De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

DVas praefati sumus diversas vias, per quarum alterutram ingrediuntur, quotquot opinionem certitudinis gratiae defendunt. Enimuero cum rei cuiusque cognitio ex suarum notitia causarum oriatur, nemo habere potest assensum firmum iustitiae suae et gratiae apud Deum, nisi qui parem habeat assensum causarum, et actionum omnium, quae sunt quoquo pacto ad iustificationem necessaria. Ob idque qui asseuerant, posse quenquam tantam habere certitudinem suae iustificationis, quanta est fidei catholicae, hi quidem hallucinantur, vel quia cogitant ex nulla prorsus alia re ullo modo pendere eandem iustificationem, quam ex sola fide catholica, qualiacunque sint opera nostra: vel quia, licet confiteantur pendere aliqua ex parte a qualitate nostrorum operum, possibile tamen arbitrantur, ut quis tam firmato assensu, tamque infallibili credat se esse per auxilium Dei dispositum, neque obicem ei opposuisse, quam sumus certi Christiani, veras esse et infallibiles promissiones Dei. Primus est Lutheranus error, quem capite proximo refellebamus, atque etiam forsan expugnatum dedimus. Altera est quorundam alias catholicorum opinio,¹ cum quibus modo disputationem obimus. Contra quos statuitur haec conclusio. Quamvis possit homo in hac vita praegrandes habere coniecturas status sui in conspectu Dei (ut capite praecedenti dicere coepimus, et paulo post amplius explicabimus) nemo tamen, praeter speciale revelationis privilegium, potest tantam obtinere certitudinem legitimae suae actionis, qua cooperatur moventi Deo, aut legitimae receptionis sacramenti, ut aequo assensu iudicet se esse in gratia, illi quo Christianus assentitur articulis fidei. In hac confirmanda conclusione, quanuis non me lateat, dignissima, solidissimaque, ac valentissima argumenta ex divino scripturarum fonte haurienda esse, a rationibus tamen exordiar, quibus maxime scripturarum sensus aperitur. Atqui ratio prima,² quae contra secundum hunc modum sustinendi certitudinem gratiae militat, est ipsa Lutheranorum confessio. Frequentissimum enim ipsorum, potentissimumque argumentum est, quo asserunt sola nos fide iustificari, quod alias nemo potest esse certus, recepisse beneficium remissionis per CHRISTUM promissa. Ita enim intelligunt illud: Ideo ex fide, ut sit firma promissio.³ Confitentur ergo, tanquam rem evidentem, quod si iustificatio pendet aliquo modo ex operibus, nullo esse modo potest certitudo gratiae, quanta est fidei catholicae, quia neque tanta haberi potest cognitio conditionis nostrorum operum coram Deo. Et ideo nullum est excogitabile medium asserendi certitudinem gratiae, quod non recidat in opinionem Lutheranorum. Cuius contrarium contendebant catholici isti, adversum quos disputamus.

Secundum argumentum⁴ est quod facit S. Tho. 1. 2. q. 112. art. 5. ubi hanc proprie disputat quaestionem. Ad quam respondetur huiusmodi conclusio. Puta, quod potest huiusmodi certitudo haberi ex privilegio: non autem communi lege: tametsi possit homo maximas huius rei habere coniecturas. Et probat secundam partem, quam hic constituimus, tali ratione. Certitudo non potest haberi de aliquo, nisi possit diiudicari per proprium principium. Principium autem et obiectum gratiae est Deus ipse, qui nobis ignotus est: ergo gratiam suam, quando habeamus, certo scire non possumus, intelligit Deum esse principium, per suam gratuitam voluntatem acceptantem nos ad gloriam, quae nobis non innotescit, nisi per nostra opera: quae nonnunquam fallacia sunt. Non autem desunt, qui locum hunc et rationem S. Thomae ita interpretentur, quod loquatur tantummodo de scientia: scilicet, quod nemo possit scire se habere gratiam. Nam sub iis eisdem terminis proponitur quaestionis titulus, et inter respondendum interponit exemplum de scientia, quae procedit ex primis principiis indemonstrabilibus. Et forsan responsio haec, si sane intelligatur, nihil aberrat a mente S. Thomae. Sed tamen inde nihilominus comprobatur nostra conclusio, Nam S. Thomas tanquam per se manifestam praetermisit conclusionem de certitudine fidei. Nunquam enim fuerat suspicatus, ut posset quis unquam cogitare, quod revelatio fidei catholicae extenderetur ad particularem et proprium statum huius vel illius hominis. Sed neque dubitabat de evidentia scientiae. Nihil est enim evidentius, quam quod non potest gratia Dei evidenter cognosci. Et ideo non quaesivit nisi de certitudine scientiae, hoc est, cognitionis in genere: utrum tam certo quis posset iudicare se esse in gratia, quanta est certitudo scientiae. Ubi cum determinat partem negativam, non solum concludit, quod non potest esse evidentia (de hac enim non erat quaestio) sed quod nulla potest esse certitudo cui non possit subesse falsum: unde maiori ratione consequitur, non posse haberi certitudinem fidei catholicae: quae maior est certitudine scientiae. Et quod hic fuerit sensus S. Thomae, inde fit liquidum, quod definit illam praecise haberi posse certitudinem amicitiae Dei, quam quis potest ex indiciis et coniecturis venari.

