De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

At quibus tamen fulcimentis locum istum communiant, id denique restat, ut expendamus. Hunc enim errorem potissimum conficiunt ex Paulo, et Augustino,¹ quos aliorsum longe distorquent, quam quo intenderint ipsi. Primum ex illo. Concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret, Non concupisces.² Ecce inquit Lutherus, concupiscentia peccatum est, neque locus relinquitur interpretandi, non esse proprie peccatum, si quidem lege, ait Paulus, esse prohibitam. Sensus ergo Lutheri est, praecepto illo, quod est in decalogo.³ Non concupisces, prohiberi concupiscentiam illam, quae nobis nativa est, et in regeneratis etiam superstes. Et ita sui defensare pertendunt. Id quod inter praecipuos eius errores secundus potest connumerari. Audi verba eius in fine illius citari articuli secundi adversus catholicos. Sed et eo pervenerunt, inquit, insaniae, ut etiam libidinem ineuitabilem parentum sanctorum contra legem Dei concupiscentem, defectum vocare sint coacti. Quasi dicat, verum potius esse, proprieque peccatum. Haec verum tamen verba iure multo maiori possumus nos in hunc naturae hostem regerere. Nam praeterquam quod duo repugnantia verba connectit, sanctos videlicet sordere peccato, quis eo fuerit arreptus furore, ut quod inevitabile nobis est, id peccatum dixerit? Ecquid enim naturalis radius vultus Dei, qui signatus est super nos, manifestum magis faciat, quam quod ubi nihil est voluntatis, neque inibi culpae quippiam inesse possit?⁴ Actio enim quae in nostra non est potestate, revera nec laudi dari nobis potest, nec vituperio. Cuius ratio est, quoniam laus operis, vel vituperium causae debetur: quae autem homo invitus patitur, illorum non est causa, quatenus homo: quippe cum per solam facultatem liberi arbitrii simus actionum nostrarum domini. Unde qui naturalem concupiscentiam peccatum censet, pari modo cogitur ut dicat, et quod oculos habeamus, et aures, et membra, quibus intus, nobis nolentibus, nutrimur ac vegetamur, peccata esse. At nulla, inquiunt, admittenda est a natura ratio, ubi scriptura sacra aperta est.⁵ Ego vero neque scripturam apertam video, nec sensus scripturae esse potest, qui cum manifestissima ratione apertissime pugnat. Revera si ea quae nobis vel a natura insunt, vel a Deo in poenam inflicta sunt, peccata essent, Deo potius, vel tanquam naturae auctori, vel tanquam vindici culpae tribuerentur.

Et August.⁶ quem coryphaeum ipsi hoc loco sequuntur, adeo per se notum existimat, nullum esse peccatum, nisi voluntarium, ut naturali se apud ipsum consequentia ponant et permittant, peccatum, et voluntarium malum. Unde in lib. de vera religione.⁷ Usque adeo, inquit, peccatum voluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium. Et contra Manichaeos de duabus animabus, peccatum ipsum ita diffinit, quod sit voluntas retinendi, vel consequendi quod iustitia vetat, et unde liberum est abstinere.⁸ Et ne omnia percensentes fastidio simus lectori. lib. retract. id multis modis in universum constituit, aperte in Lutherum sua pene verba ita refundens. Peccati reum teneri quemquam, quia non fecit, quod facere non potuit, summa iniquitatis et insaniae est. Sed resurgunt inde in nos isti, quod peccatum etiam ipsum originale censet ibidem August. voluntarium esse, voluntate Adae. Fatemur quidem, sed culpam totam remissam esse ait, in baptismo. Verba enim eius sunt. Cuius concupiscen tiae reatus in baptismate solvitur, sed infirmitas manet. Optime sane discernit, ut reatum dimisso, concupiscentia, non culpa, sed infirmitas sit.⁹

