De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

HIs explanatis iustificationis fideique notionibus, Lutheranorum machinam ista propositionum serie demoliri instituimus. Prima¹ statuitur contra suum fundamentum, quod in quinta, et sexta propositionibus explicuimus. Fides catholica, christianae familiae necessaria, utpote qua christiani censemur, non est specialis illa, qua indubitato credit quisque, ac constituit sibi remitti peccata propter CHRISTUM, et esse in gratia Dei: sed illa potius persuasio divina, atque assensus, quem debemus, praestamusque Deo, omnium in genere, quae ab ipso sunt Ecclesiae revelata per CHRISTUM, perque eius Prophetas, Evangelistas, et Apostolos: inter quae et promissiones ipsae divinae connumeratur. Duo hic enuntiamus. Primum est, quod nullatenus duae, sed una penitus fides est, qua credimus universa revelata, sive historiae sint, sive promissiones, sive praeceptiones aut consilia. Eiusdem enim habitus virtus est credere, quod Abraham genuit Isaac, et quod in illo promissus est nobis redemptor: quod CHRISTUS carne suscepit, et quod credentibus et baptizatis promiserit salutem. Atque eiusdem fidei est actus credere promissiones illas, et quascunque alias, quae sunt in sacra pagina, factas esse a Deo, quod ad historiam pertinet: et certo credere verissimas esse, et firmissimas, quod proprie pertinet ad fidem promissionum, unde spes nobis erigitur. Secundum est, quod promissionum assensus, ad fidem catholicam pertinens, non est specialis ille, quo quisque de se credit, seu recipere modo, seu habere iam gratiam, sed ille in genere quo firmiter credimus IESUM CHRISTUM universalem esse redemptorem, unum mediatorem Dei et hominum: et ideo nisi eius merito, nemini ullam condonari noxam: sed quicquid peccatorum a lapsu usque Adam remissum est, et remittetur, virtute sanguinis sui remitti. Atque adeo nemini, nisi per ipsum, ad aeternam hereditatem accessum parere. Quod autem huic modo, illive beneficium hoc impertitur, quia potest quivis divinae inspirationi obsistere, coniectura humana est: quod capite de hac re proprio edifferendum restat. Conclusio haec cum primis ex definitione ipsa apostolica fidei demonstratur.² Est enim fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Id est, habitus, seu vis, virtusque mentis, qua licet obscure, certo tamen et firmiter assentimur his, quae speramus aperte videre. In qua diffinitione designatur primo firmitas assensus: cuius causa dicitur substantia: id est inchoatio rerum sperandarum, quae robur habet et firmamentum ex obedientia libertatis. Nam rerum, quae nec videntur, nec ratiocinatione demonstrantur, nunquam haberemus tam firmum assensum, nisi in captivitatem redigentes intellectum in obsequium CHRISTI. Designatur praeterea subiectum fidei esse intellectivam potentiam, obiecti autem rationem ad omnia parere, universaque ambire, quaecunque a Deo caelitus sunt revelata: sive res gestae sint, sive mandata, vel monita: sive sua promissa. Haec enim omnia in spem nos futurorum mittunt. Quocirca in eodem symbolo utrique copulantur articuli: scilicet et qui historiales sunt: ut quod CHRISTUS natus est et crucifixus: et praeterea qui de sanctorum communione, et remissione peccatorum constituuntur, tanquam sub eodem obiecto fidei compre hensi. Et confirmatur argumentum. Ratio³ christianis credendi, est summa infallibilisque dei veritas: haec autem eadem perlucet in revelatis omnibus, sive ad historiam pertineat, sive ad promissiones. Eadem ergo universorum fides est. Cuius una eademque perexigua particula est de promissionibus: sane quas credimus non solum vere esse factas, sed esse firmissimas, quantum est ex parte Dei, nisi nos renitamur. Quod autem fides illa specialis⁴ commentitia istorum in sexta propositione asserta non pertineat ad fidem catholicam, hoc certe persuasu facillimum est. Fides enim catholica ex sola divina assertione, vel promissione pendet: quod autem quisque aptus sit et idoneus promisso beneficio suscipiendo, ex humano assensu, et cooperatione etiam pendet, ergo huius fides non est catholica. Hoc autem quod dicimus tale est. Fides catholica quam qui non firmiter teneret, haereticus esset, ea est prorsus quod Deus praesentissimus nobis sit, ac promptissimus, nisi per nos steterit, salutem in nobis operari: eademque unicuique assentienti impendere. Porro autem, quod quisque credat salutem se modo assequi, addit insuper assensum se praebuisse Deo, necque digito eius moventis obicem opposuisse ullum. Quoniam (ut superiore lib. constitutum est) neminem Deus coactu, sed libere trahit. Et ideo cum certitudo haec humanum conatum exigat, non potest certitudinem catholicae fidei adaequare. Connexi ergo errores sunt, et inseparabiles, quod iustificatio nostra ex sola divina pollicitatione absque operibus nostris dependeat, et quod certus fieri quisque possit per fidem, se esse in gratia. Atque adeo nemo potest ambo haec simul sustinere: nimirum, quod a libero nostro arbitrio quoquo pacto dependeat, et quod possit quis fieri certus, nisi Deo specialiter revelante.

