De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Duae opiniones de primo statu hominis.— EX his facilis gradus est ad illum felicem statum intelligendum, in quo fuit conditus primus homo. De quo primum omnium concors est, tam priscorum patrum, quam posterorum theologorum sententia, creatum fuisse in iustitia originali: an vero fuerit creatus in gratia, et amicitia Dei, non ita convenit inter omnes. Unde consequens fit, ut neque de ratione ipsa et diffinitione originalis iustitiae consentiant universi. Sunt enim inter theologos, qui negant angelos fuisse creatos in gratia, et pari coniectura, primum hominem. Haec sententia placuit Guillelmo Altisiodorensi, et Hugoni de S. Victore lib. 1. de sacra. p. 6. Eandem secutus est Alex. de Ales. 2. p. q. 96. et Bonavent. et Scot. d. 29. lib. 2. et Marsil. eo. lib. quaest. 16. et alii. Sunt vero contra, quibus pars affirmativa magis probatur. Quorum fuit antiquus Praepositivus, et S. Tho. 1. p. q. 95. Duran. lib. 2. d. 20. et alii minime pauci. Et plane existimo fuisse opinionem Aug. Scot. ergo et reliqui suae classis aiunt Adam in sola originali iustitia fuisse creatum, absque gratia gratum faciente. Sed S. Tho. et reliqui in ea sunt sententia, ut credant in gratia et iustitia fuisse conditum. Quinimo iustitiam illam ita a gratia pendere, ut fuerint vel inseparabiles, vel forsan (ut postea explicabimus) rem unam eandemque. Primum autem,¹ qui rationem originalis iustitiae dilucide nosse cupit, respiciat oportet ad duos illos defectus, quos proximo capitulo, in nuda natura hominis exponebamus. Primus enim erat, quod in ordine ad finem, qui commensuratus est naturae nostrae, scilicet operari secundum rationem pateretur homo ille permagnam difficultatem: tum propter concupiscentiam ad malum declivem: tum propter infirmum, et imbecille corpus. Secundus defectus erat, quod per nullum opus naturale, quantumcunque et qualecunque genere suo esset, commereri posset amicitiam Dei. Auctores ergo prioris opinionis, separantes iustitiam a gratia, constituunt iustitiam originalem tantum esse sanitatem naturae, adversus priorem defectum, gratiam vero debuisse aiunt recipi in illo statu, sicuti in nostro per auxilium Dei, homine cooperante. Sed S. Tho. ait, utrunque beneficium hominem suscepisse in sua conditione: et ad operandum secundum rationem, et ad vitam aeternam promerendam. Igitur nomine iustitiae originalis, secundum utranque opinionem, non venit specialis virtus, quae inter cardinales adscribitur, unicuique ius suum tribuens: neque vero talis iustitia, quali nunc iustificamur, quae est gratia remissionis peccatorum. Sed iustitia originalis, est rectitudo quaedam totius hominis: nempe corporis ad animam, et appetitus sensitivi ad rationem. Quae verbo illo Ecclesiast. 7. designatur: ubi scriptum est, Fecit Deus hominem rectum.² Nempe ut sensualitas nullam rationi molestiam inferret, neque corporea membra defatigarentur, ubi vellet illis homo uti: atque adeo ratio nunquam interturbata, continenter esset Deo intenta. Et quoniam per originem iustitia illa, tum recepta fuit Adae, tum etiam transfundenda erat in posteros, originalis dicitur.³ Qua modo ratione contraria culpa, originalis quoque appellatur. Differt tamen inter praefatas opiniones, quod secundum Scotum et⁴ suos, suos, iustitia non faceret rationem esse ita Deo intentam, quasi esset homo per illam ad amicitiam Dei sublevatus: hoc enim munus est proprium gratiae: verum eatenus intenta, quatenus in Deum naturaliter fertur natura nostra. Unde Scot.