Tertium argumentum⁵ est illud quod iam supra, non uno tantum loco informavimus. Habitus non generat assensum, nisi circa suum proprium obiectum: quod axioma est celebratissimum philosophorum omnium, perinde ac theologorum) obiectum autem propositum fidei non est, nisi Deus, et illa quae ad spem nostram pertinent, iam revelata sunt in sacra scriptura, vel inde auctoritate Ecclesiae deducta et expressa: ergo illorum duntaxat est assensus fidei: at vero scriptura nullibi promittit remissionem nisi in genere, Qui crediderit, et baptizatus fuerit. Et, Si converterit se impius, et cetera. in particulari autem nusquam asserit lege communi, hanc vel illam singularem personam sufficienter esse per Deum adparatam, neque obiecisse obstaculum suae misericordiae: ergo nemo valet per fidem catholicam habere talem de se assensum, quod sit receptus in gratiam Dei. Praeter illos qui ex privilegio talem de se habuere revelationem. Ut de Abraham multi Patres adnotant in illo verbo Gene. Nunc cognovi, id est, cognoscere te feci, quod timeas Deum: et de Paulo, Sufficit tibi gratia mea.⁶ Profecto qui agnoscunt cooperationem nostram necessariam esse ad iustificationem, ignoro quo possint colore vim huius argumenti repellere.⁷ Nam dicere, quod habitus infusus fidei catholicae extendat, exeatque sese ultra lineas sui proprii obiecti, est naturam ipsam fidei abnegare. Probissime enim sanctus Thomas in initio statim. 2. 2.⁸ explicat naturam habitus fidei: sane quem Deus in hoc penitus infundit nobis, ut nos inclinet, moveatque ad assensum eorum praecise quae nobis revelavit pertinentia ad beatitudinem. Est enim fides substantia sperandarum rerum. Quod quidem eo usque ego credo, ut si Deus alicui peculiariter aliam alius generis veritatem (ut futuram victoriam) revelaret, assensus ille non spectaret ad fidem catholicam: licet parem haberet certitudinem. Quinimo si quibus sua propria salus modo revelaretur, non fieret talis revelatio per assensum fidei catholicae, quae communis est omnibus, sed per aliam peculiarem. Et est huius argumenti confirmatio, quod qui modo lege communi non certo credit esse in gratia, nullatenus censetur haereticus.

Iam vero quarto loco arguitur.⁹ Quod hic aut ille consequatur beneficium tam gratiae quam gloriae, effectus est praedestinationis: gloria enim est summus eius finis, et gratia, medium de se ad gloriam ordinatum: etiam in illis qui non sunt perseveraturi. Effectus autem praedestinationis, non est in particulari singulis personis notus per fidem, sed in genere tantum: nimirum, quod facienti ea quae per fidem iubemur, obueniet salus per gratiam CHRISTI: ergo nemo per solam fidem est certus gratiae, et salutis suae.

Quintum et principale argumentum¹⁰ sumitur ex illa distinctione superioris capitis, ubi discernebamus inter certitudinem ex parte obiecti, et illam quae est ex parte subiecti. Argumentum autem est huiusmodi. Certitudo fidei catholicae cernitur, non modo ex parte subiecti, sed ex parte obiecti. Nam est assensus non solum ita firmus, in quo nulla sit formido, sed ita infallibilis, cui non possit subesse falsum: nullus autem communi lege talem potest habere assensum, se fecisse quod debuit ad assequendam gratiam, quin possit decipi, saltem non repugnat naturae talis assensus huiusmodi deceptio: ergo talis assensus non potest esse fidei catholicae.