Acce⁵dit et hoc argumentum, quod fides catholica una est, quae universam CHRISTI familiam obligat, si ergo fides esset catholica, me esse in gratia, omnes profecto astringerentur idem credere, uti ego. Ad haec. Qui de fide catho⁶lica anceps est, et dubius, haereticus censetur: qui vero ambigit qualis sit apud Deum, non est cur habeatur haereticus, sane qui de promissionibus Dei nihil formidat, sed cum iustissimo Iob veretur opera sua, sine quibus⁷ certi sumus, minimenos esse capaces beneficiorum eius, quae ad gratiam pertinent iustificationis. Legifer enim noster CHRISTUS⁸ neminem certiorem facit, aut credere iubet, iustum vel fieri, vel esse, sed id tantum, quod qui⁹ crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Et id quidem nisi pravam obiecerit voluntatem: nam nisi poenitentiam, ait alibi, egeritis, omnes¹⁰ simul peribitis. Neque praedicat, appropinquare¹¹ regnum caelorum, nisi poenitentiam agentibus. Id quod ipsimet adversarii profitentur. Nuspiam autem de se quenquam definire praecepit certitudine catholicae fidei, vel legitime baptizatum esse, vel poenitentiam egisse. Profecto non video quomodo agnoscentes nemini conferri gratiam antequam poeniteat, renitere queat, quod per fidem homo sit certus de sua salute. Aiunt, Quoniam poenitentia non est causa, at est tamen requisita: de qua an sit legitima, haud quaquam habemus revelationem fidei. De hac autem certitudinis disputatione integrum est inferius capitulum, lib. 3. Nunc autem id tantum constituimus, quod nugatoria¹² sit illa distinctio fidei, in historicam, et iustificantem. Incongruens ergo est diffinitio Caluini¹³, quam lib. de institu. relig. christ. tribuit fidei. Nempe quod sit divinae erga nos benevolentiae firma, certaque cognitio, quae gratuitae in CHRISTO promissionis veritate revelatur mentibus nostris, et cordibus obsignatur. Nam si ad promissiones in genere referatur, non est nisi pusilla portio catholicae fidei: si vero ad illam suam specialem certitudinem, quam de se quisque habet, extra limites est eiusdem orthodoxae fidei.

