De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

E nobis demum instituti nostri perventum est, ubi princeps nobis est cum Lutheranis controversia. Diximus inque de operibus ad iustificationem nos praeparantibus usque ad punctum ipsius infundendae gratiae. Subsequitur ex ordine iam nunc, ut de eisdem operibus quatenus a Deo praeventi nostrae cooperamur iustificationi plenius disseram. Quod est an sola fide iustificemur.¹ Est autem lis haec de sola fide, adeo, tum a suis exordiis abstrusa, tum ob diuturnam utrinque pugnam obuoluta ac implexa, ut ad eruendam veritatem vix nobis alicunde pateat aditus. Quocirca si in hoc negotio, ubi sunt tam multi sapientes versati, conferre quicquam valet opera nostra, saltem conabor statum causae qua potero perspicuitate constituere. Scilicet et adversariorum sententiam et nostram, via, et ordine, quibus punctis discordent aperire. Id quod in his, quos hactenus legimus, semper desideratur. Cum enim verbis iam ferme nobiscum isti consentiant, non ita multum conducit, testimonia et argumenta cumulare, quod non sola fide iustificemur, nisi sensa ipsorum denudemus, quorum subinde articulos punctim petamus. Quod quia forte non hucusque effectum a nostris est, minus promoverunt. Eo praesertim, quod si quos alias unquam perpessa est Ecclesia infestos homines, qui sola dictionis perplexitate, et caligine obtecti,² depugnaverint: isti sic potissimum sola tenebrarum densitate potuerunt de hac re plebes deludere: summa ergo sunt claritate devincendi. Ut fuerit fallacia haec prodita explicatissime, ita erit protinus efficacissime convicta. Igitur protoparens ille istorum Martinus Luthe.³ si in exordio statim primi tomi suorum operum, suam ipsi historiam praenarranti fides habenda est, virus quod postea evomuit, ab invidia Romanae sedis concepit, ob quaestum potissimum (ut ait) indulgentiariam. Et quoniam sunt remissiones peccatorum, mox coepit necessitatem operum inficiari, quae fiunt in satisfactionem de peccatis: praedicans nullum post dimissum peccatum relinqui reatum poenae: eo quod CHRISTUS pro omnibus persoluit pretium. Inde gradum fecit, ut praetextu extollendae fidei, opera universa, vana reputaret: affirmans, sola nos fide iustificari: per hoc scilicet duntaxat, quod quisque credat sibi condonari peccata per CHRISTUM. Tandem eo prorupit insaniae, ut omnia opera, etiam sanctissimi hominis, peccata aestimaret. Quin vero una illa fide adimpleri omnia praecepta, atque adeo qui credit, liberum esse a lege: quod lib. 3. expugnandum nobis est. Igitur articulus hic multo virulentior, ac perniciosior natus, nutritusque est aliquo tempore, quam iam modo defendatur. Hoc enim sensu coepit Luther. suaeque deinceps progenies profiteri, sola nos fide iustificari, quod qui unam hanc haberet certam firmamque fidem, condonari sibi, scilicet gratis peccata per CHRISTUM, nulla alia operum lege teneretur: sed quicquid operis perpetraret, si fidem retineret, neutiquam gratia decideret. Assertiones ergo de hac re istorum⁴ non confuse, ut assolet, sed ex ordine disponam, ut gradatim melius perpendantur. Primum enim Luther. in assertionibus ad Leonem, art. 1. fidem cum sacramentis comparans, Nec novi, inquit, nec veteris testamenti sacramenta, sed sola fides iustificat. Et contraria sententia haeretica est. Est art. 15. Ad sacramentum eucharistiae accedentes haec sola fides puros facit et dignos, si credant et confidant se gratiam ibi consecuturos. Secundo conferens fidem cum operibus ait in lib. de libertate christiana, solam fidem sufficere ad salutem: opera nullo modo iustificare. Et in expositione epist. ad Gala. Sola, inquit, fides necessaria est, cetera omnia opera liberrima, neque praecepta, neque prohibita. Et in lib. de captivitate Babylonica. Per solam fidem possumus cum Deo agere, opera ille nihil curat, neque illis indiget. Et de votis monasticis, Fides et opera quam longissime inter se distant, et contrariantur, ut non possint opera absque fidei iactura doceri: nam Evangelium pugnat cum lege. Et in libello de libertate christiana, docet eum qui habet fidem, liberum esse ab omnibus praeceptis legis, neque ullis indigere operibus ut salvus sit: sed sola, inquit, fides haec omnia largitur abunde. Tertio itaque eo progreditur, ut nulla etiam opera, quantumcunque prava, officere quicquam existimet habenti fidem. Sic enim ait in sermone adversus Carolstadium, Nullum est peccatum, nisi incredulitas, nulla iustitia nisi fides. Ex quo in de captivitate Babylonica, infert nulla peccata posse hominem damnare, et si velit, nisi solam incredulitatem. Neque habenti fidem, dubitandum est de sua salute: quia promissio ibi facta nullis peccatis est mutabilis, nisi sola incredulitate. Et in de votis monasticis, Nulla opera credenti in CHRISTUM tam mala sunt, quae possint eum damnare, et accusare. Cetera propriis cuiusque locis adiicientur. Haec omnia dogmata ad litteram perseveraverunt aliquandiu tueri sui postea discipuli: atque huiusmodi floribus opera sua conspergere: ut est potissimum videre apud Melanthonem in locis communibus. In hoc tamen explicato sensu: videlicet, quod eatenus nulla sint alia necessaria opera praeter fidem, ut nullum extra incredulitatem sit peccatum, insanissima haeresis est.⁵ et quam miraculum est mentem christiani hominis occupasse. Haud tamen nova est pestis, sed quae ab initio usque nascentis Ecclesiae genus ducit. Fuit enim haeresis Eunomii,⁶ quam Aug. lib. de haere. cap. 54. sub his verbis refert, Fertur etiam usqueadeo fuisse bonis moribus inimicus, ut asseueraret, quod nihil cuique obesset quorumlibet perpetratio ac persecuerantia peccatorum, si huius quae ab illo docebatur fidei particeps esset. Idem affirmat Luther. Nisi quod ait, fidem non debere esse ociosam: sed libere debere christianum exercere se in operibus caritatis erga proximos. Et in de fide et operibus cap. 114. idem Aug.⁷ tempore statim apostolorum ait, hanc ipsam haeresim eadem omnino exordia, quae in istis modo nostris adversariis, habuisse. Nempe dum non intellectis, inquit, quibusdam obscuris sententiis apostoli Pauli: scilicet, Lex subintravit, ut abundaret delictum.⁸ Et, Arbitramur hominem iustificari per fidem sine operibus legis: arbitrati quidam sunt fidem satis esse ad salutem sine aliis operibus bonis, quinimo malis nihil obstantibus. Quam, inquit, ob causam aliae apostolicae epist. Petri, Ioannis, Iacobi, et Iudae contra hanc maxime dirigunt intentionem, ut vehementer astruant fidem sine operibus nihil prodesse. Sicut ipse ait Paul. Fides quae per dilectionem operatur. Et super psal. 31. eorundem haereticorum verba inducit, misericordiam Dei peccatoribus ita promittentium, ut in quibuslibet peccatis persecuerantibus, tantum credentibus, quia Deus liberat, Deus ignoscit, paratam esse dicerent: ita ut nemo esset periturus fidelium iniquorum. Quibus respondet, quod Deus ille iustus, quibus cantatur misericordia, et iu dicium, damnabit hominem male de se praesumentem, et ad interitum suum, misericordia Dei ipsius abutentem.

