De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Expositio sententiae communis.— Resolutio sententiae auctoris.— Prius tamen quam testimoniis Gregorii satisfacio, patentius exponam sententiam meam: neque id solum propter Gregorianos, sed quoniam et adversus Lutheranos est operaepretium. Quando affirmamus, bonum opus in genere morum naturali facultate fieri, primum id intelligimus, ubi nullus praefigitur malus finis, nulla quam affigitur circumstantia prava. Mox neque huiusmodi opus censemus, nuncupamusve simpliciter, aut bonum, aut virtutis: sed contraste: et (quod idiomate suo aiunt in scholis) secundum quid, quippe opus ex genere, seu moraliter bonum. Et ideo consulto nos dissimulavimus particulam,¹ quam Greg. componit in diffinitione: dicens, quod actus bonus moraliter, est ille, qui habet omnes circumstantias, ut sit vere virtuosus. Opus enim moraliter bonum, ita est studiosum, ut non tamen mereatur absolute nomen virtutis. Cuius incogitantia statim a diffinitione Gregorium fefellit. Etenim Augustinus² ubicunque loquitur simpliciter de bono opere, aut de virtute, ea duntaxat officia comprehendit, quae fiunt in caritate, quae una est forma virtutum. Expressa eius sententia est de gratia et libe. arbit. cap. 18. ubi ait, quod quicquid se putaverit hominem facere bene, si fiat sine caritate nullo modo fit bene. Et ideo apud gentiles nunquam censet fuisse veras virtutes, non solum quia pleraeque omnia faciebat propter inanem gloriam, sed quia cognitione carebant, et caritate veri Dei. Id quod peregregie tum saepe alibi, tum lib. 4. adversus Iulianum cap. tertio disserit: confirmans, non esse vere iustum, nisi qui ex fide vivit: neque esse veram iustitiam, nisi ubi est regnum dei: neque veras virtutes, nisi ubi vera est sapientia et caritas Dei. Et ideo non esse inter Romanos et Graecos, qui essent veri sapientes, studiosique censendi. Excipere nihilominus possum aliquos forsan rarissimos (id quod non credo negasse Augustinum) quibus legitime servantibus ius naturale, Deus peculiariter ferret opem, ut secum reconciliaret. Et inde tertio consequitur, quam diximus cognitionem dei posse quempiam naturaliter adipisci in materia morali, minime nos intellexisse de vera prudentia. Quippe quae non est, nisi ubi vere connectuntur virtutes. At vero ubi negat Augustinus veras esse virtutes extra caritatem et fidem, et ubi eas vocat falsas, non sentit quod sint idcirco peccata, sed id tantum, quod non habent legitimum gradum virtutis. Sed sunt tales secundum quid. Sicut aurichalcum, licet sit falsum aurum, est tamen in suo genere res bona. Et ita glossat eum S. Tho. 1. 2. quaestione 62. articulo secundo. Et praeterea neque illa opera, utcunque bona, damus, posse hominem multo tempore, aut in materiis, vel pluribus, vel arduis efficere. Est enim homo post peccatum, imbecillior, et infirmior, quam ut possit in bono, neque in eo quidem quod est naturale, durare sine auxilio Dei. Namque in infidelibus, et in perditis Christianis experimento dicimus, quam homines divino favore destituti in diversos malorum abyssus praecipites dilabantur. Neque postremo omnino diffitemur, quin quandoque in peccato iacentes, inspirationes aliquas peculiares et fauores recipiant. Nam ait loco supra citato S. Thom. 1. 2. quod Deus quandoque per suam gratiam aliquos instruit, de his etiam, quae per naturalem rationem cognosci possunt. Quinimo addiderim, quod nonnunquam recipiunt aliqua supernaturalia subsidia, quibus ullo modo mollescant, et disponantur ad gratiam. Sed id tantum constituere volumus, quod sine auxilio speciali potest peccator multa opera facere, quae non sint peccata, neque merita gratiae, sed medio modo moraliter bona. Neque vero sint proxima dispositio ad gratiam: sed remotissima. Qua ratione ait ille. Prima virtus est, vitium fugere.

