De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Argumenta partis adversae plurimum ex diversis locis sacrae scripturae desumuntur. Tametsi praeter huiusmodi testimonia nonnullas quoque rationes adhibebant, qui huic sententiae antequam a Synodo decerneretur, obtrectabant. Atqui Lutheranorum potissimus locus est ille, Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio:¹ quem capite iam decimo dilucidavim?. Cetera vero omnia testimonia tam Lutheranorum, quam nostrorum sinistra interpretatione peccat.² Quae quidem peccata, ad tria, quatuorve rediguntur. Primo enim errant usurpantes fidem, non pro alia, quam pro viva fide. Exinde enim, quam certi esse possumus nos habere fidem, certos se esse putant, habere caritatem. Unde Luther. ar. 14. suarum assertionum, Non contritionem inquit, sacerdos debet petere a poenitente: quia de illa certi esse non possumus, sed fidem, quam certissime sentire potest in corde, si eam habet, ut ait Aug. Unde Paul. inquit,³ Vosmetipsos tentate si estis in fide: ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos, quia CHRISTUS IESUS in vobis est: nisi forte reprobi sitis. Haec autem omnia perperam intellecta sunt. Primum confitemur cum Augustino.⁴ 13. de trini. quod potest quis evidenter scire se habere fidem. Cuius verba sunt, Fidem ipsam quisque videt in corde suo, si credit: vel non esse, si non credit. Id quod et S. Tho. agnovit. 2. 2. q. 1. ar. 4. ad secundum argumentum. Etenim licet non habeam evidentiam, sed tantum credam, extare Constantinopolim, evidenter nihilominus cognosco, talem me habere credulitatem. Et pariter est mihi evidens, me credere Deum esse trinum, licet non sit evidens trinitas. Est mihi inquam evidens quod credo, sive per fidem acquisitam, sive per infusam. Quoniam nemini est evidens habere se habitum infusum: sed id tantum, quod habet credulitatem. At vero ista evidentia, est de fide secundum suam substantiam: sane quatenus est assensus mentis. An vero fides vivat per caritatem non ita certo scio. Alias, si eadem esset ratio de fide, et de fide viva, non solum haberem certitudinem, me esse in gratia, sed certe evidentiam: qualem habeo, quod credo. Unde verbum Apostoli, Vosmetipsos tentate si estis in fide, potius designat dubietatem, quam certitudinem. Et ideo (ut S. Tho. et omnes interpretantur) intelligendum est de fide viva, scilicet, ut quisque se probet an sit in caritate. Atque hoc ipsum est quod subiungitur, An non cognoscitis vosmetipsos? quia CHRISTUS IESUS in vobis est, nisi forte reprobi sitis. In illis enim in quibus certum erat existere CHRISTUM per fidem, sub dubio affirmat existere per caritatem: dicens, nisi forte reprobi sitis. Et ita Hiero.⁵ exponit, quasi Apost. Corinthios commonefaceret, ut se examinarent: non quidem an haberent fidem, sed utrum eam haberent, caritate informatam. Quinimo Erasmus⁶ ipse quem Buce. in exordio sui libri de vera Ecclesiarum reconciliatione signiferum Lutheranorum ac luciferum agnoscit, ita exponit, Nisi fide ut cunque incolumi, vita impura meruistis a CHRISTO reiici. Potest ergo homo certus esse de sua fide, an vero vivat per caritatem, non item. Cuius ratio discriminis⁷ manifestissima est: quoniam assensus intellectus ex nulla divina acceptione dependet, et ideo notissimum est unicuique persuasum habere Evangelium, gratia vero, et amicitia Dei in divina benevolentia et acceptione consistit: quae nobis est ignota.