Veruntamen quoniam quam sit libertas, inseparabilis conditio peccati, cap. 17. repetendum est, haud modo filum rumpamus dicendi de praecepto concupiscentiae. Impossibile nanque est illo vetari concupiscentiam, quae non est in nostra potestate, sed tantum prohibetur voluntatis consensus, vel forte mora eius in reprimenda concupiscentia, advertente ratione. Est enim hoc inter decem mandata, de quibus ait CHRISTUS, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.¹⁰ Et verbum, vis, palam ostendit nostrae esse facultatis, per gratiam ipsius, cuncta servare: concupiscentiam vero illam in hac vita sublatam esse, haud quanquam possibile est. Qui ergo dixerit tyrannidem illam et ineuitabilem motionem concupiscentiae a Deo nobis esse interdictam, anathema est Hieronymo,¹¹ qui in expositione symboli anathema esse ait, qui dicit Deum praecepisse, quicquam impossibile. Et Augustino,¹² cuius in sermo. 61. de tempore, verba sunt. Deus nec impossibile aliquid potuit imperare, quia iustus est, nec damnaturus est hominem, pro eo, quod non potuit vitare, quia pius est. Quin vero, cum non sint gravia mandata Dei, ut est apud Ioannem,¹³ imo leve sit iugum, ut praeceptor¹⁴ ipse testatur, quomodo facere lege divina obligamur, quod est impossibile?¹⁵ Et praeterea cum cetera omnia praecepta de actionibus sint prorsus nostris intelligenda, scilicet. Non occides, non furtum facies, et cetera, quae contingentia sunt, commentum est verbum. Non concupisces, nisi de actione humana intelligere: qualis tamen non est motus concupiscentiae, rationis usum praeuaniens. Id quod forma ipsa mandati prae se fert. Non enim ait in genere. Non concupisces, sed. Non concupisces domum proximi, neque desiderabis uxorem eius: et reliqua.¹⁶

At vero non solum motum illum concupiscentiae, aiunt isti, esse prohibitum, sed et potentiam ipsam, et naturam concupiscendi: quod humanus sensus refugit audire. Ecquis enim puerum, vel ante baptismum vel baptizatum lege aliqua astringat, ubi non solum voluntas, verum neque concupiscentia usum habet, sed est nuda potentia. Nisi peccatum in eo pariter dixeris, sumere, lactare, et his similia. Id quod Augu.¹⁷ lib. 1. de civitate Dei, cap. 25. condemnat, hisce verbis. Quod si illa concupiscentialis inobedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem, qua si lege sua movetur, quanto magis absque culpae est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis? His Augustinus ostendit, nullum esse peccatum concupiscentiam absque consensu, cum esse possit in dormiente.

Per haec denique retunditur, quod Lutherus¹⁸ eodem art. 2. in confirmationem sui erroris commentatus est, propter illam scilicet carnis concupiscentiam quotidie nos precari in oratione dominica, dimitti nobis debita nostra: siquidem absque voluntate, nulla est culpa. At in hoc se saltem agnoscant, Augustino suo expressis verbis contradicere. Sane qui loco supra citato con. duas epist. Pelagia. ca. 13. Neque enim, inquit, propter ipsam concupiscentiam, cuius iam reatus lavacro regenerationis absumptus est, dicunt in oratione baptizati. Dimitte nobis debita nostra,¹⁹ sicut et nos dimittimus debitoribus nostris: sed propter peccata quae fiunt, sive in eius consensionibus, cum ab eo quodlibet vincitur, quod placet, sive cum per ignorantiam malum quasi bonum placet. Fiunt autem, sive operando, sive loquendo, sive quod facillimum, atque celerrimum est, cogitando. Illud sane, quod in oratione sequitur, propter ipsam dicitur. Ne nos inferas in tentationem, sed libera nos a malo. Perspicue ergo discriminat Augu. quod propter consensiones voluntatis dicimus. Dimitte nobis, quoniam peccata sunt: sed propter ipsam tentantem nos, insestantemque concupiscentiam addimus. Et ne nos inducas in tentationem. Ubi propalam manifestat, non concupiscentiam, sed tantum voluntatis opera esse peccata. Quae omnia Iacobo²⁰ Apostolo teste, confirmat, qui vel ipso Augustino rem ediderit explicatius: ubi ait, Unusquisque tentatur, a concupiscentia sua abstractus et illectus. Deinde concupiscentia, cum conceperit (scilicet per consensum voluntatis) parit peccatum. Concupiscentia ergo ante consensum, non est peccatum, sed ex consensu concipiens, sit mater peccati. Huic apostolicae phrasi consonant alius Apostoli verba. Non regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis eius,²¹ neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato. Non enim prohibetur somitem concupiscentiae habere, sed illi obedire. Ut per hoc intelligas, quod sequenti cap. ait, Legem prohibere concupiscentiam. Non enim vetatur ne insit illa in carne, at voluntatem nos concupiscere. Sed hic quis ferat pervicaciam istorum, qui hunc locum pro se adferant cum glossa glosa²² Aug. Ait enim divus ille super Ioan. tract. 41. quod Paulus non dixit, Non sit peccatum in corpore vestro, sed, Non regnet. Ergo Paul. (inferunt isti) Augustino interprete, non negat, quin concupiscentia, antequam per consensum voluntatis regnet, peccatum sit. Collectio autem haec nulla est, si colligatur peccatum esse proprie, antequam regnet. Namque cum Aug. toties admonuisset,²³ concupiscentiam illam non esse proprie peccatum, sed tropo illo, quo effectus vel causa peccati, peccatum dicitur, securus dixit, peccatum non prohiberi, ne sit, sed ne regnet. Quoniam quando non regnat, saepe dixerat tunc non esse proprie peccatum. Quam expositionem ipse idem protinus subiungit, dicens. Peccatum enim consistit in eo quod regnat, et sit quod iubet. Eandem eius explicationem²⁴ supra etiam citauimus, de pec. me. li. 2. cap. 28. ubi ait. Haec lex peccati, quod etiam peccatum appellat Apostolus: cum dicit, Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis eius: non sic manet in renatis, tanquam non sit remissa et perempta, nisi illicitis consensionibus quodammodo reviviscat, et in regnum proprium dominationemque reuocetur. Idemque prorsus repetit de nup. et concup. lib. 1. ca. 23. ubi ait. Ipsa concupiscentia iam non est peccatum in regeneratis, quando illi ad illicita opera non consentiunt, atque ut ea perpetrent, a regina mente membra non dantur, ut si non sit, quod scriptum est. Non concupiscas, fiat saltem, quod alibi legitur. Post concupiscentias tuas non eas.

