De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Vae pars in distributione operis huic demum tertio libro relinquebatur, ea erat de potestate iustificati hominis. In singulis enim quatuor statuum, quos efformandos instituimus, eum secuti ordinem sumus, ut primum in tali statu et habitu constitueremus hominem, ac deinde quae esset ipsius facultas ad virtutis opera expediremus. Ad hunc quippe modum de homine dissertum nobis est: primum in puris naturalibus, mox in flore naturae integrae: ac denique in casu naturae corruptae. At quia de homine in gratiam restituto, amplior habendus fuit sermo,¹ proximum librum explicando reconciliationis rationem et modum, totum insumpsimus: huius vero priorem partem de facultate iusti: posteriorem vero de gratiae certitudine occupabit disputatio. Porro autem trina facultas² semper agnita fuit et confessa a S. Patribus, et theologis, hominis per gratiam Dei iusti, eiusque favore, et auxilio nixi. Sane ad complendum opera legis, et ad satisfaciendum poenitentiae fructibus, pro remissis peccatis: ac demum ad merendum vitam aeternam. Quam prorsus triplicem potestatem Lutherani abnegare abiurareque pertendunt. At quo ad primum membrum descendamus, praevidere est opus, an forte de homine iusto contradictoria proferant circa divina praecepta. Luthe. in eo libello, cui titulum fecit de liber. Christ.³ ita hominem huiusmodi libertate per solam fidem donatum extulit, ut penitus a tota lege liberaverit. Et simul nihilominus eadem pagella docet, praecepta legis impossibilia esse omnia, quae a nobis impleantur. Quin vero ex eo quod sunt nobis impossibilia, fit, inquit, ut unico actu fide impleamus omnia. Intuere, quo evaserit vesania illa,⁴ quam idcirco tam multis reprobavimus lib. 1. scilicet quod concupiscentia post remissionem in baptismo semper maneat peccatum, eademque prohibeatur illo mandato, Non concupisces. Exinde enim colligit, quod sit omnino concupiscentia carnis, ineuitabilis transgressio. Quin vero cum inclinet hominem contra omnia praecepta, omnium sit virtute (etiam citra consensum voluntatis) transgressiones, quas evitare non possumus. Sed tamen qui fide, ait, certo credit, omnia condonari per CHRISTUM, illa sola fide non solum obtinet, ut non sibi imputentur peccata illa, sed totam legem implet. Atque adeo qui credit, inquit, lege iam liberatus est. Ex quo continuo conficit, nullam esse virtutem, nisi fidem,⁵ neque aliquod esse peccatum praeter incredulitatem: iuxta illud,⁶ Conclusit Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur. Haec verborum tamen portenta sui seipsa enarratione produnt, quam sint absurda.⁷ Nam primum, si sola fide credentes implent omnia praecepta, quomodo sunt completu impossibilia? Respondet Marti. quia ipse Deus, qui praecipit, implet. Hoc certe falsissimum est. Nanque (ut maiorem explicationem in sequentia capitula referuemus) non ipse est qui credit sibi: sed nos sumus qui illi credimus. Fides enim licet fiat ab ipso, in nobis tamen est, non in ipso. Unde August. lib. 1. retract. Licet Deus operatur, inquit, omnia in omnibus, non tamen credit omnia in omnibus. Si ergo per fidem implentur praecepta, nos sumus qui auxilio Dei implemus, atque adeo non sunt nobis seruatu impossibilia. Sed de hoc paulo post. Nunc enim hoc tantum euincere damus operam, quod iustus non protinus eximatur ab obligatione legis. Ita enim ait Luthe. quod iustus non operatur ex obligatione, sed ex amore solum: iuxta illud Pauli,⁸ Nemini quicquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Unde illam statuit antithesin.⁹ Christianus homo omnium dominus est liberrimus, nulli subiectus, sed tamen omnium officiosissimus: et ideo omnibus subiectus. Nos autem contrariam confitemur conclusionem.¹⁰ Christianus quantacunque polleat sanctitate, nullus a legis obligatione liberatur. Et primum omnium Luthe. fordissime permiscet, ac confundit libertates diversas. Aliud enim longeque diversum est, virum omni officio, et sanctitate progressum liberum esse a renitentia, et molestia sensualitatis,¹¹ aliud vero liberum esse a legis vinculo.