Exponitur mens S. Thom.— His explanatis moderaminibus et temperamentis, facillimum est ad omnia respondere testimonia Gregorii. Si tamen de sancto Thoma dicere etiamnum adiiciam, nunquam opinionem eius cogitasse. Eodem enim titulo, quo percontatur articulo. 1. quaestionis illius 109. an homo sine gratia possit bonum cognoscere, interrogat etiam articul. 2. an possit absque gratia velle, et facere bonum. Et respondet comparando statum nostrum ad illum primum innocentiae primorum parentum: dicens, Primo quod secundum utrunque statum, natura humana indiget auxilio divino ad faciendum vel volendum quodcunque bonum, sicut primo movente. Quod verbum, et Capreol. et qui eum auscultant, glossant de auxilio speciali, cum tamen luce sit clarior mens sancti Thomae de auxilio generali. Primum quia cum illic disputet, quid homo possit velle, et facere naturaliter, et quid sit illud, ad quod indigeat particulariori auxilio, sicut in praecedenti articulo fecerat de cognitione, respondet pari modo praeiacens fundamentum, quod sicut nihil possumus cognoscere, neque in speculativis neque in practicis, ita nihil possumus vel velle, vel facere sine auxilio dei. Et ideo subiungit philosophicum verbum. Sicut primo movente, quo exprimitur generale auxilium: et addit, Sicut dictum est, scilicet in superiori articulo. Et idem explicatissime habetur in subsequentibus verbis. Porro ubi subdit differentiam, quod in statu naturae integrae eodem auxilio generali poterat homo per sua naturalia velle, et operari bonum, suae naturae proportionatum, quale est bonum virtutis acquisitae: non autem bonum supernaturale virtutis infusae.³ Sed tamen in statu naturae corruptae etiam deficit homo ab hoc, quod secundum naturam suam potest, ut non possit totum huiusmodi bonum implere per sua naturalia. Quia tamen natura humana per peccatum non est totaliter corrupta, ut scilicet toto bono naturae privetur, potest, inquit, etiam in statu naturae corruptae per virtutem suae naturae aliquod bonum particulare agere. Sicut aedificare domos, plantare vineas, et alia huiusmodi, non tamen totum bonum sibi connaturale. Sicut homo infirmus potest per seipsum aliquem motum habere, non tamen perfecte potest moveri motu hominis sani, nisi sanetur auxilio medicinae. Haec sunt verba S. Thomae, quibus, quid potest dici perspicacius et evidentius in explicationem nostrae sententiae? Ait enim quod homo naturae corruptae potest per virtutem suae naturae aliquod bonum particulare agere. Ecquid est (etiam si datur fingendi libertas) per virtutem suae naturae, nisi cum solo concursu generali Dei?⁴ Quandoquidem auxilium speciale nemini sufficit, nisi ad supernaturalia officia. Itaque homo corruptae naturae differt ab homine integrae, respectu naturalis boni in materia morum, non sicut mortuus a viuo, ut ille possit totum ex suis naturalibus, nos vero, nihil, ut Grego. et Capreol. confingunt: sed sicut infirmus et debilis a sano et valido. Porro quod ille habeat potestatem in totum bonum: nos vero non possumus totum: id est, in universum omnia bona facere naturalia: possumus tamen aliquod. Et subdit exemplum Aug. in 3. libr. Hypog.⁵ quod possumus ex naturalibus aedificare domos, plantare vineas, et cetera. At conantur quidam eludere hoc exemplum, dicentes, quod haec opera, dum naturaliter fiunt, non sunt moraliter bona. Nihil est tamen in hac elusione probabilitatis. Quoniam plantare vineas, et domos aedificare, cum ex genere suo non sint peccata, sed honesta opera, sit, ut etiam extra gratiam sint bona: maxime in via S. Thomae, qui non ponit actus indifferentes. Unde inferius articulo quinto dicit, quod homo per sua naturalia non potest mereri vitam aeternam, potest tamen facere opera perducentia ad bonum aliquod connaturale homini, ut laborare in agro, habere amicum. Quis dubitat, quin habere amicum sit opus moraliter bonum? Quod cum dicat, posse hominem per sua naturalia, manifestissime intelligit, sine auxilio speciali, solo concursu generali, quem deus pepigit cum natura. Quare quod subdit in eodem 2. articulo: scilicet quod Adam indigebat auxilio gratiae, non ad sanandam naturam, sed ad operandum bonum supernaturale, nos vero non solum ad opera supernaturalia, sed ad sanandam naturam: intelligendum est ad exercitium omnium bonorum naturalium, ita ut nunquam deficiamus.