⁵ donum, inquit, illud iustitiae non oportet fuisse principium meriti: sed erat comparatione ad gratiam excedens, et excelsum. Excedens quidem, quia per illud firmius voluntas coniungebatur Deo, quam per gratiam: siquidem nullam patiebatur molestiam a sensualitate, nec gravedinem a corpore. Gratia vero simpliciter est excellentior, eo quod ipsa coniungit fini, ut bono supernaturali, et ut supernaturaliter per meritum attingendo: non sic donum iustitiae: quod tantum coniungebat illi bono, ut convenienti, et delectabili. Haec Scot. At S. Tho.⁶ in illo verbo Eccles. 7. Fecit Deus hominem rectum, agnoscit integram rectitudinem, sane qua Deo homo subiectus esset per gratiam, ideoque vires inferiores rationi, et animo corpus. Haec sunt in praesentia paulo fusius, tum sacrorum elogiis, tum rationum probabilitate perpendenda. Atque illud quidem prius, quod commune est Patribus omnibus et theologis: nimirum de iustitia originali. Nullus enim in divinis eloquiis apertus videtur esse locus, non solum quo possit constitui iustitia illa originalis, verum, quo mentio fiat illius aliqua. Cum ergo quae super naturam sunt, ex sola sacra scriptura sint stabilienda,⁷ videtur iustitia illa absque ullo firmamento conficta. De hominis namque creatione, id penitus legimus, quod effecerit eum Deus, ad imaginem et similitudinem suam,⁸ et quod posuerit eum in paradiso voluptatis: imago autem et similitudo, ex vi sensus litteralis, id tantum adfert intelligentiae, quod fuerit ratione, et libero arbitrio insignitus: paradisus autem voluptatis, ad vitam prorsus corpoream pertinebat. Igitur cum natura brutae sensualitatis sit, praeter rationem, praeterque modum ullum, impetu ferri in sua obiecta, natura sit voluntatis, condelectari sensibilibus voluptatibus: unde colligitur, quod ita fuerit vel sensualitas refrenata, vel voluntas ab eius incursione libera, ut in illo statu, summa illa tranquillitate frueretur homo: Et eodem ferme modo haesitabit quispiam de peculiari opinione S. Tho. et aliorum adstruentium fuisse etiam creatum in gratia. Ad haec nihilo minus respondetur,⁹ quod quanuis in sacra pagina non tam extet expressa fides de iustitia originali Adae, quam de originali culpa nostra (hanc enim Paulus patenter enuntiat, ut postea patescet) non tamen caret fundamento scripturae divinae: iuxta S. Patrum expositionem. Atque eadem testimonia, quibus statuitur iustitia originalis, simul et illi sententiae suffragantur, quod iustitia, vel fuerit ipsa gratia, vel fuerit eiusdem individuus comes: quamobrem utrumque una corroboramus. Locus ipse imprimis ex Gen. modo citatus,¹⁰ quanuis non id forte rigore sermonis, bono tamen intellectu, non modo significat hominem, cum ratione et voluntate fuisse creatum, sed cum ipsis etiam eisdem potentiis inclinatis ad bonum, et ad Deum ipsum. Etenim cum Deus universis quae plasmavit, indiderit sui ipsius affectum et inclinationem: atque adeo omnia fecerit sibi, pro cuiusque gradu, et modo amica, hominem quem ad sui imaginem et similitudinem, suique consortii capacem esformabat, vero similimum est, ut produxerit, non solum cum omni propensione ad se, et absque ulla declinatione ad malum (quo secundum auctores primae opinionis completur ratio iustitiae originalis) verum et sibi fecerit amicum, quod ad gratiam attinet, quam S. Tho. et alii rationi eiusdem iustitiae adiungunt. Unde Eccli. 17.¹¹ Deus, inquit, creavit de terra hominem, et secundum imaginem suam fecit illum, et secundum se vestivit illum virtute, id est, gratia et caritate sui. Et Paulus ad Col. 3.