At vero haec postrema verba sibi isti arbitrantur fauere: ubi ait, in hoc seculo a nobis non fieri quod scriptum est. Non concupisces, sed non eas post concupiscentias. Et de spiritu et littera. ca. 36. clarius ait, quod in hac vita non implemus. Non concupisces, sed concupiscentiis non obedias: ergo non solum obedire, sed inevitabile illud concupiscere carnis prohibetur. Huiusmodi autem illatio nulla est prorsus. August.²⁵ enim non sentit, non impleri illud. Non concupisces, si referatur ad innatum concupiscentiae fomitem, quasi ille sit lege prohibitus, sed quia naturale est in hoc mortali corpore concupiscere, usque dum animale resurgat spiritale. Imo eisdem verbis insinuat, prohibitionem non referri ad naturalem concupiscentiam, sed ad liberam et ultroneam obedientiam. Quod si analogia ex civili Republica²⁶ apud istos quicquam, ut aequum est, valeret, profecto tyranno obsidione premente civitatem, quamdiu cives pondus belli sustinent, et bona fide obsistunt, extra noxiam sunt, sed ubi se primum dedunt, tunc incipiunt esse in crimine. Cur ergo dum voluntas ab arce rationis sensualitatis incursus strenue, vel perfert, vel comprimit, vitio sibi detur, id quod homo invitus, veluti febrem, et naturalem morbum patitur? At quo expositione tandem verborum, Non concupisces, disputationem absolvamus, examinemus, an isti contradictoria dicant in exponendo hoc praecepto, et illo. Non regnet peccatum in vestro mortali corpore.²⁷ Etenim cum dicant, hoc secundo non prohiberi, concupiscentiam inesse nobis, aut cum ratione confligere, sed vincere, et regnare (si quidem oculatissime adnotant cum Augustino, Paulum non dixisse, non sit, sed non regnet) hinc profecto elicitur, concupiscentiam inesse et pugnare, non esse rem prohibitam, nec prohibendam: atque adeo neque proprie peccatum. Quod si ita est, cur aliis verbis, Non concupisces, aiunt prohiberi non solum libera opera, verum et ipsam carnis concupiscentiam, ne insit et subsultet. Sed ita cunctis usu venit contra caelum expuentibus, sane ut suo se sputo respergat. Concludamus ergo utroque loco, solum consensum in opus concupiscentiae prohiberi.