Et aequa omnino evidentia est in Aug.⁶ sane qui eiusdem fuerit sententia. Et ne pergemus prolixitate graviores esse, satis fuerit locum illum protulisse, quem modo citabamus Hypog. lib. 3. cuius de homine lapso verba sunt. Esse fatemur liberum arbitrium omnibus hominibus, habens quidem iudicium rationis, non per quod sit idoneum, quae ad Deum pertinent, sine Deo aut inchoare, aut certe peragere: sed tantum in operibus vitae praesenti, tam bonis, quam etiam malis. Bonis dico, quae de bono naturae oriuntur: id est, velle laborare in agro, velle manducare et bibere, velle habere amicum: et huius generis complura. Quidnam poterat dicere, quo luculentius sententiam nostram confirmaret? Dignoscit enim inter ea quae ad Deum pertinent, nempe supernaturalia, et opera vitae praesentis: videlicet, quae non sunt digna praemio vitae aeternae. Et ait, quod ad illa non est per se sufficiens liberum arbitrium, ad haec autem est quidem: sicut ad opera mala. Quibus profecto exequendis nullo opus est favore Dei praeter generale auxilium. Et inter illa quae naturaliter possumus, commemorat, habere amicum, uxorem ducere, artem discere, ac denique velle quicquid bonum ad praesentem vitam pertinet. Quae, inquit, omnia non sine gubernaculo divino subsistunt. Quod indubitanter intelligit, non de auxilio speciali, sed de generali influentia, qua universa providendo gubernat, ut patet ex subiuncta auctoritate. Ex ipso enim, inquit, sunt, et per ipsum esse coeperunt.⁷ Alludens nimirum ad illud Pauli in Actis, In ipso vivimus, movemur, et sumus. Et est manifestus locus quem citauimus cap. 19. de spir. et lite, ubi asserit, nonnulla bona opera iniquos facere, tametsi nihil eis prosint ad meritum. Cum ergo dilucidae sit sententia haec Augustini, per hanc sunt omnes eius auctoritates, quae contra videantur facere, interpretandae. Prima, quam Gregor. opponit, est⁸ ea. de praedest. sanct.⁹ Sane ubi nemo, inquit, sibi sufficit ad incipiendum vel perficiendum quodcumque opus bonum, sed sufficientia nostra ex Deo est. Si tamen antecedentia et subsequentia simul verba circumspectasset, videret hunc locum nullum contra nos habere momentum. Tractatur enim illic causa Pelagianorum, qui dicebant respectu iustificationis nostrae nos esse qui incipimus: Deum autem, qui perficit. Et ideo ait, quod qui confitentur praeveniri voluntates hominum Dei gratia, atque ad nullum opus bonum vel incipiendum vel perficiendum sibi quemquam sufficere, plurimum a Pelagianorum errore dissentiunt. Et paulo inferius, Quoniam non solum a nobis, non est incrementum fidei, sed neque initium eius. Non ergo mirari satis possum Gregorium qui idcirco quod August. dixit, opus bonum conceperit opus morale: cum potius lis ipsa, quae agebatur Pelagianorum, luculentissimus sit interpres, quod intelligatur de ope ribus pertinentibus ad iustificationem. Quare quod dixit, quodcunque, non refertur ad quodcunque genus bonitatis, sed ad id quod est incipere, et perficere: puta, cogitare, velle, et operari.¹⁰ Vide quomodo se ipse Augustinus propalam exponit Hypog. lib. 3. Quisquis sic liberum arbitrium esse dixerit, quod sine Deo bonum opus, id est, quod ad eius sanctum propositum pertinet, neque incipere nec perficere possit, catholicus est. Haec Aug. Ut ubicunque dixerit bonum opus, intelligatur de eo quod pertinet ad sanctitatem. Unde subdit, His enim dicitur, vos amici mei estis, si feceritis, quae ego mando vobis. Nam opus moraliter bonum (ut superius adnotabamus) non est Augustino absolutum bonum. Item lib. de correp. et gra. Cum dixisset, quod sine gratia nullum prorsus bonum homines faciunt: subdit, Non solum ut monstrante ipsa quid faciendum est sciant, verum etiam, ut praestante ipsa faciant cum dilectione, quod sciunt. Nota, Cum dilectione, id est, meritorie. Et lib. 2. cap. 5. Ad peccandum, inquit, non adiuvamur a Deo, iusta autem agere, vel iustitiae praeceptum omni ex parte implere non possumus, nisi adiuvemur a Deo. Nota, Omni ex parte, id est, perfecte.¹¹