¹² Expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum eum, qui renovatur in agnitionem, secundum imaginem illius, qui creavit eum. Ubi renovationem per gratiam, appellat renovationem imaginis, in qua creatus est homo. Atqui ex altero loco paradisi voluptatis, sumitur etiam argumentum.¹³ Cum enim locus sit indictum locati, paradisus voluptatis prae se fert, in summa felicitate positum fuisse hominem, quae extra conspectum Dei sub caelo esse potest. Talis autem felicitas esse nequiverat, ubi caro insultaret contra rationem, sane ex cuius conflictu, non poterat non extare homini, tum periculum, tum etiam gravis molestia. Tertius locus, atque adeo in hac causa usurpatissimus, est ille Eccles. 7. Fecit Deus hominem rectum,¹⁴ et ipse se infinitis immiscuit quaestionibus. Ubi quaestionum voce designantur perplexitates omnes, et anfractus huius vitae, quae nobis ab aegritudine corporis accidunt. Ex quo colligitur, in ea rectitudine rationis fuisse creatum, ubi nulla esset a sensualitate perturbatio. Quod intelligunt doctores nomine iusti tiae originalis. At vero in expositione huius¹⁵ loci incipiunt dissentire supradictae opiniones. Alii enim dicunt fuisse creatum rectitudine duntaxat, relata ad fine naturalem, quae est operari secundum rationem, et ad Deum (ut ait Scotus) tanquam ad bonum conveniens, et delectabile. At S. Tho. et ceteri interpretantur de perfecta rectitudine, quae complectitur amicitiam Dei. Operaeprecium ergo fuerit verba S. Tho.¹⁶ subiicere. 1. p. q. 95. quae sunt haec: Quidam dicunt, quod primus homo non fuit creatus in gratia: sed tamen post modum gratia fuit sibi collata, antequam peccasset. Plurimae autem sanctorum auctoritates attestantur hominem in statu innocentiae gratiam habuisse. Sed quod fuerit conditus in gratia, ut alii dicunt, videtur requirere rectitudo ipsa primi status, in qua Deus hominem fecit: secundum illud Eccles. 7.¹⁷ Deus fecit hominem rectum. Erat enim rectitudo secundum hoc, quod ratio subdebatur Deo: rationi vero inferiores vires, et animae corpus. Prima autem subiectio erat causa et secundae et tertiae. Quandiu enim ratio manebat Deo subiecta, inferiora ei subdebantur: ut Aug. dicit. Manifestum est autem, quod illa subiectio corporis ad animam, et inferiorum virium ad rationem, non erat naturalis. Alioqui post peccatum mansisset: cum etiam in daemonibus data naturalia post peccatum permanserint: ut Diony. dicit. 4. cap. de di. no. Unde manifestum est, quod et illa prima subiectio, qua ratio deo subdebatur, non erat solum secundum naturam, sed secundum supernaturale donum gratiae. Non enim potest esse, quod effectus sit potior, quam causa: unde Aug. dicit. 13. de ciui. Dei, quod posteaquam praecepti facta transgressio est, confestim gratia deserente divina, de corporum suorum nuditate confusi sunt. Senserunt enim motum inobedientis carnis suae, tanquam reciprocam poenam inobedientiae suae. Ex quo datur intelligi, si deserente gratia, soluta est obedientia carnis ad animam, quod per gratiam in anima existentem, inferiora ei subdebantur. Haec S. Thom. Ubi in verbo illo, Fecit Deus hominem rectum. agnoscit gratiam et amicitiam, qua homo cum Deo copulabatur, ex qua reliquae derivabantur rectitudines. Porro autem hoc primum hic notandum est, quod quanuis quidam hic interpretes dicant doctrinam S. Thomae non esse, quod iustitia originalis fuerit idem quod gratia gratum faciens: sed quod gratia erat radix iustitiae,¹⁸ forsan alia est mens S. Tho. Nempe quod iustitia originalis nihil aliud fuerit, quam