tantum assecuti sunt, quod practica quidem beatitudo in usu virtutum, speculativa vero in substantiarum contemplatione separatarum collocaretur. At qualisnam esset contemplatio illa futura, neque sunt usquam suspicati. Unde Apostolus de CHRISTO,¹⁶ Rex, inquit, regum est, et dominus dominantium: qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, nec videre potest: scilicet naturaliter. Propterea enim appellat illam lucem inaccessibilem, quia soli immortali Deo est pervia, et illis, quos ipse immortalitate donaverit. Quod si cognitio illius inaccessibilis, ubi finis noster actionumque nostrarum scopus abditus est, nequaquam nobis est naturaliter possibilis, et homo, nisi scopum noverit, nullum illuc intendere, referreque potest officium: ratione naturali colligitur, non esse in hominis facultate positum, ut ineffabile illud praemium ullis possit officiis, aut rebus gestis promereri. Quantacunque ergo homo ageret naturaliter bona opera, nullum tamen esset quoquo pacto meriti, vel amicitiae vel gloriae Dei.

An felicitas consistat sit nobis naturalis?.— At vero obvia hic forsan nobis quidpiam veniat, quod felicitas illa suprema, finis sit potius noster dicendus naturalis, et supernaturalis. Finis enim naturalis cuiusque rei est, in quem appetitus naturalis propensus tendit: appetitus autem naturalis noster inclinatur et fertur in illam inaestimabilem felicitatem, quia¹⁷ illucusque quiescere non potest: ergo est finis noster naturalis. Sunt in schola etiam S. Thomae, qui super q. 12. primae partis distinguunt, quo modo finem illum appetat homo naturaliter. Nam si homo, aiunt, consyderetur in suis naturalibus ante lumen fidei, falsum est: quoniam neque potest naturaliter cognosci, neque appetitus ferri in incognitum. Si tamen consyderetur persusus lumine fidei, scopum illum indicantis, tunc verum est, humanum appetitum continuo illuc naturaliter intendere. Isti veruntamen huc ferme declinant, quod sit finis ille supernaturalis. Etenim si non potest ab homine concupisci ex suis naturalibus, nisi praehabita cognitione supernaturali, potius censetur supernaturalis finis, quam naturalis. Et tamen non enervant efficaciam argumenti. Nam quamvis (ut terminis scholarium utamur) nequeat homo actu elicito cupere illum finem, nisi praeuia cognitione fidei ipsum revelantis, si tamen appetitio accipiatur pro inclinatione ipsa, et pondere naturali (quemadmodum grave, dum quiescit, appetit centrum mundi) profecto appetitus naturalis omnium hominum, etiam illorum quibus lux fidei nondum illuxit, suapte natura illuc fertur. Cuius firmum testimonium est, quod quantocunque potiatur homo optato bono in rebus conditis, nullibi tamen quietus est, esseve potest, quoad aeterna illa visione fruatur. Unde confessio illa Augustino in mentem venit,¹⁸ Fecisti nos domine ad te, et inquietum est cor nostrum, donec perveniat ad te. Profecto ita censeo,¹⁹ quod finis ille simpliciter sit nobis naturalis. Neque definierim finem naturalem esse illum, quem possimus naturaliter assequi, sed illum, quem appetimus naturaliter. Et quamvis non valeamus naturaliter pernoscere, illud esse summum bonum, quo beandi, satiandique sumus, inquietudo tamen ipsa humani animi, nullibi citra illum statum requiescentis, fidem abunde facit, illum esse finem nostrum naturalem. Alias nullus esset ultimus finis appetitus humani: quod esset dictum absurdum. Inest ergo nobis a natura appetitus in genere ad bonum, veluti est in materia appetitus ad formam. Attamen differt, quod materia sub nulla quiescit forma, quin aliam appetat: animus vero noster nullo contentus est bono, citra illud summum: in quo tandem requiescit. Huius videtur esse opinionis Scot.²⁰ in. 4. d. 49. q. 10. ubi ait quod appetitus naturalis semper et perpetuo et summe fertur in summam beatitudinem in particulari: licet actu elicito id non possit citra supernaturalem cognitionem. Et eadem est (ni fallor) sententia S. Tho. eadem q. 12. citata, articulo. 