De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

AT quo firmiora haec sint et lucidiora, ad tua, optime pater, argumenta descendo. In priori tractatu postquam illo syllogismo, quae paulo ante eneruabam, colligis tuam conclusionem, scilicet quod homo potest lege communi esse certus suae gratiae certitudine tollente omne dubium, confestim annectis expositionem noni cap. decreti de iustificatione. Quod cum totum apertissime contra te faciat, postremam tu tamen particulam assumis tuo iudicio exponendam.¹ Hanc prius videamus: deinceps adnotabo, verba quae tu praetermisisti. In calce cap. sic habet decretum, Sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet, sic quilibet, dum seipsum, suamque propriam infirmitatem, et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest. Hactenus (inquis) nihil est in controversia apud catholicos. Ego vero ostendam opinionem tuam huic particulae adversari. Sed adiectum est, inquis, cum nullus scire valeat certitudinem fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum. Et quia tu ab hoc postremo membro orsus es, tuum ipsius sequamur ordinem. Atqui imprimis expositionis gratia arguendo percontaris: cum multi ex privilegio talem habuerint certitudinem, ut beata virgo, et alii sanctissimi, cur non fuerint excepti. Omnes proculdubio praeter te unum, respondebunt, nulla fuisse opus exceptione: eo, quod per se esset notissima, talis in Deo potestas. Quinimo in sacra pagina expresse haberi huiusmodi revelationis privilegia, ut, Ave gratia plena: dominus tecum. Et de Magd. Remissa sunt ei peccata multa, et alia id genus. Syno. aut tantum definivit illa, de quibus dubium aliquod esse potest: de privilegio aut nemo potest dubitare. Tu autem, ut tibi consulas, hac nescio quibus rationibus reiecta responsione, quae omnium fuit mens Patrum, novam, atque inauditam commentus es.² Videlicet, Synodum non meminisse eorum privilegiorum, nec opus fuisse, propterea quod eiusmodi fides peculiaris ex privilegio non est fides, cui non potest subesse falsum. Eo quod est de re contingenti. Quare licet sanctus, cui fit talis revelatio, non fallatur, posset tamen falli. Cum ergo Synod. censet neminem posse esse certum suae gratiae, fide, cui non potest subesse falsum, decretum, inquis, non attingit illos. Atque hoc tibi responsum praeparasti, ut similiter responderes de tua peculiari fide, quam asseris habere posse unumquemlibet iustificatum lege communi: scilicet, quod non excluditur per verba Synodi. At vero nemini unquam fidem facies huius tui conficti responsi.

Quis enim dubitet, quin S. Synod. palam deneget omnem fidem, quae omnem abigit contrariam opinionem?³ Per hoc enim quod ait, Cui non potest subesse falsum, non designat (ut supra exponebamus) necessitatem propositionis, sed talem fidem, per quam certus sit assentiens, quod non sit possibile, se, dum per eam assentit, decipi: quod est dicere, fidem removentem omne dubium. Eo modo quo fides divina, quando scilicet constat revelationem esse Dei, certissima est. Ob idque illic non insinuatur, vel permittitur, ut tu putas, alia fides, cui licet possit subesse falsum, certissimum nihilominus faciat de praesenti credentem. Quinimo illa particula est definitiva, et expressiua rationis verae fidei. Ac si dixisset, Quod nemo potest esse certus lege communi (de hac enim erat quaestio) se esse in gratia, certitudine fidei catholicae, aut fidei aequalis in effectu. Illa enim sola est fides, cui non potest subesse falsum. Alias si tantum voluit negare certitudinem fidei catholicae, quare non ita expressit: facilius enim erat dicere, fidei catholicae, sed quia non solum illa excludebatur, verum omnis, quae veram, legitimamque haberet rationem fidei, usi sunt Patres illa periphrasi, cui non potest subesse falsum, ad explicandam fidei veram, propriamque rationem. Cui verissimo sensui non cohaeret tua opinio. Sed quid laboro in expositione verborum decreti? Nonne per seipsa lucidissima sunt? Cum enim causam, cur quilibet iustus formidare, et timere potest, haec subiicit, quod nullus scire valet certitudinem fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum, manifestissime excludit omnem assensum fidei, quae adversatur formidini et timori: tu autem adeo certum asseris assensum, ut omnem pellat dubietatem, et formidinem, et amorem de praesenti, ille ergo expresse damnatus est. Ob idque ubicunque in tuis tractatibus de me conquereris, quod nunquam dixeris quempiam esse certum suae gratiae, fide, cui non potest subesse falsum, responsum iam tibi puta. Hoc enim quod ais, fide tollente omnem dubietatem, idem est in virtute, quod fide cui non potest subesse falsum, id est qua certus est, qui ita assentitur, non posse tali fide decipi.