Secunda¹⁴ propositio. Fides, spes, et caritas virtutes sunt non ratione modo, sed re, obiecto etiam et subiecto discretae. Hanc contra septimam suam propositionem obfirmamus. Nam animadverte optime lector: ne quam semel divulgare coeperunt, vocem desererent (nimirum quod sola fide iustificamur) quibus illam retinere commentis conati sunt. Primum quia viderunt fidem catholicam non sufficere ad iustitiam, coeperunt illam appellare fidem historiae, effingentes fidem, quae iustificat, non esse nisi illam, quam Deo habemus pollicenti remissionem peccatorum per CHRISTUM. Et hactenus, licet ramum fidei a iusta arbore detruncantes, tamen intra fines fidei errabant. Verum quia nec illam satis esse intellexerunt, transgressi iam lineam verae fidei, meditati sunt illam specialem, quam modo refutabamus. Sed quia hoc etiam loco depulsi sunt: convicti scilicet, quod potest quis certo se credere esse in gratia, qua tamen vana credulitate decipiatur, adtexere cogitarunt¹⁵ rationi fidei, spem quoque et caritatem: quin vero et opera. Quasi haec omnia censeantur¹⁶ nomine fidei. Atque huc pertinet, quod modo referebamus ex Caluino: scilicet, quod fides et mentibus, id est, intellectibus: et cordibus, id est, voluntatibus obsignatur. Sed audi Philippum¹⁷ in apologia confessionis Augustanae. Habentur enim in .5. art. eiusdem confessionis haec verba, Omnes perterrefactae mentes, sciant se debere credere, quod certo donetur ipsis remissio peccatorum propter CHRISTUM, non propter ipsorum merita, aut dignitatem. Hi omnes certo consequuntur remissionem peccatorum. Et cum hoc modo consolamur nos promissione seu Evangelio, et erigimus nos fide, simul datur nobis spiritus sanctus. Eadem verba repetit Philip. in apologia. Sed proxime a tergo eiusdem pagellae ait, quod fides quae iustificat non est tantum notitia historiae, sed est assentiri promissioni Dei. Subiungit autem, Et ne quis suspicetur, tantum notitiae esse, addemus amplius, est velle, et accipere oblatam promissionem remissionis peccatorum, et iustificationis. Eademque innovat Buce. verba in suis nuper concordantiis.¹⁸ Expende manifestam contradictionem. Prius dicit fidem illam specialem, qua certo credimus donari, et e. sufficere ad salutem, et iustificare nos. Et confestim addit, velle, et accipere promissionem, concludi in ratione fidei. Tales sunt istorum apologiae. Si fides sufficit, quo modo requiritur voluntatis actus: qui alterius est potentiae? Aliam ego tamen maiorem absurditatem¹⁹ video in hac suffarcinata diffinitione fidei. Quaestio erat, Per quid recipimus beneficium iustificationis a Deo nobis promissum? Et respondent, Per solam fidem. Sed dum hanc fidem qualis sit instamus inquirere: respondent, quod sit non solum assentiri promissioni Dei promittentis nobis gratis remissionem peccatorum, sed et velle, et accipere oblatam promissionem. Ergo perinde est, ac si dicerent, quod recipimus beneficium iustificationis per hoc quod volumus ipsum, et tandem accipimus. Recipimus denique gratiam iustificantem, quia recipimus promissionem. Ecquis non cernat caeco nos verborum involucro ab istis complicari, et ceu vertigine circumuolui, dum idem nobis per idem diffiniunt? Nonne luculentius dixissent, illud nos beneficium accipere actu, quo per speciale auxilium dei credimus Deum esse, et remuneratorem esse, una cum actu spei, quo nos per idem auxilium erigimur, atque actu caritatis, quo nos erratorum poenitet, adhibito sacramento, vel baptismi, si ab infidelitate convertimur, vel poenitentiae, si relapsi resipiscimus? Sed respondent, Omnes istos actus complectimur nomine fidei. Contra hoc ergo responsum opposuimus secundam propositionem.²⁰ Quis enim hanc ferat theologiam, ut in diffinitione fidei, actus spei, et caritatis conglutinentur? Etenim substantia fidei suam habet legitimam rationem in persuasione et assensione intellectus, cuius proprium obiectum est verum, quod a Deo revelatum est. Reliqui vero habitus ad voluntatem attinent. Spei nanque et caritatis obiectum non est ratio veri, sed boni, quod obiectum est voluntatis: sicuti intellectus, est verum. Erigimur enim formaliter non per fidem, ut isti putant, sed per spem in bonum illud divinum, licet fides nos illuc dirigendo ducat. Erigimur inquam desiderando, et appetendo: caritas autem amor eiusdem boni est, benevolentia et amicitia. Quare in patria fide per visionem depulsa, spes simul cessabit: caritas vero perspectu ipso Dei adeo non abscedet, ut sit mirifice perficienda. Spectatio creaturae ait Paul. revelationem