In contrarium autem potest quis citare Augustinum.⁸ 8. de trin. cuius verba sunt, Qui diligit fratrem, magis novit dilectione, qua diligit, quam fratrem, quem diligit. Unde apparenter colligitur, non solum informem fidem, verum etiam formatam posse certo cognosci. Hunc autem locum omnes doctores interpretantur de actu caritatis, quantum ad substantiam. Potest enim quis certissimam habere experientiam, quod habeat aliquem actum diligendi Deum. An vero omnia faciat quae Deus praecipit, et ex vero corde propter ipsum firmum habeat propositum nunquam peccandi, hoc non possumus certo scire: maxime ubi est ignorantia prava. Qua de re lib. 1. cap. 22. dicebamus, omnem actum, quo ad substantiam, qui est in amico Dei, posse esse et in peccatore. Quod si quis rem etiamnum urgendo hoc pacto perstrinxerit, Illa quae Deus nobis praecipit, per fidem sunt manifesta: ergo certo scire possumus quando illa implemus. Unde Aug. in lib. de gratia CHRISTI cap. 13. sic inquit, Docet Deus eos qui secundum propositum vocati sunt: simul donans, et quid agant scire, et quod sciunt, agere. Ad hanc replicationem iam supra capite proximo respondebamus, quod quamvis in genere fides ostendat nobis legem, attamen an puro corde illam custodiam, neque aliqua nos teneat ignorantia, id quidem nequimus certo scire, licet talem possimus habere probabilitatem, ut pacatas habeamus conscientias. Atque huc pertinent verba Augustini,⁹ quae non solum loco citato, sed aliis etiam crebro inculcat. Id praecise intendens, quod in concilio Milevitano can. 4. sanctum est. Nempe CHRISTI gratia non sic tantum nos adiuvare ad non peccandum, quod per ipsam nobis revelatur, et aperitur intelligentia mandatorum, verum quod per ipsa praestatur, ut quae cognovimus, diligamus, et quae diligimus valeamus implere. Itaque sensus Augustini non est, quod per gratiam lege communi sciat quis in particulari, id quod facit, iustene et in gratia faciat: sed id quod facit in suo genere esse bonum, iuxta revelationem fidei. Puta orare, eleemosynas elargiri, etc.

Secundum ergo peccatum istorum¹⁰ est, quod remissionem peccatorum et dona, quae per fidem catholicam certiores facti sumus, donata esset per CHRISTUM dilectae Ecclesiae suae: id est, illis qui vere cum illo sunt caritate coniuncti, arbitrantur per eandem fidem notum esse singulis, quod talia dona revera susceperit. Quod quidem non est necessarium. Quia huiusmodi promissiones (ut saepissime hactenus diximus) non absolute, sed sub conditione proponuntur, Qui crediderit et baptizatus fuerit. Qui diligit me, diligetur a patre meo. Si impie egerit poenitentiam, etc. Per hoc documentum solvitur illud, Nos autem non spiritum huius mundi accepimus:¹¹ sed spiritum qui a deo est: ut sciamus quae a deo donata sunt nobis. Ad quod respondet S. Tho. loco citato. 1. 2. q. 112. quod intelligitur de donis gloriae, quae nobis in spe data sunt: ad quae perven turi sumus per gratiam. Quae quidem dona licet certissime cognoscimus per fidem, non tamen cognoscimus per certitudinem, nos habere gratiam, per quam illa possimus promereri. Haec ille. Cum ergo ait Apost. Ut sciamus, quae a Deo donata sunt, non intelligit, quod unus quilibet hoc de se sciat, sed quod omnes per fidem credimus illa esse iustis proposita praemia: quae per se deus certo offert, universisque paratissimus est elargiri, qui spiritui sancto non voluerint resistere.