1. ubi ait, quod²¹ inest homini naturale desiderium cognoscendi causam, cum intuetur effectum: et ex hoc admiratio in hominibus consurgit. His enim verbis edocet, perspectis effectibus, naturale desiderium nostrum excitari intuendae in se causae. De illa enim cognitione per essentiam erat illic sermo. Et 3. contra gen. cap. 50. multis confirmat, inane esse desiderium naturale, nisi Deum homo videre posset. Quin adiecerim ego desiderium illud naturae nostrae, quod in prologo metaphysicae agnovit Arist.²² ubi ait, Omnis homo naturaliter scire desiderat, illic omnino expletum iri (ut est in Propheta)²³ ubi apparuerit gloria Dei. Ut ergo rem concludamus, haud negandum est, finem illum esse nobis naturalem respectu appetitus, sed est nihilominus, si assecutionem eius spectes, supra vires naturae nostrae. At vero est adversus hanc sententiam argumentum minime debile. Nemini unquam natura ad finem²⁴ aliquem appetitum ingeneravit, cui non simul suffecerit organa et potiundi facultatem, ut oculate cernere est in animalibus, ubi sua sunt cuique fini et operi destinata membra. Unde Arist. in. 2. caeli, Si haberent, inquit, caelestes orbes vim progressivam, natura dedisset eis organa opportuna.²⁵ Cum ergo homo a natura non habeat virtutem, et potestatem promerendae, adipiscendaeque illius beatitudinis, consequens sit, ut neque habeat naturalem appetitum. Alias hominem fecisset prae inferioribus creaturis truncum et mancum, atque adeo peius cum eo egisset, quam cum ceteris. Ad hoc autem facile respondetur,²⁶ magis exinde effulgere celsitudinem humanae naturae: quod cum nulla possit esse natura creata, quae ulla sit proportione ad assequendam felicitatem illam, quae exuperat omnem sensum: nihilosecius angelica et humana ad imaginem Dei conditae, illum haberent pro fine ultimo: et ubi natura nostra deficiebat, illic praesto esset nobis Deus, paratissimus subvenire, nisi nosipsi renuerimus. Porro si verum est dictum Arist. 3. Ethi.²⁷ quod ea quae per amicos possumus, per nos quodam modo possimus, non est cur non dicamus, nos etiam posse et amicitiam cum Deo inire, et eius perfrui conspectu: siquidem tam nobis Deus promptus est, per CHRISTUM servatorem nostrum suppetias ire. Neque illud Arist. in lib. de caelo, con tra nos facit: tum quia non dicit, quod si orbes caelestes haberent inclinationem ambulandi, haberent organa. Sed si haberent vim: in nobis autem non est abunde vis ad beatitudinem illam, sed inclinatio: tum etiam quia ipse nihil de mysteriis fidei supernaturalibus novit. Igitur ut dictorum epilogum faciamus,²⁸ qui causam originalis iustitiae inspicere optat, qui hominis lapsi orbitatem et impotentiam, qui gratiae denique necessitatem in sua radice pendere, haec tria asserta de homine in puris naturalibus ante oculos constituat. Nempe quod nudae naturae hominis potestas est, quavis semota culpa et gratia, per generale auxilium, bonum aliquod in genere morum naturale facere: quoniam animal est rationale: non tamen valet diu in eiusmodi bono durare, quin saepe cadat, propter pugnam sensualitatis, et corporis imbecillitatem. Nihil tamen prorsus potest, vel facere, vel velle, vel cogitare, quod sit meritum amicitiae aut gloriae Dei, propter infinitam eius excellentiam. Quin²⁹ vero tertium hoc fundamentum, quanquam ratione hac naturali supra nixi simus fulcire, minoris tamen est certitudinis, quam ratio ulla naturalis. Ob idque cuiuscunque sit ratio ponderis, hoc tamen fixum est Christianis et firmum, tanquam fides catholica. Puta quod in divinum consortium nemo, nisi gratuita eius bonitate, admittitur: iuxta illud, Nemo potest venire ad me, nisi pater meus traxerit eum. Et, Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est. Et id genus plurima, quae cap. ult. 2. lib. copiosius congesta dilucidavimus.