Adiungunt ad persuadendum concupiscentiam carnis esse peccatum, subsequentia praeterea Pauli eodem ca. 7.²⁸ Si quod nolo, illud facio, iam num ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Scio enim, quod non habitat in me, hoc est, in carne mea, bonum. Et multis in eundem sensum interiectis, concludit. Igitur ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. Ecce, inquiunt, procul dubio concupiscentiam carnis, quatenus cum ratione luctatur, peccatum ab Apostolo appellari. At vero locus hic primum omnium Pauli,²⁹ qui (ut tota eius epistola) non est adeo intellectu facilis, a plurimis sanctorum Patrum, non de iusto iam Paulo, sed de Iudaeo sub lege agente intelligitur. Cuius ordinis sunt Hieronymus et Origenes (ut Augustinus ipse adversus Iulianum lib. 6. cap. 11. confitetur.) Et ita ipse Augustinus, semper senserat usque ad senectutem, ut ibidem ait, et lib. 1. retract. cap. 23. Qua de causa possemus dicere, quod concupiscentiam ratione coniuncti reatus appellaret in infidelibus peccatum. Sed demus istis cum Augustino iam sene et ceteris, puta Hilario, Gregor. Nazianzen. et Ambros. quos ipse illic citat, totum hoc intelligi de Paulo, qui gratia Dei suffultus nihilominus praeliabatur cum carne, si tamen vicissim nobiscum ipsi candide Augustinum sequantur interpretem. Qui non semel aut bis, sed saepe, et saepissime interpretatur, hoc loco Paulum non appellare concupiscentiam, proprie, et vere peccatum, sed per metaphrasim, quia effectus est peccati Adae, et nostrorum causa. At vero reclamat hic Lutherus. Quomodo, quod nemini angelorum licet, id, quod Paulus aperte peccatum vocat, interpretentur homines defectum tantum, effectum esse peccati? Nimirum³⁰ Luthere, quoniam Paulus non anathematizat, nisi angelum, aliud quam ipse annunciat, evangelizantem. Nanque homines metaphoras scripturae dilucidantes,³¹ non solum non reprehendit, sed laudat summopere inter eos, quibus Deus distribuit charismata. Aliis enim, inquit, datur prophetia, aliis interpretatio sermonum. Et iterum. Alios Deus³² dedit evangelistas, alios autem pastores et doctores. Alias, ubi ait idem Apostolus,³³ quod eum qui non noverat peccatum, Deus pro nobis fecit peccatum, si non liceret translatione uti, necesse esset, CHRISTUM ipsum proprie existimare esse peccatum. Quam ne admitterent blasphemiam, interpretati sunt sancti, nomine peccati hostiam pro peccato designasse Apostolum: quae se in cruce pro nobis obtulit. Quo etiam significatu usus est iterum:³⁴ dicens, quod Deus filium suum mittens, in similitudinem carnis peccati, de peccato damnavit peccatum. Tametsi hic magis placet, peccati appellatione intelligere naturam ipsam nostram, et carnem peccato infectam: de qua CHRISTUS, similitudinem gerente peccati, dum eam carni affixit, redemptionem operatus est nostram. Si ergo peccatum haud inepte usurpatur de hostia, quae causa est remittendi peccati, et de carne, quae subiectum est peccati, optima est expositio Augustini, quod usurpetur etiam pro effectu peccati. Ubi ideo illius meminisse opus est, quod capite proximo de ipso Augustino adnotabamus, Nempe quod cum reatus peccati originalis, sit privatio iustitiae, quatenus faciebat rectitudinem animae ad Deum, et proximus effectus eiusdem reatus, sit ebulliens rebellansque concupiscentia, eandem ante gratiam baptismi appellat peccatum, ratione reatus annexi: eo tamen sublato in baptismo, per solam metonymiam, appellat peccatum, quia effectus est vel causa peccati. Atque id frequentissime. Primum. Ubi capite superiori eum citauimus, scilicet, lib. 1. cont. duas epist. Pela. ca. 13. ubi ait, quod illa concupiscentia³⁵ quae reliqua est a baptismo, quo ratio peccati plenissime remittitur, radicitusque conuellitur, non quia peccatum est, sed quia peccato facta est, peccatum dicitur: sicuti scriptura, manus dicitur cuiusque, quod manus eam fecerit, imaginem enim Apellis, vocamus manum eius. Observa negationem, non quia peccatum est. Omnino enim negat esse peccatum. Et de pec. me. lib. 2. cap. 4. Concupiscentia in parvulis baptizatis a reatu solvitur, ad agonem relinquitur. Perpende discrimen inter reatum peccati, et agonem, qui non est peccatum. Et lib. 1. de nup. et concu. ca. 25. Concupiscentia, inquit, carnis dimittitur in baptismo, non ut non sit, sed ut peccatum non imputetur. Hunc autem locum praevaricatus est Lutherus, ita referens. Peccatum remittitur in baptismo, non ut non sit, sed ut non imputetur. Atque hinc infert peccatum remanere, sed non imputari. August. autem non dicit peccatum, sed concupiscentia, neque illam dicit remanere sub ratione peccati, sed ut statim infert, ad pugnandum cum infirmitate nostra. Et c. seq. subdit exemplum a sensu contrario. Nimirum quod sicut in peccato actuali, abeunte actu, verbi gratia, homicidio, manet reatus: viceversa in concupiscentia, diluto reatu, manet actus. Non intelligas, actus peccati, sed actus concupiscentiae. Et verbo, non imputatur, designat nullam esse culpam, ut iam modo notavimus. Et lib. 1. de nup. et concu. c. 23. expresse ait, quod concupiscentia in regeneratis non est peccatum, nisi adhibeatur consensus. Sed dicitur, inquit, peccatum, sicut vocatur lingua, locutio, quam facit lingua: et manus vocatur scriptura, quam facit manus. Itemque sic vocatur peccatum, quia peccatum si vincit, facit. Sicut vocatur frigus, pigrum, non quod a pigris fiat, sed quod pigros faciat. Et contra Iulianum, lib. 6. c. 5. Baptizatus, inquit, omni peccato caret, non omni malo. Non ait, Non imputatur, sed caret. Quod planius ita, inquit, dicitur. Omni reatu omnium malorum caret, non omnibus malis. Nempe insinuans, quod concupiscentia malum, id est, poena sit, non malum, quod est culpa. Et lib. 1. retract. cap. 15. Concupiscentiae reatus in baptismate solvitur, sed infirmitas manet. Quid amplius desiderari potest, ad demonstrandum,³⁶ concupiscentiam, soluto reatu originalis, non esse peccatum, sed morbum? Et quanuis Luthero non placeat nomen reatus, profecto derivatur optime a reus, sicut famulatus a famu lus, et a dominus dominatus. Et ita Exodi³⁷ habetur, reatus vituli. Et Deutero. reatus sanguinis,³⁸ ut reatus sit ipsa ratio peccati, a quo homo et sit, et habetur reus. Unde reatum dici in baptismo, est crimen quodcunque, et culpam tolli, ut amplius iam homo non sit reus.