Tertium peccatum¹² non solum Lutheranorum, sed et nostratium, quos redarguimus, est, quod existimant, omne testimonium spiritus sancti facere nobis certitudinem fidei. Cum tamen nonnunquam ita se nobis inhabitare attestetur, ut non faciat certam fidem, cui constringamur firmum assensum praebere, sicuti fidei catholicae: sed coniecturalem quandam cognitionem, quae quamvis sufficiat tranquillas reddere conscientias eorum qui omni cura et solertia student per gratiam Dei purificare corda, tamen non possumus usquequaque tuti esse, huiusmodi indicia et coniecturas a spiritu sancto promanare: scientes, quod saepe se angelus Satanae transfigurat in angelum lucis. Ex quibus secundo, et tertio fundamentis liquidius elicitur sensus Pauli ad Rom. quo loco Protestantes, atque maxime Buce. in reconciliatione huius controversiae comprimere, et prorsus euincere nos arbitratur. Ait enim Paul. Non accepistis¹³ spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba Pater. Paul. autem his verbis non significat, quod ubilibet sit spiritus sanctus, omnino adimat timorem, certissimam faciens fidem suae adsistentiae, sed explicat virtutem eius, et inclinationem. Quippe cuius munus est promovere hominem, ut non feruili metu supplicii operetur (cuius imaginem gerebat lex vetus) sed timore filiali, quo filius reveretur patrem. An vero adsit, nemini ita certo revelat, ut revelata est fides catholica. Sed tamen aliqua sui exhibet indicia, maiora, aut minora, secundum diversos hominis progressus et sanctimoniae gradus, quibus, fide per caritatem operante, promovemur. Atque hoc ipsum est quod continuo subiungit, Ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii, et heredes: heredes quidem Dei, cohaeredes autem CHRISTI. Si tamen compatimur, ut conglorificemur. Huius autem mysterium testimonii agnovit Bern.¹⁴ serm. 1. et 2. in octava Paschae in illis tribus, quae testimonium dant in terra, spiritu scilicet, aqua, et sanguine. Testimonia¹⁵ enim gratiae Dei sunt, aut nullam habere conscientiam peccati post baptismum, aut lacrimarum fonte eorum sordes abluere: mox iugibus poenitentiae fructibus corpus affligere, et veluti sanguinolento martyrio pravas affectiones perimere, ac denique in operibus spiritualibus exerceri. Sed tamen neque haec sunt planissima testimonia, ut in illa epistola paulo ante citata idem ipse est auctor. Est et aliud testimonium aviditas audiendi verbum Dei.¹⁶ Nam qui filius Dei est, verba eius audit. Atque illa mentis dulcedo, de qua Ioan. Vincenti dabo manna absconditum,¹⁷ quod nemo novit nisi qui accipit. Haec autem omnia sufficiunt quidem sedare conscientias, et confirmare spem, non tamen pertingunt usque ad certitudinem fidei.

Sed mirandum est, quod nos Buce.¹⁸ perstringere arbitratur ex eo quod in eodem capite ad Ro. subinfert Apost. Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui iustificat: quis est qui condemnat? Haec enim verba eo audit intellectu, quod nulla nos retroacta vita, nulli remorsus conscientiae debent terrere. Nam etiam si opinemur, illa quae modo agimus aut cogitamus peccata esse, nihilominus sumus per fidem certi, quod omnia nobis condonata sunt per CHRISTUM: qui cum a nostra parte pugnat, nulla nos possunt condemnare delicta. Sensum autem istorum verborum quis non videat ad certitudinem totius Ecclesiae in genere referri, et non ad certitudinem singulorum? Explicat enim Paul. quemadmodum cuncta nobis donaverit Deus cum filio suo, his scilicet, qui membra eius efficiuntur. Qui tamen revera membra sit per vividam caritatem: hoc est, quod non possumus certo scire. Tametsi homo ita debet sanctis officiis certam facere, ut ait Pet.