Porro cum sensus hic plures conuoluat errores,⁹ videlicet contra necessitatem sacramentorum et operum, et contra praeceptorum, et peccatorum numerum, et varietatem: si turbam simul totam aggrederemur, suo nos agmine obrueret. Instituit CHRISTUS sui pretii sanguinis ad nos per sacramenta derivari,¹⁰ ut quicunque a fide peregrinaretur, nisi renatus ex aqua et spiritu sancto, non posset introire in regnum Dei: et qui lethale crimen admisissent, nisi egissent poenitentiam,¹¹ simul periissent omnes. Denique nulli quantumcunque reconciliati, nisi carnem filii hominis manducantes, et bibentes eius sanguinem, non haberent vitam in se.¹² Oblatrat contra Luther. sacramenta non esse iustificandis necessaria, sed solam fidem. Signavit Deus ab initio in mentibus mortalium ius naturae, ut Deum religione colerent, seque homines praescriptis certis praeceptis in pace, et tranquillitate illaesos continerent, mutuisque officiis adiuvarent: illa in duabus tabulis postea inscripsit: ac deinde, cum fides perfectio esset naturae, in Evangelio CHRISTUS innovavit: adiectis, quae sua erat auctoritas, aliis nonnullis: admonens, ut qui vellet ad vitam ingredi servaret mandata:¹³ transgressoribus comminatus aeterna supplicia: praecipiens apostolis, ut baptizantes gentes sacramento fidei, docerent eos servare quaecunque mandaverat illis.¹⁴ Obstrepet Deo Luther. nulla esse opera necessaria praeter fidem, nec alia homines teneri lege. Dignoscit Apostolus complura opera carnis, quae sunt fornicatio, immundicia, et id genus plurima: et fructus spiritus diversos, qui sunt, caritas, pax, patientia, et c.¹⁵ Amputat omnia Luther. ut nullum sit aliud opus virtutis praeterquam fidei, nullumque extra incredulitatem, peccatum. Reliqua utique usque ad suas proprias sedes reponamus. Nunc in hoc libro id tantum examinemus, an in puncto iustificationis alia sint opera necessaria praeter fidem, quae pariter nos praeparent cum actu fidei. Alter ergo sensus est huius assertionis.¹⁶ Sola fide iustificamur. Quem iam Lutherani exacte, ut existimant limatum, tueri pertendunt. Hunc claritatis gratia, quam summopere conamur, per hasce propositiones ex sua doctrina depromptas, explicamus.