Retrocedamus autem ad praecedens membrum textus, de quo pater Reveren. nullam agnoscis controversiam inter Catholicos.⁴ Illud enim in primis latenter, quasi a te pugnans, legis, videlicet, cautissime S. Synodum pronunciavisse, quod quilibet, dum seipsum, etc. de sua gratia formidare, et timere potest. Non enim ais, dixit, formidare debet, sed, potest. Et tamen si testimonium Spiritus sancti lege communi non abstergit omnem dubitationem, dicendum fuisset, inquis, formidare debet. Ut homines obligarentur semper esse in metu. Antea vero quam ad tuum ego, debet, respondeam, ad nostrum, ut precor, potest, responde. Tantundem enim est, potest, quanti iure, et licite potest. Resumo ergo argumentum supra factum ex concessione tua, quinimo ex veritate ipsa. Testimonium lege communi Spiritus sancti omnibus adest iustis. Si autem, ut tu censes, tale testimonium ubicque validum esse ad omnem convellendam formidinem, nemini iusto licet dubitare se esse in gratia. Attamen S. Synodus, Pius, inquit, (et dubio procul de omni pio intelligit, lege communi) formidare, et timere potest. Quare neque haec particula absque controversia est, si in tua persistis opinione, sane, quae illi reluctatur, est autem sententia Synodi citra controversiam vera: est ergo opinio tua citra controversiam falsa. Haud tamen adiecit Synodus, formidare, et timere debet: propterea quod potest quis ad tantam gratiam pervenire, ut modo, et more humano loquendi, aut nullam, aut certe tenuissimam dubitationem habeat suae salutis, sed sit sedato, pacatoque animo: uti viris heroica virtute progressis uti venit. Et hoc est quod ait Ioan.⁵ Perfecta caritas foras mittit timorem. Sed repetamus, si placet, ab initio verba decreti, quae sunt haec, Quamvis autem necessarium sit credere, nec remitti, nec remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia, propter Christum, nemini tamen fiduciam, et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti, et in ea sola quiescenti, peccata dimitti, vel dimissa esse dicendum est. Cum apud haereticos, et schismaticos possit esse, imo nostra tempestate sit, et magna contra Ecclesiam catholicam contentione praedicetur: vana haec, et ab omni pietate remota fiducia. Perspice pater oculatissime rationem decreti. Ubi non modo opinio tua, sed ratio ipsa eliditur. Ais enim lege communi posse hominem, qui examinat conscientiam, perpenditque circumstantias omnes ingenitae caritatis, certissimam habere fidem omni procul dubio, se esse in gratia. Contra vero Synodus id denegat. Cum apud haereticos, inquit, et schismaticos, (porro similibus coniecturis deceptos) possit esse. Non inquam similibus ex parte causae (nam verae coniecturae a Spiritu sancto sunt, falsae vero a Satana) sed similibus: quia angelus Satanae transfigurat se in angelum lucis. Nullus ergo certus esse potest lege communi certitudine tua pater optime. Et sequitur in decreto,⁶ Sed neque illud asserendum est, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolui, ac iustificari, nisi eum, qui certo, et firmissime credat se absolutum, et iustificatum esse. Quidnam evidentius contra te proferri potuit? Ais tu, Cum primum quis iustificatur, testimonio Spiritus sancti, fieri certum suae gratiae (si diligenter expendat circumstantias) certitudine tollente omnem dubitationem. Non curemus, an sit catholica, necne, possitque illi subesse falsum, necne: ais tamen absque ulla omnino dubitatione de praesenti iustum statim esse certum. Quibus formaliter verbis contradicit Synod. scilicet non esse asserendum, oportere eos, qui vere iustificati sunt absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos. Fateor hoc pronun pronunciasse adversus Protestantes, sed tamen generaliter condemnatur certitudinis dogma, sive talis certitudo dicatur solum dependere ex fide, ut illi aiunt, sive etiam ex dispositione nostra, cuius habeatur certa fides, ut tu dicis. Hac ergo de causa proposui in principio te in eadem haerere salebra, quam⁷ Sancta Synodus condemnavit. Testis mihi est Deus, nullam me tibi consulto obiecisse calumniam: an vero mea fuerit ignorantia, aliorum esto iudicium. Mitto sigillatim respondere ad exempla, et rationes, quae in hanc tuam causam conglomeras: Sane arbitratus, quod qui hanc nostram legerint apologiam, facilime iudicabunt, quam extra chorum, quod aiunt, saltes.