filiorum²¹ dei spectat: spes autem quae videtur non est spes: nam quod videt quis quid sperat? Et alibi, Caritas nunquam excidit: sive prophetiae²² evacuabuntur: sive linguae cessabunt. Ex quibus colligit fidem, spem, et caritatem non solum tres esse res, sed illarum esse maximam ac praestantissimam, caritatem. Non modo quia fides et spes, temporariae sunt, caritas vero perpetua, sed quia aliarum omnium est forma virtutum: qua absente, nulla aestimatur virtutis pretio. Hac de causa, ubi de ratione praecise fidei sermo est Paulo: Accedentem, inquit, ad Deum oportet credere quia est, et quia remunerator est. Ecce totam substantiam fidei. Ubi autem de fide cum sua societate quae ad iustitiam una requiritur: Neque circumcisio, inquit, aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per caritatem operatur. Unde super psal. 31. August.²³ Quod credit quis, fidei est, sed quod operatur, caritatis est. Porro, nisi tam hostiliter isti ex suis gymnasiis universam eliminassent philosophiam, nunquam virtutum rationes ita confuse permiscerent, sed cuique suam tribuerent. Sunt enim, ut iustitiae, temperantiae, et aliarum virtutum essentiae et finitiones variae, ita et fidei, spei, et caritatis. At vero respicienti exemplar, quod cap. 5. praefiximus mentis istorum, facile erit perpendere hominum inconstantiam, et contradictionem.²⁴

Ubi enim aiunt, sola fide iustificari, rationem magistri sui eam adferunt, quod solum verbum promissionis CHRISTI est illud, quod nostram operatur salutem: verbum autem sola fide apprehenditur, ergo sola illa iustificamur. Ubi manifeste usurpant fidem pro sola assensione intellectus, ut distinguitur contra omnem aliam virtutem, et opus. Quamobrem aiunt, illam fidem non solum fundamentum, sed totam apprehensionem salutis esse, et gratiae, quam gratiam, aiunt, subsequitur caritas. Postea vero, vel suimet ipsorum obliti, vel certe convicti, quod illa fides non sufficit, consuunt rationi fidei, spem et caritatem, et poenitentiam. Quis non istorum vertigum deprehendat? Atqui per haec detexitur alius ipsorum cavillus, qui in omne se latus vertunt, ut voci suae, sola fide, aliquid obtendat. Quia enim sentiebant se iam de hoc loco deiectos, nempe quod ratio fidei ceteras virtutes complecteretur, aiunt saltem esse conexas. Hanc autem connexionem, si recolis bone lector, non ita intelligunt, quod illae virtutes praeveniant gratiam, ut secundum euangelicam veritatem nos a Patribus docti sumus, sed quod sola fides accipit gratiam iustificantem, trahentem secum caritatem. Verba enim sunt Melanthonis²⁵ supra citata, Sola fide, non per dilectionem consequimur remissionem peccatorum: etsi dilectio sequitur fidem. Nisi quod iam Bucer.²⁶ in sua reconciliatione velle videtur persuadere, quod etiam si requirerentur omnes ad consequendam gratiam, sint nihilominus, fides, spes, et caritas, tres quidem virtutes, sed tamen inter se connexae: ita ut neque caritas sine fide, neque fides insit absque caritate. Neque alio utitur teste quam uno exemplo, quod a magistro suo suscepit in de capti. Babylonica, et putat irrefragabile. Cogitemus, inquit, hominem sanae mentis et famae graviter laborantem, et huic mortem metuenti advenire, qui eum ad aliquod paratum, lautumque conuiuium vocet, sitque ille cui miser fidem indubitato accommodet, possitne, inquit, huiusmodi famelicus non statim illa fide fiduciam desiderati cibi concipere: atque possit propere ad conuiuium illud accurrere, simulque et convivatorem illum toto corde amare, et colere, cupereque illi qua posset re gratificari? Humiliter proponas, inquit, animo alicui ex periculoso morbo laboranti, et extrema expectanti adesse medicum, qui certissimam salutem promittat: Ita, inquit, qui fidem habet Evangelio non potest non certo sperare oblatam salutem, eiusque omnia mandata perficere, ac denique toto se pectore ad ipsum convertere. Quis enim inquit, non in seipso experitur, se non posse non amare, et colere eum, quem non dubitat ingentia sibi bona polliceri, et certissime praestitutum: eiusque etiam consilia atque praecepta se cupide sequi, quem non dubitet sibi vera, et salutaria consulere, atque praecipere? Sed primum omnium anceps est exemplum hoc Buceri.²⁷ Quinimo magis a nobis quam ab ipsis pugnat. Nam ut donemus, connexas esse dictas virtutes propter exemplum infirmi, qui si ita crederet, ilico omnia faceret, quae iuberet medicus: inde non colligitur, quod sola fides esset salutis causa, sed quod fides pareret fiduciam, et fiducia obedientiam: quae proxima esset causa.