Prima, omniumque fundamentum, assertio istorum est, Sola fide per CHRISTUM servatorem nostrum iustificamur. Quae expressissime (aiunt) habetur apud Paulum. Porro quia ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem, non ex operibus.¹⁷ Et, Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est.¹⁸ Et hoc est punctum capitale quo dissentiunt a veritate catholica, quam nos contra, legitime interpretantes Paulum, propugnamus: videlicet non sola nos fide iustificari.

Et quanuis series haec et ordo minime apud illos habeatur, tamen, ut de singulis lucidior sit disputatio, sit ad expositionem prioris, secunda eorum propositio.¹⁹ Iustificari trifariam dicitur. Quandoque enim usurpatur de eo, quod est comprobari, aut iudicari, aliquem esse iustum. Secundo modo accipitur pro eo, quod est, ex iniusto iustum fieri. Et tertio modo pro eo, quod est, iustitiam isti augeri. De quibus acceptionibus capite proximo explicatior fiet sermo.

Huic subiicitur tertia ex eorum assertis propositio.²⁰ Cum dicitur, sola nos fide iustificari, id sentiendum est, tam de secundo, quam de tertio modo iustificationis. Ita ut tam acquisitio, quam augmentum iustitiae, soli tribuatur fidei. Quod si opera bona illius qui iam iustificatus est, dicuntur aliquo modo ipsum iustificare, id inquiunt, duntaxat est in prima usurpatione iustificationis: scilicet, quod iustus per sua opera pronunciatur a Deo iustus: quia opera sua reputantur ab eo iusta, et commendantur, tanquam fidei testimonia. Imo vero ex pertinacia illa, quod post baptismum concupiscentia adhuc manet peccatum, consequens faciunt, omnia opera, etiam iustificati, esse de se peccata, nisi quod per gratiam CHRISTI non imputantur. Quae quidem disputationes ad 3. librum pertinent.