¹⁹ vocationem suam, ut possit dicere cum Paulo eodem loco, Quis ergo nos separabit a caritate CHRISTI? Tribulatio? an angustia? an fames? an nuditas? Et quae sequuntur. Hic autem Buce. sancte precatur lectorem, ut consyderet quanta manifestatione Paul. utatur ad confirmandam certitudinem gratiae, affirmans nullam esse rem prorsus quae possit iustum separare a caritate, qua Deus nos diligit. Hanc enim caritatem hic existimat Buce. significari. Porro autem nos haud tanta egemus consyderatione ad cernen dum quanta isti caecitate legant huiusmodi testimonia. Nam primum Paul. non loquitur de caritate, qua a Deo diligimur, sed qua ipse diligebat, atque omnes deberemus diligere Deum. Amor enim divinus, ut prior est nostro, ita neque cessat nisi prius cessante nostro. Ob idque nulla esse posset compositio, coaptatioque verborum, quod tribulatio vel angustia non possent dimouere deum ab ea qua nos prosequitur dilectione: quia ista pericula non pugnant contra Deum, nisi quatenus nos ipsos expugnant, ac superant. At vero sive de hac, sive de illa caritate loqueretur, quis monstrum hominis ferat, imponentis Paulo, quod affirmaverit, non posse iustum ulla de causa separari ab amore Dei? Quandoquidem iustitia non auferat libertatem peccandi, neque omnes confirmet in bono, ut peccare nequeant: et ideo licet nulla per se res habeat potestatem cogendi nos in malum, nos ipsi ad hoc sumus liberi. Igitur Paul. vel habebat tunc revelationem suae confirmationis, vel (quod verisimilius est) exaggerabat, quam ipse esset, quamque Romani illi quibus scribebat, atque omnes Christiani esse deberent firmo, robustoque animo in Deum. Qui enim inaestimabilem amorem erga nos Dei contemplarentur, filium suum, cumque ipso omnia nobis condonatis, profecto ob nullam earum rerum, quas Paul. commemorat, deberent a caritate Dei semoveri. At vero licet eo usque pectore quis ferveat, non tamen habet usque adeo securitatem suae salutis, ut falli nequeat. Praeterquam, quod non omnes possunt tantam concipere fiduciam, sed qui imitantes Paulum omni officiorum genere operam impenderint augmento divinae gratiae.

Quartum utique peccatum²⁰ istorum est, quod nihil distingunt inter fidem et fiduciam.²¹ In sacris enim litteris licet iubeamur fidem habere dictis Dei, nemo tamen iubetur habere fidem: hoc est, firmam persuasionem suae salutis, sed fiduciam, quae esse potest sine certitudine particularis fidei. Ex eo enim, quod quis credat cupientissimum esse Deum nostrae salutis, quam universis recipere volentibus offert, licet aliquo modo haesitet, an aliquid a se obstiterit, nihilominus, si post vigilantem discussionem conscientiae, nullius est conscius culpae, cuius non poeniteat, confidere potest et debet in misericordia Dei, qui non permittet eum errare, neque despiciet cor contritum et humiliatum. Et haec est qua debent uti consolatione peccatores. Unde Paul. In quo habemus fiduciam et accessum per fidem eius.²² Et, Charifsimi, si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum.²³ Si cor, inquit, nostrum non reprehenderit nos. Et in causa fiduciae non solum ponit fidem, sed opera caritatis, per quae fiducia roboratur. Quoniam, inquit, mandata eius custodimus, et ea, quae sunt placita coram eo, facimus. Et hoc est mandatum eius, ut credamus in nomine filii eius IESU CHRISTI, et diligamus alterutrum. Quam quidem fiduciam exigebat CHRISTUS ab Apostolis, ubi aiebat, Nolite timere pusillus grex.²⁴ Atque de hac fiducia loquuntur omnes sancti ubicunque consolantur poenitentium animos. Quod si hic de nobis, ut de calumniatoribus conqueratur Buce.