Atqui ex hinc elicitur argumentum sextum,¹¹ quod nec potest huiusmodi assensus certitudine adaequare fidem catholicam, neque vero mereri nomen aliud quam fidei humanae, hoc est, intensissimae opinionis. Nullum enim est medium inter fidem humanam et divinam. Est nanque divina fides (si de illa certissima loquamur, de qua hic disputamus) revelatio cui assensum praebere tenemur. Nam potest esse quaedam etiam spiritus sancti attestatio per indicia quaedam, de qua futurus est sermo capite postremo. Citra divinam autem revelationem, non restat, nisi illa fides quae probabilibus testimoniis naturalibus connititur, cui quidem non repugnat falsitas in obiecto. Qua de causa naturales philosophi¹² nullum cognoverunt habitum infra scientiam, adeo certum, cui non possit subesse falsum. Quocirca nullum statuerunt habitum fidei medium inter scientiam, et opinionem, ut cap. 11. super. 1. posteriorum disputavimus. Neque Aristotel.¹³ inter sex virtutes intellectus commemorat habitum fidei, eo quod fides humana, quacunque polleat certitudine, potest esse falsa. Ad rem igitur ut descendamus. Si assensus quo quisque iudicat se esse in gratia non elicitur ex fide catholica, neque infunditur per speciale revelationis privilegium, non potest esse adeo certus, ut omnem depellat dubitationem, quia neque tali assensui repugnabit subesse falsum. Explicaturque etiamnum vis argumenti. Citra divinam revelationem, cui homo tenetur credere, nemo potest firmiori ac certiori assensu persuasum habere se esse in gratia, quam ego modo habeo esse Constantinopolim, quae quidem mihi fides est ita certa et firma, ut non sit in mea potestate non ita credere, vel quam mihi est compertum, esse in Hispania urbem Segobiensem, in qua natus sum: et tamen huiusmodi fidei potest subesse falsum, quia nihil repugnat falso me credidisse fuisse urbem, quam non vidi, aut extare iam nunc, illam, quam olim vidi. Sed redarguebam¹⁴ ego praeterea illos qui affirmabant, nihil prohibere, quo minus posset quis, tam fixum, firmumque habere assensum, se non opposuisse obicem gratiae, quam habetur de articulis fidei argumento, quod sit hic septimum. Nimirum, quod huiusmodi homo, aut levis esset, aut haereticus. Etenim si iudicaret, nullum esse tam efficax medium ad persuadendum sibi, se esse in gratia, quam est revelatio fidei, et nihilosecius tanta firmitate et certitudine adhaereret huic, quanta articulo fidei, levis, temerariusque esset: utpote, qui dispari, minorique argumento aequam tribueret fidem, atque revelationi Dei. Si vero iudicaret aliud quodpiam argumentum vel coniecturam, vel auctoritatem tanti esse ponderis ad id persuadendum, quanta est auctoritas Dei revelantis fidem catholicam, is plane haereticus esset.

Octavum denique argumentum,¹⁵ atque adeo postremum, quo et praedicta patescant, et viam aperiamus dissolvendi argumenta, quae contra obiectantur, est huiusmodi. Ad hoc ut certum de se homo ferat iudicium, quod est Deo reconciliatus, debet perspectum, exploratumque habere proprium cor, aliquid ne ibi lateat, quod divinae amicitiae obstet: hoc tamen non potest omnino infallibiliter percipere: ergo neque certe ferre sententiam se esse amicum Dei. Secunda propositio inde sit manifesta, quod quanuis plurima possint esse eius rei iudicia, nullum tamen est ita evidens, quod non sit etiam commune existentibus in peccato mortali. Praecipua enim omnium testimonia sunt duo. Primum est offerre vitam pro CHRISTO.¹⁶ Maiorem enim hac caritate nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis: et tamen haereticus tam firmo, tamque excelso animo dabit vitam in obsequium (ut putat) CHRISTI, quam legitimus Christianus. Alterum testimonium est, nullam prorsus habere conscientiam peccati mortalis: et tamen neque hoc facit tantam fidem, quanta est catholica, tum quia, ut ait Paul. Nihil mihi conscius sum, sed neque in hoc iustificatus sum:¹⁷ tum etiam quia non solum absque conscientia peccati mortalis, verum absque conscientia venialis potest esse homo, saltem per modicum temporis: et tamen nequit tunc certo affirmare, quod nullum habeat peccatum, ne iuxta sententiam Ioannis, se ipse seducat.¹⁸ Et per hoc respondendum est ad argumentum aliud, quod fautores certitudinis gratiae magnum arbitrabantur.¹⁹ Inter homines perspicuum est famulo quando legitime iussa facit domini, ergo potest etiam homo scire quando iuste obtemperat Deo. Alias periculosa posuisset mandata, si nunquam nobis constare posset, quando ea iuste, ut ipse praecipit, exequamur. Respondetur inquam, discrimen esse inter obsequium praestitum hominibus, et id quod debetur Deo. Nam tota obedientia, quae debetur hominibus versatur in opere exteriori. Deo autem necessarium est etiam intimo corde servire: at natura cordis est, ut soli Deo pateat, nobis autem sit inscrutabile. Et ideo natura ipsa res est quod non possit homini certo constare, quando habeat gratiam Dei: quam gratuita sua voluntate per internas nostras actiones largitur nobis. Sed responsa haec ad postremum capitulum spectant, ubi sunt obiectiones solvendae.