gratia, maioris hac parte dignitatis, quam gratia nostra: nempe quae non modo hominem faceret gratum Deo, sed sensualitatem compesceret, et corpus roboraret in obsequium rationis: ut tranquilla voluntas subderetur Deo. Idque videtur esse plane ex sententia August. Ex quibus verbis concludit sic sanctus Thomas. Ex quo datur intelligi, si deserente gratia, soluta est obedientia carnis ad animam, quod per gratiam in anima existentem inferiora ei subdebantur. Per gratiam, inquit, per eam nimirum, qua ratio subdebatur Deo. Quapropter prima. 2. quod de gratia sentit. quaest. 110. id et de iustitia originali adstruxerat, quaest. 83. nempe quod sit habitus inhaerens essentiae animae. Et 1. p. quaest. 95. ait, quod rectitudo voluntatis in ordine ad Deum, est quasi formale in iustitia originali: rectitudo vero aliarum potentiarum, est quasi materiale. Ubi sentire videtur, eiusdem fuisse habitus, tres illas rectitudines constituere. Ac denique cum modo nobis in remissione peccatorum non restituatur iustitia originalis, sed gratia, ipse in 2. sentent. distinct 32. quaest. prima ait, quod restituitur nobis iustitia originalis in baptismo, quo ad formale: quod in sententia, perinde est ac si dixiffer, Restituitur gratia, illam habens virtutem, qua nos Deo gratos reddit, non tamen eam, qua vires tunc inferiores submittebat superioribus. Subnotabimus tamen locum cap. sequenti: ubi videtur sentire iustitiam distingui a gratia. Ob idque nihil moror, fuerint ne idem habitus, dummodo fuerint inseparabiles:¹⁹ ita ut quia homo fuit creatus in gratia, fuerit etiam in iustitia: et quia perdidit gratiam, expoliatus quoque fuerit iustitia. Mox advertendum est, quod secundum neutram opinionem, negandum est, quin Adam ante peccatum habuerit gratiam: ut hic adnotat S. Thom. propter plurimas sanctorum auctoritates, id attestantium. Sed notandum est demum, ut opinio S. Tho. fuerit Aug.²⁰ Siquidem confirmat suam sententiam illius testimoniis 13. de ci. Dei, Et quoniam omnes fatentur eandem fuisse conditionem angelorum et primi hominis, expresse etiam citat eundem, lib. 12. ubi ait, quod Deus simul erat in angelis, condens naturam, et largiens gratiam. Adde quod de correp. et gra. cap. 50. ubi tractat de rectitudine, qua creatus fuit Adam, aequiparat angelis hominem: dicens, quod sicut illi fuerunt beati, id est, in gratia Dei, antequam caderent: in qua nisi per li berum arbitrium cecidissent, fuissent per gloriam confirmati, ita Adam creatus fuit in beatitudine, ut posset non peccare, in qua translatus in caelum, fuisset confirmatus, si in illa perseverasset. Nunquam autem eum appellasset beatum absque gratia Dei. Et cap. 11. exponens quomodo iuxta verbum Eccles. Fecerat Deus hominem, rectum, ait, quod dederat ei bonam voluntatem: in illa quippe, inquit, eum fecerat, qui fecerat rectum. Bonam autem voluntatem nunquam Aug. appellat extra caritatem. Quin vero nomen ipsum rectitudinis,²¹ atque adeo nomen iustitiae originalis, prae se manifeste fert gratiam et amicitiam Dei. Nam quis rectus dici potest, nisi qui intentionem in eum habet fixam, qui finis est summus noster? Quae autem iustitia, nisi in ordine ad Deum, qui prima regula est vitae nostrae, re vera in sacris bibliis, nulla alia simpliciter censetur iustitiae nomine, nisi qua iusti sumus apud Deum, ut ex Paulo Rom. 4. colligitur. Neque iustitia originalis quicquam deterit aut minuit de ratione iustitiae, sed potius auget: quare et gratiam in se includit. Ad haec Aug.