¹² Demus enim hominem, non solum utcunque in gratia Dei, sed adeo provectum, ut audeat cum Paulo dicere, Quis me separabit a caritate CHRISTI?¹³ Is profecto ex caritate, et filiali timore, omni procul posito metu, operabitur: sed tamen non propterea est liberatus a nexu legis. Obligatio quippe legis¹⁴ in hoc consistit, quod qui contrafecerit, reus eius sit, atque adeo indignationem et iram Dei incurrat: quicunque autem, quantumcunque iustissimus contra legem faceret, haberetur reus apud Deum: ergo ut summa quisque libertate faciat iussa legis, non tamen exemptus est a lege: sed id tantum est assecutus, ut sint sibi levissima, ac suavissima eius praecepta. Quin vero etiam apostoli in gratia confirmati tenebantur lege. Alias, quid Paul. corpus tam acerbe castigabat,¹⁵ et in servitutem redigebat, ne, cum aliis praedicabat, ipse reprobus efficeretur, et servari petebat a colaphizante se angelo Satanae? Sed et sanctissima virgo, quae non solum fuit confirmata ut nec venialiter peccaret, sed neque ullum experta est tumultum carnis, aut tentationem ad malum, obligabatur lege, quam si transgrederetur, rea fuisset, et in culpa coram Deo. Et tamen Lutherus, qui non solum agnoscit luctam carnis cum ratione, sed illam ait esse inevitabile peccatum, non modo perfectissimos homines, sed quemcunque iustum, in quo praeter naturalem concupiscentiam, ex tant corrupti habitus, et vis pravae consuetudinis, vult liberum esse a lege: et quod ex amore omnia faciat. Nunquid non istud pestilentissimum dogma, amoris fuco delinitum, in perniciem est omnium virtutum? Quot inuenias inter iustos etiam homines, qui, si lege essent soluti, opera ex amore universae legis praestarent? Unus fuit CHRISTUS, qui nulla legis obligatione opus habebat, eo, quod cum homo Deus esset, repugnabat, ut opus aliquod etiam humanum, nisi iuxta divinam regulam, ageret.

Accipe contradictionem alteram absoni huius dogmatis.¹⁶ Sacramentum fidei nihil aliud est, quae professio servandae legis: iuxta illud,¹⁷ Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos, et docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis: quid ergo est, quod contra obstrepit Luthe. per fidem liberari hominem a lege? An vero aliis quam professorib. legis dicebat CHRISTUS,¹⁸ Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: Non homicidium facies: non adulterabis, etc.

Est enim decalogus adeo iure naturae mentibus hominum inscriptus, ut neminem unquam mortalium non obligaverit: quomodo ergo CHRISTUS naturae perfectior, non illum edixisset professoribus fidei? Unde Paul. Lege¹⁹ ergo, inquit, destruimus per fidem? Absit, sed legem statuimus. Et,²⁰ Haec est voluntas Dei, sanctificatio vestra, ut abstineatis vos a fornicatione, et c. Et subdit, Non sicut gentes quae ignorant Deum. Acsi dixisset, quos nos fides altius in notitiam Dei promovet, eo maiori nexu obstringit ad sanctitatis custodiam. Nam, ut ait veritatis ipse magister, Ille servus, qui cognovit voluntatem domini sui, et non se praeparavit, et non fecit secundum voluntatem eius, vapulabit multis: qui autem non cognovit et fecit digna, plagis vapulabit paucis. Vide quantum abest, fidem liberare a lege, ut potius ex cognitione fidei accessio fiat culpae, transgressori. Et praeterea confirmatur²¹ conclusio. Lex decalogi nihil aliud est, quam, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum sicut teipsum. In primo enim continentur praecepta primae tabulae, et in altero, praecepta secundae: fides autem hoc nos suapte natura docet, et huc animos nostros appellit, ut Deum et proximum diligamus: ergo ad hoc etiam nos lex evangelica astringit: atque adeo nullus Christianus per fidem religatur a lege, sed potius ad sanctissimam eius custodiam obligatur.