²⁵ quod iam non perseverent dicere, fidem et fiduciam eandem rem esse, sed id tantum affirmant, quod fides esse non potest sine fiducia. Respondemus primum, quod ubicunque asserunt, sola nos fide iustificari, fide accipiunt pro particulari fiducia, ut distinguitur contra fidem historicam. Sunt tamen adeo lubrici et varii, ut nunquam in eadem sententia persistant. Secundo id etiam, quod modo dicunt, est apertissime falsum. Fides enim esse potest sine fiducia. Nam fides est mentis assensio, qua veras esse credimus revelationes Dei, atque adeo promissiones ipsas. Fiducia tamen licet inde incipiat oriri, non tamen firmatur, nisi ex caritate et rebus iustis quibus Deus nobis praecepit iustitiam colere. Non enim dicit scriptura, quod fides foras mittit timorem,²⁶ sed caritas.²⁷ Ob idque quantamcunque quis praestiterit fidem dictis et promissionibus dei, si non adhibuerit opera, fidem quidem habebit catholicam sine fiducia: at quantacunque fuerit fiducia, nunquam perveniet ad certitudinem fidei in particulari assistentis gratiae. Obiiciet quis forte nobis verbum Iacobi,²⁸ Qui indiget sapientia, postulet a Deo in fide nihil haesitans. Hoc autem lib. 2. cap. 6. explanavimus. Loquitur enim Apost. de petitionibus ad iustificationem pertinentibus, quas certa fide credendum est impetrandas fore, nisi nostrae obstiterit voluntatis obex. Sed tamen quia nunquam omnino absque metu esse possumus eiusmodi obicis, nunquam habebimus certam persuasionem assecutos nos esse salutem. Possumus tamen habere fiduciam, quae pacare nos possit iuxta verbum Pauli, Iustificati ergo ex fide, pacem habemus.²⁹

Praeter haec scripturae testimonia fautores huius opinionis de certitudine gratiae, excogitabant nescio quas rationes,³⁰ quibus arbitrabantur conficere, ut saltem in aliquibus casibus haberi possit huiusmodi certitudo. Haec autem profecto adeo sunt tenues, ut potuissent in praesentiarum, absque iniuria, praetermitti. Primum ex scholasticis unicus est qui huius palam fuerit opinionis, nempe Ioannes quidam Bacconis Carmelita.³¹ Attamen, ut nihil eius auctoritati detrahamus, ratio sua nihil affert probabilitatis. Ait enim, quod cum adultus baptizatur sine aliquo obice peccati, certitudinem habet fidei, se esse in gratia: per hunc syllogismum, Baptismus confert gratiam, ubi non invenit obicem: ego non habeo obicem, et recta intentione suscipio baptismum: ergo renascor filius dei. Maior est propositio fidei: minorem autem homo in se experitur: ergo conclusio est de fide. Hic autem syllogismus nullius est roboris, propter notam infirmitatem minoris. Neque enim legitimae dispositionis neque verae receptionis sacramenti tanta esse potest cognitio, quae exaequet certitudinem fidei. At de dispositione³² fuit grande litigium. Arguebant enim sic. Praeparatio baptismi sufficiens, est, non afferre obicem, quod tantum dicit negationem mali propositi cum intentione suscipiendi baptismum: haec autem affectio compertissima habenti esse potest atque evidentissima. Quod autem illud solum requiratur, videtur esse opinio Scoti in 4. sent. d. 1. et d. 14. Et quanuis requiratur aliquis dolor, is etiam potest esse notissimus, quia (ut lib. 2. cap. 15. explicatum a nobis est) non requiritur contritio, sed sufficit qualiscunque dolor. Vitium³³ autem huius argumentationis primum est, quod non discernit inter certitudinem fidei et probabilitatem opinionum. Dispositio enim in adulto ad baptismum quae expressa est in sacra scriptura, tanquam de fide, non est nisi poenitentia, ut, Poenitentiam agite,³⁴ appropinquabit enim regnum caelorum. Quam poenitentiam requirebat etiam Pet. in actibus Apostolorum ante baptismum:³⁵ nam, Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum, et Aug. Nemo potest novam vitam inchoare, nisi praeteritae poenituerit. Qualis autem poenitentia requiratur nec S. Tho. nec