²² in Enchir. cap. 104. Primum, inquit, hominem Deus, in ea salute, in qua conditus erat, custodire voluisset, eumque opportuno tempore sine interpositione mortis ad meliora perducere, si praescisset perpetuam voluntatem, in qua factus erat, habiturum. Profecto nomine salutis absque ulla dubitatione, intelligit gratiam et amicitiam Dei. Postremus autem locus,²³ unde fides constabilitur iustitiae originalis, ille ipse est, ubi nos Paulus erudivit de culpa originali. Estque argumentum huiusmodi, Primo peccato Adae, omnes peccavimus, ut habetur Rom. 5. quod de nullo alio peccato, vel eiusdem Adae, vel aliorum parentum affirmatur: ergo aliquod tunc donum divinum et beneficium natura nostra perdidit, quod pro omnibus nobis Adam receperat, alias cur magis illo delicto deliquisset tota natura, quam peccatis aliis? illud autem beneficium, esse non potuit aliud, quam rectitudo naturae, et possibilitas non peccandi. Cum ergo causa peccandi, nobis praecipua sit pugna carnis cum ratione, sit, ut homo fuerit creatus absque illa rixa, ne, cum peccaret, inde praetexeret sibi excusationem. Illud autem beneficium ratione superius dicta, dicitur originalis iustitia. Et confirmatur argumentum²⁴ ex eo quod ait Paulus, mortem pertransiisse in omnes homines, propter peccatum Adae, in quo omnes peccaverunt: mortis enim vocabulo, omnis corruptio carnis subiicitur: porro vero appetentia sensus adversus rationem, corruptio quaedam carnis est: nulla ergo erat talis ante peccatum. Cum ergo illa sit homini naturalis (ut cap. 3. explicuimus) colligitur, cum dono aliquo supernaturali iustitiae, fuisse hominem creatum ad comprimendam sensualitatem, continendamque intra rationis metas. Idem nobis suggerit Paulus Rom. 7.²⁵ ubi conquestus de conflictu carnis adversus spiritum, subdit, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? huc nimirum alludens, quod nisi corpus factum esset mortale per peccatum, nunquam suborta fuisset repugnatio illa carnis adversus spiritum. Cuius vel illud testimonium est, quod ab ipso statim momento peccati coepit homo de pudendo motu carnis erubescere. Egregie ergo Aug. confert mortalitatem,²⁶ et immortalitatem, cum possibilitate peccandi, et possibilitate non peccandi: atque adeo probat Adam fuisse creatum in iustitia originali, quae erat possibilitas non peccandi, ex eo quod habebat tunc possibilitatem non moriendi. Tractat enim quaestionem hanc expresse de corrept. et grat. cap. 10.²⁷ et duobus subsequentibus, qualis scilicet fuerit creatus. Et respondet quod sicut est duplex immortalitas, altera, qua poterat homo non mori, altera, qua non potest mori: quarum primam habuit Protoplastus in statu innocentiae, atque alteram habituri sumus omnes in gloria: ita est duplex impeccabilitas. Prima, qua potest homo non peccare, et in illa creatus fuit homo quando creatus est rectus: altera vero, qua non potest peccare, et illa erit nobis in patria communis cum angelis. Per peccatum autem, ut amisit immortalitatem, ita amisit impeccabilitatem, id est, possibilitatem non peccandi. Et quoniam lucta carnis adversus spiritum, causa est peccandi, concludit, quod homo in illo statu nunquam pateretur talem rixam, sed eam incurrimus per peccatum Adae. Eandem veritatem constituit contra Pelagium Hyp. lib. 3. dicens, quod nunc non sufficit homo per liberum arbitrium implere quam velit. Sed id potuit Protoplastus, cum voluntas sana erat ante culpam: per quam culpam homo perdidit illam possibilitatem. Et paulo inferius, Deus, inquit, fecit hominem ab initio,²⁸ et reliquit eum in manu consilii sui. Et subdit, Quid