Quarta istorum assertio est.²¹ Nomen fidei tripliciter accipitur.²² Primo modo de fide historiae. Secundo de fide promissionis. Et tertio de fide miraculorum. Distinguunt enim tam vetus quam novum testamentum, Dicentes, quod alia sunt in scriptura sacra, quae ad historiam attinent: ut creatio mundi, inundatio diluvii, et reliquae Patrum historiae. Et in novo testamento: nativitas, vita, et mors CHRISTI. Alia sunt quae pertinent ad promissiones. Ut, In semine tuo benedicentur omnes gentes. Non auferetur sceptrum de tribu Iuda, donec veniat qui mittendus est. Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus erit. Accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remissa erunt, et c. De fide miraculorum paulo post. Distinctio fuit primo Lutheri in de libertate christiana, et art. 1. ad Leo. quae suis celebratissima est.

Supponunt et huic distinctioni quintam propositionem.²³ Cum docemus, inquiunt, sola nos fide iustificari, non intelligimus de fide historiae, qua credimus, veram esse scripturam, sed de fide: hoc est de fiducia,²⁴ qua quisque fidere debet promissionibus Dei de remissione peccatorum per CHRISTUM efficienda. Haec illi. Sinistre ergo putant aliqui, fidem historicam appellari ab illis fidem humanitus acquisitam,²⁵ ut distinguitur contra divinitus infusam. Quinimo fides historiae in schola Lutherana, est quoque divino afflatu inspirata, sed ex parte obiecti dignoscitur a fide, quae habenda a nobis est divinarum promissionum.

Sexta eorundem propositio est,²⁶ et quam maxime adnotanda, sane quae basis est suae confictae iustificationis. Fides (aiunt) qua iustificamur non est fiducia sola in genere, qua confidimus, Deum paratum esse reconciliare universos per CHRISTUM, si sua duritia, et culpa non obstiterint. Sed est fides et fiducia qua quisque in particulari, et absque ulla conditione firmiter credit, certoque confidit, nunc in facto sibi rimitti peccata a Deo gratis per CHRISTUM. Et quoniam assertum hoc, omnium est inter nos controversiarum maxima, quin vero uniuersarum fomentum, radicem huius et causam sic accipito. Ubi aiunt, fide nos iustificari, non intelligunt, quod actus ille et assensus fidei noster sit aliquo modo meritum aut causa iustificationis: imo nec dispositio aut praeparatio: sed quod sit quasi manus vel uncinus, quo apprehendimus misericordiam Dei per hoc solum, quod est assensus quo credimus Deum esse veracem et fidelem sponsorem: uti iam apertius edisseram.

Septima fuerit,²⁷ postremaque istorum conclusio. Tametsi fides historiae reliquae Evangelii, quae donum etiam dei est, manere utique possit absque spe et caritate, fides tamen firma remissionis peccatorum esse neutiquam sine illis potest: sed sunt, inquiunt, individui comites, illa tamen historica absque caritate non est proprie fides.