Scot. neque vero ullus doctorum certo scire potest certitudine fidei, sed probabilitate suae cuiusque opinionis. Ob idque licet Sco. (quod loco citato falsum monstravimus) vel quivis alius crederet, quod sufficeret non habere malum propositum, et inde inferret se esse in gratia, non haberet certitudinem fidei, sed certitudinem suae opinionis. Nam quanuis omnes consentiant, quod baptismus confert gratiam, ubi non invenit obicem, non est certum certitudine fidei, quod ad tollendum obicem non requiratur vera contritio, quae sit dolor revera propter Deum, nec qui ita doceret, haberetur haereticus. Quicquid ergo sit de opinionibus doctorum, nemo habere potest certitudinem fidei, quod talis dispositio sit sufficiens. Secundum autem vitium argumentationis huius, peius est. Nam quomodo quis potest habere certitudinem fidei, se non laborare aliqua ignorantia crassa, vel iuris, vel facti, vel alicuius catholicae virtutis, aut propter suam animositatem, aut forte negligentiam ad investigandam veritatem, quae perseverans ignorantia est obex gratiae? At vero praeter dubitationem dispositionis, quis potest certior omnino fieri, quod ille qui baptizat habeat intentionem baptizandi? Ille quidem qui parvulum ante usum rationis intingit, certitudinem habet fidei de salute parvuli. Nam de sua sibi constat intentione, et quod in parvulo non fuerit obex, est manifestum. Qui autem baptizat adultum, non habet scientiam dispositionis suscipientis: sicuti neque suscipiens habere potest scientiam intentionis conferentis. Licet illa credulitas sufficiat, ut maneat tutus. Sed contra baptismus in voto sufficit ad conferendam gratiam (ut supra lib. 2. constitutum est) quinimo expressa est determinatio concilii sub Innocentio. 3. de presbytero non baptizato,³⁶ cap. veniens, scilicet quod non solum per sacramentum fidei, sed etiam per fidem sacramenti efficitur quis membrum CHRISTI: ergo qui certus est de sua dispositione, certus etiam erit de gratia baptismi. Respondetur, quod fides et votum sacramenti non sufficit ad salutem sine sacramento in re, nisi quando adest vera et legitima contritio, quod autem sit vera contritio, puta dolor propter Deum, non potest liquido constare. Si autem contritio non est sufficiens, quamvis petat sacramentum, et sacerdos fingat illud administrare, si re vera non baptizat, nulla conferetur gratia, quia nec dispositio per se sola sufficiebat, nec ex opere (quod aiunt) operato confertur. Si ergo nec de dispositione quae per se sola sufficiat, nec de sacramento primam conferente gratiam haberi potest certitudo fidei, fit, ut neque haberi possit de gratia ipsa.

Per haec proditur ignorantia aliorum,³⁷ quos lib. 2. cap. 15. reprobavimus. Aiunt enim, quod quicunque putat se fecisse, quod in se est ad delendum peccatum, iam est in gratia: hoc autem clarissime quisque de se potest cognoscere, scilicet, quod putet se non habere peccatum: ergo erit certus suae iustitiae. Prodita inquam est inscitia istorum. Sane qui existi mant non posse hic subesse ignorantiam culpabilem, sicut in aliis rebus: cum tamen sit manifestissimum, quod potest quis leviter credere, fecisse sufficientem diligentiam, tam ad examinandum conscientiam suam, quam ad explorandum aliquam veritatem, cuius ignorantia laborat, quam tamen diligentia non fecerit. Quinimo potest credere se habere dolorem propter Deum, ut modo dicebamus, dum non sit talis. Falsissimum ergo est, quod quicunque putat se fecisse quod in se est, sit liber a peccato. Nam tunc quicunque putaret se esse in gratia, eandem haberet. Et quando hanc suam istis opinionem concederemus, non tamen inde inferrent certitudinem fidei catholicae: siquidem nec ipsismet est nisi opinio. Responsio praeterea ex his colligitur ad argumentum Caietani.