est autem in manu consilii sui, nisi in possibilitate liberi arbitrii sui? In manu enim possibilitas intelligitur. Ipsa est prima gratia, qua primus homo stare potuisset, si mandata servare voluisset. Et paulo inferius, Lapsus autem culpa sua, per propriam voluntatem surgere non valuit, nisi manu domini fuisset ereptus. Docet ergo Aug. quod ante datum praeceptum, ne ederet de ligno vitae, donatus est Adam auxilio, quo posset nunquam peccare, si vellet, alias misericordissimus Deus iniuste posuisset praeceptum, cui non erat possibilitas adimplendi. Ubi plane videtur sentire, quod fuerit infusus gratia gratum faciente: nam loquitur de possibilitate implendi meritorie, et faciendi quicquid voluit: quam, ait, habuisse in illo statu, et perdidisse per culpam, et modo non posse, nisi per CHRISTUM recuperare. At meritissimo quicunque hic haerebit animo,²⁹ de ista possibilitate non peccandi. Si enim intelligatur, quod homo ante peccatum per se poterat non peccare, absque auxilio Dei, falsitas est, ut ipse admonet Aug. loco citato de correptione et gra. cap. 11. ubi de primo homine ait, Nec ipsum Deus esse voluit sine sua gratia, quem reliquit in eius libero arbitrio: quoniam liberum arbitrium ad malum sufficit, ad bonum autem parum est, nisi adiuvetur ab omnipotente bono. Et paulo inferius, Si hoc adiutorium vel angelo, vel homini quamprimum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adiutorio posset manere, si vellet, non utique sua culpa cecidissent. Hactenus ille. Si autem illa possibilitas peccandi, intelligitur per adiutorium Dei, eandem homo habet, dum est in peccato: nam est Deus promptissimus, opem ferre cuicunque volenti se convertere. Et ideo quanuis per se nemo possit converti, tamen propter eiusmodi possibilitatem ex adiutorio Dei, peccatum est illi, qui non convertitur. Sed responsio est,³⁰ quod primo homini data sunt auxilia per modum habitus: itaque ex lege et conditione illius status, in quo Deus eum creaverat, subventum erat illi, ut sufficere posset absque hoc quod expectasset novum subsidium ad omne bonum, quod voluisset. Verba sunt in forma Aug. lib. 3. Hyp. Et quia ad complendum omne bonum morale, necessaria erat sanitas a morbo sensualitatis: ad complendum autem meritorie, necessaria erat gratia: utrunque recepit Adam, antequam daretur praeceptum, per cuius obedientiam, in gratia proficeret. Quare optime Aug. pares fecit in auctoritate proxime citata, hominem et angelum, pro sua utriusque natura. Angelus enim, quia nec erat in corpore, nec ex partibus constabat contra se mutuo pugnantibus, non indigebat iustitia originali,³¹ id est, sanante naturam, sed gratia sublevante ad meritum gloriae: homini vero utriusque beneficio opus erat. Et ideo ut angelus in gratia, creatus fuit, ita et homo in gratia et iustitia. Per peccatum ergo perdidisse omnem possibilitatem, est perdidisse dona illa. Quare qui est in peccato originali, non potest sine novo auxilio Dei reconciliari. At quemadmodum Adam in sua creatione recepit gratiam et dona, quibus posset implere legem, quam erat suscepturus, ita et qui in Deum convertitur, recipit ab ipso gratiam per CHRISTUM ad complendam legem quam suscipit, ut patet in baptismo. Non tamen qualis fuit in Adam, quia non recipit sanitatem naturae, quae nomine iustitiae originalis exprimitur, sed manet infestatio sensualitatis. De qua in subsequentibus fusius. Institui paulo pressius hunc locum versare, tum propter catholicos theologos, qui ita de iustitia originali tractant ieiune, ut quibusdam appareat, non