Attamen neque id certe largimur: sed tertiam contra hoc exemplum statuimus propositionem.²⁸ Fides, spes, et caritas adeo non ratione modo, sed re etiam seiunguntur, ut possit esse fides, imo etiam spes, absque caritate. Et quoniam hic est locus unde nos acerrime et validissime oppugnare censent, paulo hic contra nos pluribus insistemus. Nihil nunc disputamus, an fides vel spes absque caritate, verae sint virtutes. Quoniam ut lib. 1. cap. 21. dicebamus, nullum officium in absentia caritatis dignum absolute est appellatione virtutis. Et praeterea cum fides fundamentum sit caritatis, non potest caritas infusa esse absque fide. Sed quod fides solitaria esse possit sine caritate, probatur. Ratio et essentia fidei²⁹ non solum alia est a ratione caritatis, sed natura sua prior, neque ab illa dependens: quia tota, ut dictum est, consistit in intellectu, cuius operatio anteit operationem voluntatis: ergo nihil vetat quo minus et prior gigni possit, quam caritas, et illa abeunte superstare. At quia rationes istiusmodi non tanti aestimant, quo argumentationem Buceri simul diluam, alia ratione arguitur.³⁰ Fides, esto, voluntatem excitet ad appetentiam boni, quod ostendit, nullam ei tamen vim infert, sed semper voluntas, quae sua natura est, manet libera: ergo quantumcunque fidem adhibeamus Deo invitanti nos ad caeleste conuiuium, comminanti nobis aeternas poenas, et pollicenti requiem a laboribus nostris, nihilosecius liberum est homini praesentia bona sensualia illis anteferre. Non quod natura fidei non sit a terrenis nos ad aeterna evocare, sed quod instantia haec et sensibus obvia vehementius nos ad se dimovent. Eo praesertim quod homines promittunt sibi post lapsum resipiscentiam, et divinum favorem, quo possint in amicitia Dei restitui. Quapropter nulla est repugnantia, quod quis habeat fidem certam et constantem, ita ut pro eius confessione cervices gladio subiiceret, et nihilominus persistat in aliquo peccato. Quin vero, neque in humanis contrarium est semper exemplum, quod Bucer. magnificat.³¹ Reperiri enim potest infirmus extrema patiens, cupidissimus etiam vitae: cui tamen si medicus tali conditione offerret salutem, ut permitteret ferrari os cruris, aut incidi partem, qua posset lapillus extrahi, aut aliquid huiusmodi terribilium perpeteretur: revera vitam prius repudiaret. Quemadmodum de Mario legitur, qui obligato uno crure, iussus alterum extendere, Non est, inquit, tanto dolore digna salus. Neque in hisce modo terrificis curationibus, sed in affectionibus leuioribus comperimus homines, qui certissimi cum sint, mortem sibi suis voluptatibus conciscere, nihilo magis cohibentur. Ita plane de fide nos experientia docet: nimirum quod licet christiani homines firmam fidem habeant bonitatis divinae, futurorumque bonorum, et malorum: tamen, vel quia angusta sibi apparet pietatis, et religionis ianua, asperaque et acclivis semita, vel quia laqueis seculi huius irretiti sunt, et cupiditatibus implexi, non se ita inde possunt extricare, ut sequantur quod optimum iudicant. Ubi splendor ipse divinitatis felices illos caelicolas perfundit, videntes Deum sicuti est, illic nulla esse potest diligendi cunctatio, aut mora.³² Nam conspectus ille fontis omnium bonorum non potest non beatos in amorem rapere, atque ita deificatos spontanea quadam amicitiae necessitate cum Deo prorsus devincire: ubi nullus segnitiae locus, aegritudo animi nulla: nihil denique quod perpetuam illam reverentiam filialem remorari queat. Veruntamen cognitio haec nostra per speculum in aenigmate non adeo efficax est: et ideo neque semper bonorum operum ferax. Alias non solum neminem decidere de gratia dei sineret, sed et in optima semper summaque officia teneret intentos christianos universos, Paulinoque colligatos nodo: quem neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura poterant separare a caritate Dei.³³ At non omnes rapti sumus usque ad tertium caelum. Mittunt nos ad locum illum Evangelii, ubi rogati duodecim discipuli, an vellent et ipsi abire,³⁴ responderunt, Domine, quo ibimus: quia verba vitae aeternae habes. Et inde nos intelligere iubent, quo pacto, qui credit, non potest non amare. At nihil nos inficiamur, quin saepissime fides caritatem ingeneret: haec est enim natura sua: sed id defendimus, quod non semper, ubicunque est, tantundem potest, obsistentibus affectionibus carnis. Remittamus nos eos vicissim in alium locum, ubi iuvenis ille qui praecepta servaverat a iuventute sua (alias non dixisset Euang.³⁵ CHRISTUS respexit, et dilexit eum) et ideo cum fide viva accessit sciscitatum CHRISTUM³⁶, quid faciendo vitam aeternam possideret. Ille inquam absque dubio credidit redemptori, quod si venditis, erogatisque bonis sequeretur ipsum, perfectus esset: et tamen ingens opum amor, in quibus animum habebat infixum, fidei praevaluit. Unde non plane tanta coniectura sit, quod fides sua non fuisset magna, quam quod amor ille opulentiae diffluentiaeque bonorum esset illi maximus. Enimuero eadem fides ubi non offendisset tantam difficultatem, ilico potuisse iuvenem a seculo conuellere. Nec illum necessum est dicere gratiam dei propter illum teporem fidei amisisse. Quandoquidem non praeceptum, sed consilium erat: si vellet perfectus esse. Ut lib. 3. dicetur.