Secundum testimonium, et quod nullam omnino exceptionem pati Gregorius existimet, est in epistola ad Paulinum inter condemnationes Pelagii. Ubi inter alia damnatur, victoriam nostram, quando tentationes devincimus, non ex Dei adiutorio esse. Et fateri omnes iubemur, quando contra tentationes, concupiscentiasque illicitas dimicamus, quanuis et illic habeamus propriam voluntatem, non tamen ex illa, sed adiutorio Dei nostram provenire victoriam. Hinc extruit Gregorius insuperabilem hanc demonstrationem. Qui tentationi succumbit, peccat; debellare eam nemo valet sine auxilio dei: ergo citra tale auxilium non possumus evitare peccatum: et ideo neque facere opus quoquo pacto bonum. At vero quanuis largiremur,¹² ubi insultat tentatio, nequire nos naturaliter efficere bonum morale, nullum tamen haberet Greg. triumphum. Quoniam sunt alia opera, quae possumus facere sine repugnante tentatione. Ut dicere veritatem, quae nihil nobis refert, erogare tenuem stipem pauperi, obedire parentibus in re parva, et huius generis alia. Sed adiecerim praeterea, quod quanuis vehementes tentationes superare non possimus sine auxilio speciali dei, possumus tamen exiguas: non quidem ut Deo sit accepta victoria nostra ad vitam aeternam, sed tamen ut novum evitemus peccatum. Natura enim nostra mansit post peccatum infirma, non tamen fuit prorsus extincta. Et ideo cum sit rationalis, potest quandoque in rationis arce contineri se adversus tentationes. Quod autem condemnatum est Pelagio, evidentissimum est, non esse aliud, quam quod ipse blasphemus affirmabat. Nempe quod poteramus taliter resistere tentationibus, ut victoria nostra complaceret Deo, et aeterno esset praemio digna. Id quod mirum est non attendisse Grego. in alia auctoritate quam ipse citat Augustini¹³ lib. 21. de civit. dei, cap. 16. dicentis, Tunc victa vitia deputanda sunt, cum Dei amore vincuntur. Cui consonantissime convincit S. Tho.¹⁴ 2. dist. 28. q. 1. art. 2. ad 6. argumentum. Aliud enim, inquit, est resistere peccato, et aliud victoriam de peccato habere. Quicunque enim vitat peccatum, peccato resistit. Unde hoc potest, inquit, fieri sine gratia. Et quicquid alii comminiscantur, indubitanter intelligit, sine auxilio gratiae. Neque oportet, ait, quod tunc homo resistendo peccato mereatur aeternum praemium. Sed ille proprie vincit peccatum, qui potest pertingere ad hoc contra quod est pugna peccati: puta ad meritum vitae aeternae. Et hoc non potest esse sine gratia. Haec ille. Quod si quis nobis obiiciat quod cotidianam precationem,¹⁵ qua a Deo petimus, ne in tentationem inducamur, ubi perinde profitemur, nisi eius peculiari ope, non posse nos ab illis illatos servare, hinc respondemus, quod neque solum postulamus victoriam adversus quasdam tentationes, sed adversus omnes: neque victoriam qualemcunque sed, ut modo dicebamus, ex amore dei vincere: et tamen neque omnes ullo modo, neque aliquam talimodo, sine speciali auxilio possumus superare. Et praeterea, quod aliquam per solum actum bonum moralem vincamus, hoc etiam Deo acceptum reputare tenemur, tanquam auctori et universali gubernatori naturae. Petimus enim ab eo pluuiam, et alia benigna tempora, atque temporalia bona, quae tamen per causas secundas solo generali adiutorio elargitur nobis.

Et aliam nobis condemnationem in eadem epistola ad Paulinum a se adfert Grego.¹⁶ Est enim condemnatio sexta Pelagii, dicentis adiutorium non ad singulos actus dari. Unde subinfert, condemnari eos, qui negant auxilium speciale ad actus moraliter bonos: ex eo, scilicet, quod dicitur ad singulos. At vero perspicacissimum est, vocem, singulos, non nisi ad tres actus referri, qui sunt, cogitare, velle, et operari, qua parte spectant ad iustificationem. Dicebat enim Pelagius, quod saltem cogitatio, et initium fidei est a nobis. Et hoc illi condemnatur. Nihil autem de opere moraliter bono: sane quod ad iustificationem nihil, vel remotissime attinet.