esse rem adeo certam, tum quia cum Protestates in illo bello imperatorio,³² in comitiis Ratisponensibus ab illis proposito, initium inde fecissent, quod Adam fuerit creatus in iustitia et gratia, et altiori cognitione Dei, quam nos habeamus, Eckius ita illud³³ de gratia reiecit, ac si esset contra communem opinionem, et contra Aug. Potuisset enim, vir alias non infime doctus, multum de rigore illo censendi remittere. Nam Aug. apertissime loquitur pro sententia de gratia Adae, ut palam fecimus. Et sicubi aliqua dicit, quae videntur contra facere, cuncta legitime exponit, dissoluitque S. Tho. loco citato. Igitur sapienter S. nostra Synodus Tridentina sessi. 5. can.³⁴ 2. pronuntiauit, Adam accepisse sanctitatem (id est gratiam) et iustitiam. Rationem vero auctores adversae opinionis,³⁵ unicam hanc pro se adferunt: nempe quod sit congruens unicuique rei, ut suum quaeque finem, per suam assequatur operationem. Et ideo tam angelus, quam primus homo per propria opera liberi arbitrii debuit se ad gratiam disponere, quemadmodum usu modo venit in hominibus adultae aetatis. Haec tamen argumentatio perexigua est,³⁶ quinimo contrarium persuadet naturalis ratio, de misericordia Dei sumpta. Finis enim hominis et angeli (ut supra dicebamus) non est gratia, sed beatitudo caelestis, cuius semen est gratia. Quocirca cum benignissimus ac providentissimus Deus terra lignis, cunctis denique simul dum conderet, virtutes ingeneraverit, ut sementem unum quodlibet faceret in genere suo, qua via suos quaeque res assequerentur fines, optima ratione colligitur, ut in gratia fuerint et angeli, et primus homo creati, qua ad aeternam felicitatem meritorum accessione perduceretur. Sane ut non solum non haberet excusationem peccati, verum laudes Deo deberet immensas, quod qui ad finem se, tam suae naturae excellentem creaverat, semen quoque illius in eadem natura iecisset. Respondetur ergo, quod gratiam primam non contulit primo homini Deus per motum et praeparationem liberi arbitrii, ut nobis libera fungentibus voluntate, sed simul (ut ait Aug.) fuit condens naturam, et largiens gratiam, quasi per modum naturae. Hoc enim designat oratio, creari in gratia. Quemadmodum illis dicendum est, de sacratissima virgine, qui tenent fuisse conceptam in gratia. Haec denique sententia, ut postremum verbum adhibeam, mihi potissimum probatur et confirmatur ex illo loco Pauli, Iudicium ex uno in condemnationem: ubi docemur condemnandos homines rationem originalis peccati, etiam si nullum accumularent actuale. Cum ergo condemnatio prae se saltem ferat expulsionem a regno (quicquid sit de poena sensus) manifestissime colligitur, naturam totam in Adam recepisse ius regni, alias non esset expulsio: ius autem non acquiritur, nisi per gratiam gratum facientem: illam ergo recepit Adam pro tota natura: unde fit consequens, eam simul recepisse cum iustitia in primo instanti, transfundendam per originem. Namque si per dispositionem postea suscepisset, esset beneficium personale: quod non per generationem, sed simili dispositione acquisituri essent etiam posteri.³⁷