Sensus Synodi.— Redargutio secunda.— Illud tamen silenter praeterire non possum, quod ferme in calce ex aliis verbis concilii conficis argumentum. Est canon vigesimus sextus, Si quis dixerit, iustum non⁸ debere pro bonis operibus, quae in Deo fuerint facta, expectare, et sperare aeternam retributionem a Deo, per eius misericordiam, et Iesu Christi meritum: si bene agendo, et divina mandata custodiendo, usque in finem perseveraverit, Anathema sit. Ex hinc tu intruis argumentum. Vult ergo inquis manifeste canon iustos specialiter teneri ad sperandum pro bonis operibus: iusti igitur obligantur ad hoc. Et addis, Quod si nemo se iustum esse potest nosse, nullus consequenter potest scire de suis operibus an bona sint, hoc est, meritoria vitae aeternae. Quod si ita est, profecto nullus tenebitur ad hoc spei suae praeceptum, quod peculiariter respicit iustos. Et quidem mihi haec sequela videtur manifesta. Hactenus tu, multaque sequenter adhibes ad confirmandum quod sancta Synodus peculiare iustis posuerit praeceptum spei. Quare non sufficit, inquis, quod probabiliter se iustum esse agnoscat, sed quod certissima fide id teneat. Fateor perquam Reverendissime pater dum legendo in hunc locum incidi, libellus mihi e manibus cecidit.⁹ Quid enim aio: cum hoc Reverend. patre verba prodigam: quippe cui adeo placuerit sua haec fidei certitudo, ut in eius gratiam, talia fuerit meditatus. Nempe, quod sancta Synodus peculiari lege obligaverit iustos sperare, praeter divinum praeceptum spei, quod omnibus est Christianis in universum positum. Te etenim sciscitor optime praesul, vis sanctam Synodum aliquod praeceptum humanum praescribere iustis de spe habenda, praeter divinum? Cuinam talis rei fidem facies? Ecclesia enim in huiusmodi potissimum praeceptis de virtutibus theologicis, nihil aliud unquam cogitavit, quam ius explicare divinum. Praeceptum autem spei, sicut fidei, et caritatis, nunquid, perinde ac decalogus, omnibus Christianis praescriptum est? Num peccator, sicuti credere in Deum, ipsumque amare, ita et in ipsum sperare non tenetur, quemadmodum et iustus? Non quidem sperare, quod pertinax mali vitam possit consequi aeternam. Sed volo dicere, quod eodem praecepto tenetur sperare peccator gratiam Dei, et quod per sua opera auxilio praeeunte divino consequetur vitam aeternam, quo et ipse iustus. An vero suspicaris melioris esse hac parte conditionis peccatorem, quam iustum, ut propterea quod sit in peccato, eximatur ab hac obligatione? Fateor equidem, quod fiducia crescit ex operibus, sed quod novum sit praeceptum spei in aliquibus Christianis, quod non sit in cunctis, novum est in Ecclesia Dei. Quod autem sancta Synodus definire voluit, quinimo aperte definivit, est, quod quilibet tenetur sperare, quod si iustus fuerit, et perseveraverit, per bona opera, praeuia gratia, consequetur aeterna praemia. Ita ut obligatio ad omnes indiscriminatim spectet: actus vero spei feratur in totam hypothesim, si bene egerit perseveranter. Sicut dictum est Cayn: Si bene egeris, recipies, etc. Tametsi forsan, illic sancta Synodus nihil meminit de praecepto: Sed quia Lutherani dicunt, opera iusti non esse meritoria vitae aeternae, ait, Si quis iustus non debere, etc. Sed alia etiamnum ratione pater Reverend. de his te verbis convenio. Censes enim omnem iustum teneri singulari praecepto spei, quod tamen, nisi certitudine fidei excludente omnem dubietatem, explere nequit. Tenetur ergo secundum te omnis iustus certitudinem habere suae gratiae. Porro autem, an haec tua conclusio apertissime repugnet verbis capituli noni, ubi habetur, Quod non oportet eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos, Et rursus, Quod pius homo de sua gratia formidare, et timere potest, tu videris. Agnosce ergo ad spem habendam non solum satis esse iustis, et piis fidem habere, more a nobis exposito, se esse in gratia, sed satis esse omnibus fide catholica credere, per Deum non stare, quominus universis gratiam, viresque suppeditet ad sua servanda praecepta, quorum observantia, eadem fide tenemur aeternam agi felicitatem.