Igitur quo ad punctum principii iustificationis reuertamur, qua ex iniustis iusti constituimur, non te tedeat solertissime lector in summa etiamnum contueri, discernereque statum et sedem huius controversiae.²⁸ Est enim posita (ut in fronte primi libri proposuimus) in intellectu huius verbi, FIDES QUAE PER CARITATEM OPERATUR.²⁹ De quo verbo perquam discrepantes inter nos illosque convenit. Ambae enim partes confitemur, fide per caritatem operante, iustitiam Dei apprehendi:³⁰ sed tamen hoc, apprehendi, diversissime a nobis ipsis usurpant. Apprehendere nanque ipsis idem est, quod credere, assensumque et fidem praebere fideli Deo promittenti salutem. Et illo solo actu aiunt, recipere nos gratiam, misericordiam, et iustitiam Dei: post gratiam vero continuo sequi infusionem caritatis. Itaque nullum actum agnoscunt praevium gratiae praeter illum fidei. Cuius rationem hanc adferunt, et Luther. in de liber. chri. et ubicque sui complices. Nempe quod una sola re opus est ad vitam, et iustitiam, puta verbo dei. Iuxta illud, Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei.³¹ Et in psal. Misit verbum suum, et sanavit eos.³² Atque hoc verbum est, ait promissio evangelica. Cum autem verbum, inquit, et promissio sola fide per intellectum apprehendatur, ille solus assensus apprehendit misericordiam: quam postea consequitur caritas, et opera. Et hac de causa in artic. 5. ad Leonem contendit, quod sacramentum non confert gratiam: sed sola fides verbi CHRISTI promittentis. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit.³³ Et quorum remiseritis peccata, remissa erunt.³⁴ Idem docent in confessione Augustana art. 5. In cuius apologia Melanthon,³⁵ Non solum laudatur, inquit, fides, quasi sit principium iustificationis, ut adversarii dicunt, sed nos sic de fide sentimus, quod proprie ac vere ipsa fide propter CHRISTUM iusti reputemur. Et iterum, Sola, inquit, fide in CHRISTUM non per dilectionem aut opera consequimur remissionem peccatorum: etsi dilectio sequitur fidem. Et infra. Sola fide apprehendimus misericordiam: quia illa accipit promissionem, qua Deus pollicitus est, quod propter CHRISTUM velit propitius esse credentibus in eum. Et infra, Quia promissio non potest, inquit, accipi nisi fide. Vide quomodo semper accipit pro praeciso actu intellectus et absque ullo prorsus aenigmate. Buce. in sua concordia controversiarum,³⁶ exponens libellum imperatorium, ait fidem, ut fides est, ut assensio est Evangelii, fidem ipsam solam: hoc est, primo et per se esse solidam plenamque causam receptivam primum gratiae atque adoptionis Dei, et principis iustificationis: id est qua ex iniustis efficimur iusti: deinde sequitur caritas, ad operandum iusta. Nota ergo quam aperte revera negent, fide nos iustificari per caritatem operante: siquidem sola assensione intellectus, aiunt, apprehendi gratiam gratiam: quam mox gratiam consequitur caritas, atque adeo opera. Atque hac de causa, asserunt necessarium esse nexum inter fidem et caritatem. Nempe quod fides sola assequitur primum gratiam, quam gratiam protinus consequitur caritas. Nos autem secundum euangelicam veritatem,³⁷ dicimus, quod apprehendere gratiam, et misericordiam, non est idem, quod assentire, et credere: nisi, apprehendere, accipiatur pro eo, quod est cognoscere: unde potentiae cognoscitivae appellantur apprehensivae. Sed defendimus, quod apprehendere est actu credendi, sperandi, et diligendi per detestationem peccatorum, praeveniente afflatu et ope divina, disponi, parari, trahi, venire et converti ad suscipiendum gratificantem gratiam. Ita ut fides non solum post gratiam, sed in receptione ipsius gratiae per actum dilectionis operetur. Quia de ipsa prima iustificatione loquebatur Paul. ubi ait, apud Deum neque circumcisionem, neque praeputium quicquam valere: sed fidem, quae per caritatem operatur. Quae tamen istis soboles ex hoc dogmate propagetur, in subsequentibus apparebit. Huc te ergo optime lector identidem post hac remittemus. Hanc ob oculos habebis pagellam, quam deinceps respectes.