Dubium primum.— Fiunt tamen ex his reliqua dubiola quaedam de iustitia originali. Primum. An tranquillitas illa rationis esset per hoc, quod caro nihil concupisceret adversus spiritum: an vero per hoc, quod voluntas, absque ulla se tristitia et difficultate intra rationis fines contineret, quicquid caro concupisceret. Hoc Scot. et reliqui sub lite relinquunt. Multo est tamen magis rationi consentaneum: quinimo ita secundum Paulum ait Aug. loco iam citato, de correp. et gra. quod nihil caro concupisceret adversus spiritum, sed ducatum sequeretur iugiter rationis, siquidem hoc Paul. propter peccatum innuit nobis obvenisse. Quare vel gratia ipsa comprimeret concupiscentiam, vel ratione gratiae et iustitiae infusae essent virtutes, et in appetitu, et in voluntate, ut quaelibet potentia quiete inserviret rationi. Non quod iustitia originalis esset in voluntate, sed ipsa (ut ait S. Thom.) quoniam erat donum totius naturae, transmittendum per generationem, sedem haberet in essentia animae, cuius infusio est terminus primus generationis: illam tamen comitarentur in potentiis virtutes, sicuti modo contingit in infusione gratiae.³⁸

Dubium secundum.— Aliter dubium est, Utrum omnia bona collata Adae, traiicienda fuissent cum natura per generationem in posteros. Huius tamen facilis est responsio, quod secundum illos, qui censent in iustitia tantum absque gratia fuisse creatum Adam, illa tantum fuisset traducenda per generationem. Nam sola illa fuisset donum totius in universum naturae: gratia vero esset beneficium personale, quod Adam recepisset per suam dispositionem, et ita deinceps quicunque. Sed secundum S. Tho. gratia etiam ipsa erat donum totius naturae, et ipsa cum virtutibus (ut dicitur de beata virgine) fuisset infusa simul cum anima in conceptione prolis.³⁹ Et est validissimum argumentum in hanc sententiam. Nam cum status ille longe esset praestantior statu culpae, nulli debet esse dubium, quin ante usum rationis, parvuli recepissent gratiam, et cum nullo opus erat tunc sacramento, quia nulla praecedente culpa, nullus futurus erat redemptor (ut in de correp. et gra. expresse ait Aug.) nulla esset ratio, cur non fuissent tunc homines concepti in gratia, siquidem nullum erat peccatum originale. Et aequa, imo maiori ratione fit, ut ipse primus parens fuerit creatus in gratia. Neque inde sit consequens, ut gratia esset forma naturalis, et non donum gratuitum: quoniam licet infunderetur in generatione, non tamen ex vi generationis, sed gratuita voluntate dei, quandiu nullus transgrederetur eius mandata. Id quod alii adversae opinionis dicere etiam habent de iustitia originali. Et patet exemplum de gratia sanctissimae virginis, quae non fuit illi naturalis, etiam si fuerit cum illa creata. At praeter donum illud gratiae et iustitiae aliis etiam cumulatus est proprie dotibus primus parens, quae non erant cum natura in prolem transmittendae. Enimuro quoniam creatus erat tanquam humani generis in utroque homine principium, porro ut genus nostrum, et vita animali propagaret, et morib. institueret, divinae providentiae congruebat, ut sicuti cum aetate iusta, et corporis robore firmum plasmaret, ita et animae scientiis et virtutibus imbueret, quantum erat orbis gubernandi de necessariis. Quocirca universis iuxta cuiusque naturam et qualitatem dedit nomina. At vero filii deinceps parvuli erant, uti modo, et absque usu rationis procreandi. Qui una cum aetate, rerum cognitione, ac morum cultura proficerent.⁴⁰ Habuissent tamen omnes fidem notitiamque dei vivaciorem, praestantioremque nostra. Sed de his satis.

Postremum denique dubium est.⁴¹ Cum esset in primis parentibus ligata concupiscentia, quomodo potuit Eva concupiscere esum ligni scientiae? Verum ad hoc pluribus respondere, esset lineam praesentis instituti exilire, satis est, quod non commissum est primum peccatum propter obliquam concupiscentiam sibi, at praecessit peccatum superbiae, quo voluit seducta Eva scire, ut Deus, bonum et malum.