Postremum²² itaque atque evidentissimum argumentum ad probandum hunc errorem, est, quod si iustus liber esset a lege, non posset amplius iustitiam amittere: sane, quae nisi per legis transgressionem, amitti nequaquam potest. Ad hoc argumentum duobus modis cogitare possumus, ut respondeant. Primo, quod qui semel est in gratia accepto regenerationis lavacro, non possit amplius peccare. Haec autem fuit haeresis Ioviniani, ut refert Aug. lib. de haeres.²³ cap. 82. quam etiam nunc S. Synodus Triden.²⁴ can. 23. condemnat. Neque opus est in errore adeo manifesto devincendo tempus insumere. Non enim solum principes duos amicos Dei, David inquam, ex veteri testamento, et ex novo Petrum lapsos novimus, verum et Adam in tanto gradu et felicitatis culmine conditum, atque ipsum etiam primum angelum, tanquam Luciferum exortum: utpote divina cognitione splendidum, et divino amore flagrantem, legimus cecidisse. Quo circa intelligere non possum, quid sibi Bucerus²⁵ obtendiculo illo velit, quo in concordantia huius controversiae protegere nititur magistrum suum. Dicens, quod fides iustificans ex eo liberet iustum a lege, quod qui fide viva credit, nihil aliud potest, quam gloriam Dei quaerere, et hac metitur necessario omnia. Etenim falsissimum imprimis est, peccata venialia referri posse in gloriam dei, a quibus tamen nemo iustorum incolumis est. Et praeterea licet dum iustus perseverat in iustitia, committere nequeat peccata, quae simul sint cum gratia, est nihilosecius semper in periculo peccandi. Namque fides iustificans non liberat hominem a possibilitate peccandi: et ideo non est, cur liberet a lege prohibente peccata. Quapropter, quod vehementius istos in suspitionem criminis Ioviniani pertrahit, est, quod citant in testimonium suae sententiae illud, Omnis qui natus est ex Deo, peccatum²⁶ non facit, quoniam semen ipsius in eo manet: et non potest peccare, quoniam ex Deo natum est. Inde enim illi arguebant, iustum peccare non posse. Ad quod tamen August. et secundum eum S. Tho. 2. 2. q. 24. art. 11.²⁷ respondet, quod triplex est caritatis consyderatio. Prima, quatenus est motus spiritus sancti. Et ex hac parte caritas nullum potest admittere peccatum. Atque ad hoc pertinet perseverantia: quae est donum ipsius spiritus sancti, manutenentis nos. Secunda consyderatio caritatis est secundum ipsius propriam rationem. Ex qua etiam parte repugnat illi peccatum, sicut calori infrigidare. Et utroque modo intelligitur verbum Ioannis, quod, qui natus est ex Deo, peccare non potest, si solum consyderetur ratio seminis, quod est in illo. Sed tertia consyderatio caritatis est ex parte subiecti: puta hominis in hac vita. Et hac de causa amitti potest caritas: quia cum fides, obscura sit cognitio, non ostendens nobis essentiam ipsam divinam, non ita consistit voluntatem nostram Deo, ut semper sit in ipsum intenta: atque adeo nec tanti vigoris est, ut superare omni ex parte valeat pugnas huius nostrae militiae: et ideo iusti semper freno opus habent legis. Facialis autem illa visio est, quae beatos, molestia iam carnis exutos, ita in divinum transformat amorem, ut nulla opus habeant cogente lege. Nostri vero Protestantes, quod proprium est illius beatis. visionis, fidei volunt iustificati tribuere.