Postremum denique argumentum Gregorii¹⁷ est, quod si sola nobiscum Deus generali influentia operaretur ad bona opera moralia, non aliter nos ad huiusmodi bona moveret, quam ad contraria mala. Quandoquidem eadem influentia concurrit ad haec. Nulla tamen est huiusmodi collectio. Nam in malis culpae solum concurrit, ut supra dicebamus, quasi auctor illius actus materialis, quatenus est res naturae: in bonis vero non id tantum, sed quatenus habent virtutis formam rationi congruentem. Dat enim nobis leges, exemplum, et naturale lumen, ostendens nobis bona. Quibus modis non est Deus efficax, ut oblique divertamus a rationis semita. Et hac de causa Augustinus reprehendit Iulianum tribuentem hominibus si quid boni haberent, cum omnia, etiamnum naturalia, debeamus deo.

Ex sacra scriptura nihil est sane, quod nobis exponere isti possint alicuius ponderis. Nam illud Ioan.¹⁸ Sine me nihil potestis facere, si obiiciatur in eo sensu, quo designare potest auxilium generale, nemo negat quin sit necessarium ad quodcunque ineundum munus. Si vero in eo quo significat auxilium speciale, tunc non venit intelligendum nisi de opere, vel meritorio, vel disponente ad gratiam. Et hic est sensus germanus illius loci. Praemiserat enim Redemptor noster, Sicut palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit in vite, sic nec vos nisi in me manseritis. Ubi sermo habetur de operibus gratiae, quae sunt fructus passionis eius. Et ideo subdit, Ego sum vitis vera, et vos palmites: qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum. Quia sine me nihil potestis facere. Quo nihil pertinet opus moraliter bonum. Est enim mos scripturae, sola opera pertinentia ad iustificationem reputare aliquid: reliqua vero, nihil. Ut ad Corinth.¹⁹ Circuncisio nihil est, et praeputium nihil est, sed obseruatio mandatorum Dei. Atqui de eisdem caelestibus bonis ait Iacobus,²⁰ Omne datum optimum, et omne donum perfectum, de sursum est, descendens a patre luminum. Ab illo autem verbo 1. ad Cor. 10. Omnia in gloriam Dei facite: nihil roboris accrescit opinioni Gregorii. Quoniam si gloriam adeo vult usurpare stricte, neque illa quae auxilio speciali siunt ab eo qui persistit in peccato, siunt in gloriam dei: quippe cui nullum placeat opus peccatoris. Glossam ergo huius loci habes cap. 23.

Haec pressius quam quispiam forte necessarium iudicauerit, urgere conatus sum, quia non possum, fateor, non aegre ferre, quam hoc aetatis naturam humanam nonnulli prostraverint: affirmantes nihil prorsus boni in moribus liberum arbitrium auxilio generali dei posse, at quicquid ab homine naturaliter procedat, peccatum esse. Id quod semper absurdissimum existimaui. Tametsi autores nihilo minoris sane existimem, Dominum cum primis Rossensem,²¹ virum sane, cum egregia eruditione, tum maxime omni religionis pietate usque ad mortem praeclarum, qui tamen contra Lutherum, art. 16. existimat hanc, quae a nobis repulsa est, fuisse sententiam Patrum, sed theologos scholasticos esse, qui hac parte contra Patres sentiant. Id quod forsan ex disputatione Gregorii ita sibi persuasit. Etenim de Augustino abunde pro tenui facultate mea commonstrasse me arbitror, non fuisse in tali opinione. Et quod Chrysost.²² et alii Patres crebro repetunt, scilicet extra gratiam dei, atque minime extra fidem reperiri bonos mores, aut bonam vitam ultro nos concedimus. Primum quod infideles opera ferme faciant ex sua falsa fide, aut alio malo fine. Mox quod si quae sint extra gratiam opera moraliter bona, permixta sunt cum aliis delictis multis. Et tandem quod opera, utcunque sint absque caritate bona, haud tamen merentur nomen verae virtutis.