Quare ineptissimum est Buceri diffugium³⁹ in suo lib. de concordia, et suorum complicum, quod loquatur in his locis Aug. praecise de actualibus peccatis. Facit enim comparationem operum liberi arbitrii cum concupiscentia, dicens illa esse peccata, concupiscentiam vero non item. Et praeterea concupiscentiam cum reatu esse peccatum, illo tamen sublato, minime.

Unus tamen restat locus apud Augustinum,⁴⁰ quem merito pluris quam reliquos faciunt, lib. 5. contra Iulianum cap. 3. Cuius verba sunt. Concupiscentia carnis, adversus quam bonus concupiscit spiritus, et peccatum est, quia inest illi inobedientia contra dominatum mentis: et poena peccati est, quia reddita est meritis inobedientis, et causa peccati est, defectione consentientis, vel contagione nascentis. Ubi in primo membro ait, concupiscentiam esse peccatum, propter inobedientiam, praeter subsequentes rationes, quibus est effectus et causa peccati. Ad quod nostri in colloquio Vuormatiensi, et in reliquis respondent, sermonem fuisse illic Augustino de concupiscentia ante baptismum, quam vocat peccatum, ratione reatus adiuncti. At quanuis⁴¹ glossa haec forte sufficeret, mihi tamen, si coniicere licet, alius est verisimilior sensus: quoniam illic absque discrimine intendit Aug. persuadere, concupiscentiam esse rem malam, etiam post susceptum baptismum. Contra Iulianum, dicentem, illam esse bonam, sive quatenus naturalis est, sive quatenus a Deo inflicta esset, propter peccatum. Et ideo quatuor vel quinque⁴² modis constituit eam esse malam, et figura illa loquendi, peccatum. Primo, quia non obedit rationi. Non dicit, propter adiunctum reatum, sed propter inobedientiam. Quod est dicere, ni fallor. Ex eo quod bonum naturale hominis est operari secundum rationem, (ut crebro hactenus diximus) sensualitas non obediens illi, est peccatum quoddam. Non damnabile quidem, et dignum poena, sed naturale. Sicuti claudicans tibia, peccatum est, quia non recte inseruit naturae. Et secundo dicitur eadem concupiscentia peccatum, quoniam effectus est peccati. Nisi quod modus hic bipartitur, ut ante remissum reatum, sit peccatum, quo ad significatum materiale: post vero, solum ita vocetur, quoniam est effectus peccati. Et quarto, quoniam est causa traducens peccatum originale, ut cap. 8. expositum est. Et quinto demum, quoniam est causa inducens nos ad peccandum actualiter. Oblique ergo⁴³ Lutherus eodem 2. articulo, et sui postmodum sequaces interpretantur illud Pauli, Noster internus homo renovatur de die in diem, in hoc sensu, quasi illud renovari sit paulatim particulatimque et successione quadam, peccatum remitti, ita ut semper relinquatur aliqua particula peccati. Cum tamen peccatum in puncto temporis remittatur totum, et condonetur. Quocirca renovari iustos, non est aliud quam per incrementum gratiae vires concupiscentiae reprimere, et magis ac magis extenuare. Ut diserte edocet Augustinus contra⁴⁴ Iulianum, lib. 6. cap. 5. Cuius conclusio est, quod concupiscentia solvitur per indulgentiam in baptismo, quia tendebat in noxia: conteritur tamen deinceps per continentiam, ne vincat in pugna.