Igitur ut amplius haec omnia lucescant, variae diversaeque sunt qualitates gradus et habitus fidei qui sibi, salva eius substantia, accidunt.³⁷ Est nanque quandoque sana et firma, aliquando vero infirma et imbecilla. Ait enim Paul. Infirmum in fide Assumite.³⁸ Et, Increpa illos dure, ut sani sint in fide.³⁹ Incusat rursus CHRISTUS servator noster in Petro trepidante modicam fidem, laudatque in Centurione et Chananaea fidem magnam. Appellat denique Iaco. fidem mortuam, eam, quae deserta est a caritate: et Paul. vivam, quae per caritatem operatur. Nam sicut motus corporis indicium est vitae animalis, ita et vitae spiritualis, testes sunt officia, quae fiunt secundum Deum. At vero ut non omnis remissio et languor fidei, lumen extinguit divinae gratiae, ita nec mors ipsa talis iudicanda est, ut substantiam rationemque eiusdem fidei absumat, et expungat habitum. Quin potest mortua robustior esse quam viva, licet tunc non sit melior: imo neque sit omnino virtus.⁴⁰ Petrus quanuis non habuit gradum illum firmatae fidei, ut constanter graderetur super aquas, non protinus arbitrandus est mortaliter deliquisse. Id quod et de iuvene proxime commemorato pariter dicebamus. Quinimo sunt homines tepidi, neque ita multum validi in fide: perdurantes tamen in gratia, eo quod non obiiciuntur magnis periculis cadendi. Sunt contra, multo valentiores, qui nihilominus, ingente occasione de subito oblata, impetu passionis praecipitantur. Iuxta verbum illius Comici. Quanuis desubito facile est facere nequiter. Ceu qui trucidatum charissimum filium cernens, aut violatum thorum, in homicidam, vel in adulterum irrueret. In Davide⁴¹ exemplum est, Nunquid dum ardentissimo amore succensus elegantis Bersabaeae adulterium cum ea patravit, fidem perdidit? Minime gentium. Imo fidem habebat insigne. Haud enim fuit dubius, quin Deo peccasset, ut postea lacrimabiliter confessus est. Sed ingentem conflictum carnis sustinere non valuit: valuisset, inquam, per gratiam Dei, si strenue pugnasset, sed tamen victus est. Haud equidem diffitemur, si solum fidei ingenium spectes, quo fuerit ipsa maior, maiorem ingenerari caritatem. Nam, ut in lib. de voca. gen. auctor est Ambro. fides genitrix bonae voluntatis, et iustae actionis dicitur. Et super Ezech. Homil. 22. Gregor. Tantum, inquit, in hac vita amamus, quantum credimus: et quantum amamus, tantum de spe praesumimus. Sed sunt tamen carnalia, et secularia impedimenta, quibus fides praepeditur: quibus superandis aliae sunt necessariae virtutes praeter fidem.