Altera vero responsio²⁸ Lutheranorum est ad argumentum propositum, quam a suo sunt magistro docti: videlicet quod quanuis iustus gratiam possit, iustitiamque perdere, id tamen non potest, nisi uno peccato incredulitatis: sicuti iustitia non acquiritur nisi una virtute fidei. Ita enim lib. 1. cap. 5. referebamus ex Luthero²⁹ adversus Carolstadium. Nullum est peccatum nisi incredulitas, nulla iustitia nisi fides. Et de capt. Babyl. Nulla peccata possunt hominem damnare, etsi velit, nisi sola incredulitas. Neque habenti fidem dubitandum est de sua salute, quia promissio ibi facta nullis peccatis est mutabilis, nisi sola incredulitate. Et in devotis monasticis. Nulla opera credenti in CHRISTUM tam mala sunt, quae possint eum damnare, et accusare. Cernenda ergo hic est intentio istorum, perpendendumque punctum contradictionis³⁰ inter nos, et ipsos. Intendunt, quod cum Deus simpliciter, et sine dependentia ab operibus nostris promiserit nobis salutem, solum tenemur adhibere fidem illi promissioni nude et absolute, sine respectu impletionis aliorum praeceptorum. Et ideo dixit Luther. super epist. ad Gal. quod sola fides necessaria est, cetera omnia opera liberrima, neque praecepta, neque prohibita. Confessio autem catholica est, quod promissio evangelica non est nuda et absoluta, sed tali peccatoribus conditione promittitur salus, si praeteritae vitae poenitentes proponant servare mandata. Quamobrem ut sola fides non sufficit ad iustificationem, ita neque absoluit iustum ab praeceptorum vinculo. Et ideo Synodus³¹ modo mentem istorum, plene intellectam, condemnavit. Nam can. 19. anathema eos pronuntiat, qui nullum praeceptum esse aiunt in Evangelio, praeter fidem, cetera vero indifferentia esse. Et can. 20. eos qui aiunt hominem iustificatum, et quantumlibet perfectum non teneri ad observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae, sed tantum ad credendum, quasi Evangelium sit nuda et absoluta promissio vitae aeternae, sine conditione obseruationis mandatorum. In his postremis verbis punctim attingitur radix Lutherani huius erroris. Non enim praeceptum fidei est tota lex evangelica.³² Haud quidem theologos praeterit dubitatio illa, an infidelitas esset causa omnium peccatorum. Neque dissitentur, multa peccata ex debilitate et languore fidei promanare. Nam cum ex fide et spes nostra ortum habeat, et officiosa caritas vegetetur, quo firmior est fides, robustior spes est, et ardentior caritas. Unde Paul. postquam viderat arcana Dei, nihil in rebus metuebat, per quod posset ab eius caritate divelli.

At vero iis nihil obstantibus tripertita statuitur hic conclusio.³³ Sane, quod neque omnia peccata infidelitas sunt vel incredulitas, ut isti autumant, neque infidelitas est omnium causa, neque per quodcunque peccatum expungitur fides. Primum membrum manifestum est. Nam licet omni peccato haec sit communis ratio:³⁴ puta, quod sit dictum vel factum, vel concupitum contra legem Dei, atque adeo aversio ab eius bonitate, differunt tamen specie vitia,³⁵ ratione conversionis ad obiecta diversa, quae ab illo sunt intenta, qui peccat. Nemo enim respiciens ad malum operatur, sed ductus specie boni. Quemadmodum virtutes ipsae inter se distant ratione obiectorum, quae singulis sunt proposita. Quocirca, ut virtutes, sic etiam et vitia obiectis primum omnium discernuntur. Atque omnium prima differentia est, quod vitia illa, quae sunt proxime contra Deum specie ab illis differunt, quae sunt contra proximum. Sicuti virtutes tres theologicae, a moralibus. Quinimo propter diversas rationes quibus in Deo differunt tria illa obiecta, scilicet, veritas, quae obiectum est fidei: et beatitudo nostra, quo tendit spes, et sua in se