Ecce quomodo accipit Paulus⁴⁵ peccatum: ubi ait, Si quod nolo, hoc facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me, peccatum. Nam quod eandem concupiscentiam appellet legem peccati, apertius a nobis pugnat, quam contra: quandoquidem lex peccati idem pollet, quod regula (si ita dici potest) peccandi. Unde sicut ratio non dicitur virtus, nisi quia est regula virtutis, ita neque sensualitas dicitur peccatum, nisi quia est nobis causa delabendi. Quo sensu, ut per virtutes spiritu servimus legi Dei, ita carne per vitia servimus legi peccati. Intercedit enim inter belligerantes spiritum et carnem media voluntas, in suo habens arbitrio cui maluerit manus dare. Ante cuius proinde consensum, neque ille virtutis, neque haec vitii, vel rem sortiuntur, vel nomen.

Non sit hic tandem molestum audire Bucerum concordantem hanc⁴⁶ controversiam, quin vero explicatius ac pertinacius sepultam opinionem Lutheri suscitantem. Ex illo enim Ioan. Omnis iniquitas⁴⁷ peccatum est, ratiocinatur, quod omnis, vel natura, vel vis, vel actio non respondens suae regulae, peccatum est, atque adeo natura ipsa sensualitatis, etiam ante voluntatis consensum, per se est peccatum, quoniam impedit, ne Deum toto corde diligamus. Sed profecto facilius colligitur, quod expositio ipsa sua, iniquitas sit. Quis enim inducat in animum Ioannem appellasse iniquitatem, naturalia peccata: ut sint monstra et naturales defectus. Morbi enim ipsi corporei, esse solent causa iracun diae, blasphemiae et aliorum flagitiorum et scelerum, et tamen non veniunt apud Ioannem iniquitatis nomine. Appellavit ergo iniquitates, sola ipsa delicta. Sicuti omnes virtutes significantur generali nomine iustitiae. Hoc tamen largimur Bucero, quod proxime dicebamus, nempe sensualitatem esse peccatum naturae: scilicet morbum eius et vulnus: veluti vitium claudicantis tibiae. Et eodem intellectu⁴⁸ intelligit Paulus, sapientiam carnis inimicam esse Deo. Non quod cognitio ipsa aut propensio carnis sit peccatum, sed quod pugnat cum ratione in diversum inflectens. Sicuti aurum ipsum et honor, et feminarum pulchritudo inimica etiam dici possent rationis et Dei, quatenus tentationes sunt ad malum.

Aliud praeterea portentum excogitant, quo defendat concupiscentiam esse peccatum, videlicet quia est nobis impedimento, ne possimus in hac vita implere praeceptum dilectionis dei super omnia,⁴⁹ atque adeo neque alia decalogi. Ita enim solet error initio parvus, in fine esse maximus. Haec autem disputatio propriam habet sedem libro tertio.

Igitur⁵⁰ quoniam longius quam credideram, abiit disputatio, ut rem in epilogum perstringamus, constituimus, peccatum originale non esse formaliter concupiscentiam, sed privationem iustitiae originalis, qua parte rectificabat animum et mentem in ordine ad Deum, quo reatu soluto in baptismo, quae reliqua est concupiscentia, non habet rationem peccati. Sed est infirmitas et vulnus, ob idque malum naturae, dimicans cum ratione, cuius vim et neruos iusti virtutum exercitio conterunt, imminuunt, atque exhauriunt de die in diem, quoadusque CHRISTUS athlotheta⁵¹ noster reformet corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae secundum operationem virtutis suae.