Confirmatur denique assertio nostra irrefragabili testimonio Pauli,⁴² Nam si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum. Non ergo modo fides, sed maxima esse potest absque caritate. Hic locus est, quem intuentes, manifestissime rem convincere, deludere summopere moliuntur, nescio qua fide miraculorum conficta, praeter fidem iustificantem. Quemadmodum enim cernentes assensum scripturae sacrae haberi posse absque caritate, aiunt non esse illam, qua iustificamur, sed esse fidem historiae: ita audientes ex Paulo, omnem fidem reperiri posse sine consortio caritatis, aliam fidem excogitant miraculorum. Profecto si ita liceret cauillari scripturas, et locis singulis de fide nova eo usurpatione lacerare, et ludificare, omnis deperiret ratio explicandi naturam, et qualitates fidei. Primum,⁴³ quaenam nominatio est fides miraculorum. Si dixisset gratia miraculorum, ceu gratia sanitatum, vel donum miraculorum, sicut donum linguarum, posset verbum intelligi de aliqua tantum gratia gratis data. Cum tamen ait Paul. nihil aliud quam omnem fidem, quae alia potest intelligi, nisi catholica, cui tanquam fundamento legis evangelicae privilegium hoc congruit miraculorum. Alias posset etiam appellari spes vel caritas miraculorum. Item verbum Pauli,⁴⁴ allusio est prorsus ad illud Redemptoris, Si habueritis fidem sicut⁴⁵ granum sinapis, dicetis monti huic, transi hinc illuc, et transibit. Ubi manifestus est sermo de fide catholica. Siquidem inter exprobrandum incredulitatem apostolorum, qui illa causa non eiecerant daemonum, adiecit illud verbum. Enimuero, ut paulo ante dicebamus, constantissimum est, et receptissimum, virtutem miraculorum, nec CHRISTUM usurpasse, nec discipulis impertisse, nisi ad confirmandam fidem, quae rationibus naturalibus nequiverat persuaderi. Id quod supra verbo CHRISTI commonstravimus, delegantis apostolos ad disseminandum verbum: ubi ait,⁴⁶ Signa autem eos qui crediderint, haec sequentur, etc. Quinimo ab initio statim olim revelatae fidei mos divinus fuit illam confirmare portentis et miraculis. Ita enim Abrahae⁴⁷ pollicitus est ex sene, sterilique Sara genus illi propagare super arenam maris. Et intemeratae virgini,⁴⁸ quo angelus fidem mysterii adstrueret, alterius miraculi anus praegnantis meminit. Igitur ipsi fidei cuius testificandae causa erat edenda miracula, eadem est collata vis et potestas: si tamen eo esset usque fecunda, ut certam fiduciam pareret impetrandi. Et hoc est quod ait Apostolus, Omnem fidem, id est, fidem in eo summo gradu, qui transferendis montibus est necessarius: tametsi iam modo, ubi non est haec necessitas asserendae fidei miraculis, non se tam crebro exerat virtus haec. Sed quid opus est alium de testes ciere? nonne Apost. explicatissimus est de qua fide loquatur?⁴⁹ Cum enim concludit in calce illius capitis, fidem, spem, et caritatem tria esse, ceterisque maiorem caritatem, an negare quis poterit sermonem habere de tribus theologicis virtutibus: atque adeo de fide catholica, quae prima earum est. In toto ergo capite de eadem proloquitur, quam ita confert cum caritate, ut quocunque gradu solitaria sit, non sufficiat ad amicitiam Dei. Sed operosa caritas, quae patiens est, et benigna, reliquis omnibus virtutibus subministret esse divinum. Et hac ratione illi tribuit, quod omnia credit, et omnia sperat. Et praeterea quia per caritatem, et fides excrescit, et spes. Eodem pertinet illud CHRISTI, Non ois qui dicit mihi, Domine, domine, intrabit in regnum caelorum: sed qui facit voluntatem patris mei. Multi enim dicent in illa die, Domine, domine, in nomine tuo prophetavimus, et cetera:⁵⁰ qui tamen non intrabunt in regnum caelorum. Dicere nanque Domine, domine, ad fidem catholicam pertinet, qua cognoscimus, Deum esse verum dominum. Neque ita cognoscimus, ut daemones: nam illi non dicunt domine, quia non credunt ex obedientia. Dicere autem domine, est propria fides christiani: non acquisita solum, sed qua captivantes intellectum, assensum praebemus divinae maiestati suam professi legem. Quae esse nihilominus potest absque caritate. Et ideo subinfert redemptor noster, Omnis ergo