bonitas, quae obiectum est caritatis, diversae virtutes sunt, fides, spes, et caritas, diversaeque etiam impietatis crimina, infidelitas, desperatio et odium Dei. Porro autem neque universa peccata circa temporaria bona eiusdem sunt generis. Nam omne quod est in mundo,³⁶ aut concupiscentia carnis est, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitae. Quibus verbis apost. iuxta bonum, philosophis tripartitum, species vitiorum discrevit. Est enim alia concupiscentia naturalis, quae ad tactum pertinet, vel ciborum et aliarum rerum, quibus individuum conservatur, vel venereorum, quibus propagatur species. Alia vero animalis: quippe eorum, quae sola apprehensione et possessione vel potius usu delectant: ut pecuniae, et id genus utilium bonorum. Quarum primam vocavit apost. concupiscentiam carnis, et secundam, concupiscentiam oculorum. Sed tertius appetitus est sublimium bonorum, magisque spiritualium: quales sunt honores: atque hunc nuncupavit superbiam vitae. Sed et sub his tribus generibus agnovit Greg.³⁷ 31. moralium, septem capitalium vitiorum species, theologis, imo Christianis universis receptissimas, quas ad Rom.³⁸ et ad Gal.³⁹ commemoravit Paul. Quorsum haec? Certe ut ostendamus, non omnia crimina, esse peccata infidelitatis, sed obiecta habere diuersissima. Ex quo facillime colligitur secundum membrum assertae conclusionis:⁴⁰ scilicet, non omnia enasci peccata ex infide litate, sed ut suis sunt obiectis diversa, ita ex diversis affectionibus, et animi aegritudinibus perpetrantur. Revera qui vel ira percitus occidit, vel turpi amore captus labitur, vel avaritia fordet, non peccat contra fidem: nam certus est male agere. Unde consequens tertium membrum sit conclusionis:⁴¹ scilicet, quod non per quodcunque peccatum extinguitur fides. Sicut enim in aliis virtutibus non quicunque peccat ex ira, amittit temperantiam circa delectabilia tactus, nec qui peccat contra temperantiam, amittit liberalitatem: ita neque quocunque peccato mortali amittitur habitus fidei, quo vere credimus, omnia nobis divinitus revelata, atque adeo promissionem ipsam remissionis peccatorum, si voluerimus corda a nostris iniquitatibus per gratiam Dei revellere. Quod si diversae sint materiae⁴² virtutum, et vitiorum, circa quas diversi nostri affectus versantur, diuersissima etiam sunt alia praecepta a praecepto fidei, atque diversae obligationes, quales in ipso distinctissimo decalogo separatim exprimuntur. Atque adeo quod intentum est huius capitis, fides haud quaquam iustum eximit a lege, sed legi potius subdit.

Unus aut alter locus est scripturae,⁴³ quem possunt adversarii huic catholicae veritati obmoliri, quippe verbum illud Pauli,⁴⁴ Lex iusto non est posita, sed iniustis, non subditis, impiis, et peccatoribus, et c. Et illud,⁴⁵ Si spiritu Dei ducimini, non estis sub lege: omnes autem iusti spiritu Dei ducuntur: iuxta illud,⁴⁶ Qui spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Quibus accedit et illud,⁴⁷ Ubi spiritus domini, ibi libertas. Ad haec autem facillima est, verissima, et planissima theologorum omnium responsio,⁴⁸ nisi universos isti respuissent. Sunt enim in lege virtutes duae. Prima, quod est regula nostrarum actionum, cuius transgressio, peccatum est, et a qua legis virtute nemo excipitur. Nam omnis anima (inquit Paulus)⁴⁹ potestatibus sublimioribus subdita sit, neque potest quisquam Deo aut suis potestatibus esse subditus, nisi sit subiectus legibus. Sed alia virtus est legis coerciva, quae cogit incontinentem contra suas agere appetitiones, et hoc modo iustus, ille scilicet, qui sedatas iam habet, et pacatas turbulentas passiones, non subditur legi, quoniam nutui spiritus sancti omni procul metu legis obsequitur.