³⁸ 1. q. de contri. cuius lib. 2. cap. 16. meminimus. Negat enim eodem instanti quo homo per speciale auxilium Dei sufficientissime est dispositus, infundi semper gratiam: sed Deus, inquit, expectat plus, minusve pro libito suo. Cuius totam rationem et causam adfert, quod alias posset esse homo certus se esse in gratia. Quoniam de huiusmodi, inquit, sufficienti dispositione certitudo haberi potest. Opinio autem haec ut illic dicebamus, non solum universis theologis adversatur, consentienter docentibus, eodem instanti concurrere ultimam dispositionem et gratiam, sed sacrae etiam scripturae male consonat. Ut,³⁹ Dixi confitebor adversum me iniustitiam meam domino, et tu remisisti, etc. Et, Impietas impii non nocebit ei, in quacunque die conversus fuerit: ubi Aug. et Patres semper intelligunt, in quacunque hora, et quocunque momento. Et S. Thom. 1. 2. q. 112. ubi in forma quaestionem disputat, expresse respondet, quod ex necessitate, non quidem coactionis, sed tamen infallibilitatis datur gratia se per auxilium dei praeparati. Et est praeterea argumentum,⁴⁰ quod si talis opinio esset vera, certum esset tempus, quo Deus remoraretur poenitentem. Nam dicere, quod aliquando cessat plus, aliquando minus, ridiculum esset. Si autem in medio illius temporis intercederet mors poenitentis, tunc legitime dispositus obiret absque gratia. In summa gratis et absque ulla probabilitate negatur lex in operibus gratiae, quam deus instituit in operibus naturae. Nempe, quod ultimam dispositionem simul comitetur forma. Neque ullo pacto inde sit consequens, ut haberi possit certitudo gratiae. Quoniam nemo potest esse certo conscius suae legitimae praeparationis.

Aliud argumentum certitudinis gratiae⁴¹ meditari quis posset de illo qui martyrium patitur in testimonium fidei. Est enim sanctorum doctrina (ut lib. 2. dictum est) quod illic omnia condonantur crimina. Sed tamen facile argumentum solvitur per illud documentum, quod lib. 1. cap. 20. exponebamus. Nempe, nullum esse actum habentem speciem caritatis, qui non sit quantum ad substantiam communis illis etiam qui sunt in peccato: praesertim qui aliqua tenentur ignorantia. Quis dubitat, quin haereticus eodem robore animi et ardore (ut putat) caritatis sese offerat martyrio, atque verus christianus? Ob idque licet praegrandem habeat fiduciam martyr suae salutis, non tamen habet fidem catholicam, nullum obiicere se obstaculum: nisi per specialem revelationem certior fiat. Haec autem responsio inde praecipue confirmatur, quod de universis propemodum martyribus, vel legimus, vel credimus, Deum illis peculiariter revelaffe, placere sibi eorum sacrificium. Quae quidem revelatio non fuisset necessaria, si actus ipse, infallibile esset testimonium. Sunt alia omnia argumenta, veluti haec, imbecilla et frigida, in quibus idcirco percensendis permultum langueret oratio. De quibus ergo satis, atque adeo de toto opere, quod Deo auctore, ad suam ipsius gloriam, hucusque perduximus. Utinam aliquid Ecclesiae suae emolumentum fecerim, ad conciliandas controversias, quae trigesimum iam annum orbem Christianum deuexant. Neque solum oves CHRISTI in diversa symbola dispergunt, verum in arma etiamnum cogunt. Tametsi quae fuerint necessaria et sancta, quae Caesar pro tuenda fide induit Deus, cuius causa agitur, clarissimis eius victoriis patefecit. Faxit ipse, cuius perfecta sunt opera, ut si alia non est commodior via, vel hac in ovile reducamur sub uno pastore, per quem spiritus sanctus, tum has discordias componere, tum etiam turbas sedare tandem dignetur. Qui cum patre, et filio unus est Deus, Cui laus est sempiterna.

FINIS.