qui audit verba mea haec, et facit ea, assimilabitur viro sapienti: qui autem audit, et non facit, assimilabitur viro stulto. Ubi audire, idem est, quod credere et suscipere fidem. Unde apud Lucam⁵¹ ille servus, qui cognovit voluntatem domini sui, et non fecit secundum voluntatem eius, plagis vapulabit multis. Nam proculdubio cognoscere voluntatem, est fidem habere. Huc etiam attinet parabola⁵² invitatorum ad cenam magnam: qui certe nihil de convivio dubitantes, excusaverunt sese, negotia secularia praetendentes. Duo tamen hic sunt vel tria istorum obiecta, ad quae necessarium est respondere. Primum,⁵³ cum fides sit donum Dei, quemadmodum caritas, cur non pariter cum caritate mortali quolibet crimine expungitur? Responsio in promptu est. Quod caritas individuus est gratiae comes. Est enim gratia qua dilecti sumus Deo, et caritas qua ipsum diligimus. Et ut habetur in Evangelio,⁵⁴ Qui diligit me, diligetur a patre meo. Quare qua contrarietate peccatum mortale opponitur gratiae, adversatur et caritati. Fides autem, et spes, et reliquae virtutes morales suas habent proprias rationes distinctas, quae de se non dicunt, nec amicitiam, nec gratiam dei. Quare ut abscedens caritas per peccatum furti, non secum auferat habitum castitatis, ita nec habitum spei, aut fidei: sed manent omnes informes, atque adeo indignae virtutum simpliciter nomine. Sed haeresis vel apostasia, quae e regione obsistat fidei, excludit infusum eius habitum. Haereticus enim in uno articulo, quanuis aliorum habeat acquisitam fidem, non tamen illos credit propter formalem rationem fidei catholicae: nempe quatenus a CHRISTO per sanctam Ecclesiam revelati sunt et propositi. Deficiente autem ratione fidei, aboletur et fides ipsa.

Alterum dubium est maioris ponderis apud istos.⁵⁵ nimirum, quod fides mortua non sit fides. Hoc enim insonat nomen mortuum, homo nanque mortuus non est homo. Et praeterea arguunt quod eiusmodi fides nihil differat a fide daemonum. Uno enim contextu ait Iaco.⁵⁶ quod fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa: et quod ille qui hoc modo credit, nihil egregius facit quam daemones, qui credunt et contremiscunt. Haec tamen ambo citra negotium dissolvet, qui verba Iacobi aestimate fuerit meditatus. Non enim refert fidem ad caritatem, sicuti hominem ad animam: sed sicuti corpus ad animam. Non inquam ait, Sicut homo, sed sicut corpus sine spiritu mortuum est, ita et fides sine operibus mortua est. Vivit enim per animam, et homo, et corpus: sed homo tanquam per formam, quae pars sui est, corpus autem tanquam per eam quae extrinsecus sibi accidit. Et ideo quia Deus, qui est nobis ceu anima vitae spiritualis, habitat in nobis per caritatem (Deus enim caritas est),⁵⁷ et qui manet in caritate in Deo manet, et Deus in eo: expuncta caritate, et homo manet spiritualiter mortuus, et fides sua mortua. Attamen, ut corpus absque anima suam retinet integram essentiam corporis, ita et fides absque caritate suam habet rationem, substantiam, et proprietatem fidei, quae est assentire dictis Dei. Neque continuo consequens est, fidem illam mortuam nihil ab illa daemonum distare. Ratio enim fidei non solum consistit in certitudine,⁵⁸ quam forsan habere possunt daemones maiorem, imo clariorem nobis, sed in eo quod per obedientiam, et voluntatis obsequium (ut in ipsa eius diffinitione innuebamus) suscipitur. Daemones autem non ultro, sed inuiti credunt: et inde sit, ut nostra fides suapte natura illiciat nos ad amorem Dei, illa vero sua, nihil aliud quam timorem illius incutiat et tremorem. Haec autem iam singula articulatim definivit S. Synodus Tridentina. Sane quae postquam can. 7. explicuit, ut essent tres illae virtutes theologicae, suis propriis rationibus distinctae, atque adeo ab invicem semovibiles, cap. 12. sub anathemate censuit, fidem non esse fiduciam illam specialem: et can. 28. fidem, quae remanet sine caritate, veram esse fidem, licet mortua, quae hominem sufficit constituere christianum. Synodus inquam Tridentina,⁵⁹ quae iam modo (quod Deus utinam Ecclesiae suae bene vertat, quodque felix illi faustumque sit) Bononiam translata est.