De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Hisce praemeditatis, unde exivimus reuertamur. Porro ut tres varias iustificationis dispositiones, quas, causas vocamus materiales, in adultis expendamus. Primus est eorum ordo, qui ubi ad rationis usque participium adolescunt antequam propria contrahant actualia delicta, in gratiam Dei recipiuntur.¹ Statuamus ergo hominem legitima aetate cum solo originali, quem Deus ad se trahat. Nihil modo anxii, teneatur ne, ubi primum quis venit ad usum rationis, converti (ut vult S. Tho.) an vero (quod alii magis probant) possit aliquo tempore sola originis labe sordere.² In hoc peccatore primum omnium necessaria est fides: ut cap. iam proximo satis monstratum est. In iure quidem naturae confusa: nunc vero in lege evangelica expressior CHRISTI. Et haec fuerit hic prima conclusio. Qua de causa secundum Ecclesiae saluberrimum institutum, cathecumeni, etiam si voluntatem religioni praestiterint, remorandi sunt a susceptione baptismi, dum cathechizantur.³ Haud tamen huic de quo loquimur homini ulla est poenitentia necessaria.⁴ Nanque tantum abest, obligari quempiam ad originalis culpae poenitentiam, ut neque possit. Eorum enim quae a natura accidunt, tristitia nos quidem potest, et dolor, et verecundia premere: poenitentia vero, cum sit dimotio animi inde, ubi erat infixus, esse nequit, nisi earum rerum, quas nostra sponte fecimus.

Sed tamen, ut secundam subiiciamus conclusionem, neque solus fidei motus sufficit eidem homini, qui a solo originali mundandus est: imo exigitur ab eo actus spei, et item dilectionis: qui uti cap. 7. dicebamus, non sunt necessario connexi, sed sua singuli libertate fiunt.⁵ Exhinc enim deviare a vero incipiunt Lutherani.⁶ Sane ubi docent, fidem solam esse, qua misericordiam Dei apprehendimus, spem autem et caritatem subinde naturaliter consequi. Nos vero contra agnoscimus fidei motum, primum esse necessarium, at quoniam possibile est, ut qui credit, non diligat (quemadmodum illic edisserebamus) adiicimus necessarios esse cum illo, qui est fidei, actus praeterea spei, et caritatis.⁷ Quod autem tres saltem hae motiones sint necessariae in eo qui rationis compos convertitur, probatur primo manifesta ratione. Fidem ex eo a nobis exigit Deus, ut tum ipse eorum, quae nobis pollicetur, tum maxime ob suam ipsius infinitam, quam nobis retegit bonitatem, ipsum deamemus: primum quia omnis cognitio boni honesti ad eius amorem ordinatur, praeterea quia ratio ipsa propria fidei, quatenus est rerum sperandarum cognitio, id ipsum prae se fert, quod sit suapte natura propter spem, atque amorem Dei. sit ergo, nisi sequantur spes et caritas, ut fides non sufficiat ad salutem. Et confirmatur explicatius haec ratio, ut iam supra insinuabamus.⁸ Aversio a Deo affectu potissimum voluntatis sit, per hoc quod ad creaturas animo pervertimur: quemadmodum ille qui vultum avertit a sole: ergo conversio, quae motum contrarium dicit voluntatis nostrae in Deum, ipso trahente, nobisque libere venientibus, contrarius debet esse motus voluntatis in Deum: sive ab originali solo, sive ab actualibus reconciliemur. Nam et originale per auersionem Adae contrahimus. Atqui amare sine praeuia cognitione non possumus, et ad eum diligendum quem offensum habemus antea nos oportet spe aliqua suae benignitatis erigi, fit, ut prius fidei, mox spei, ac denique caritatis motus in nostra conversione concurrant. Per quos quidem Deus, nobis cooperantibus, ad se convertit, ut gratiam infundat. Igitur absque ulla probabilitatis specie commentatus est Luther,⁹ sola fide apprehendi a nobis gratiam, et iustitiam, spem vero et caritatem subsequi: non animadvertens, quod conversio designet motum, quo animum dimovemus a terrenis, et admouemus Deo. Per hoc autem, quod quis Deo credat, nisi spe et amore feratur in eum, non convertit in ipsum totum animum: qui tamen antequam convertatur, non potest gratia perfundi. Dispositionem¹⁰ enim ad gratiam optimo exemplo sapienter explicat theologi: ut auctor S. Tho. 1. 2. q. 109. art. 6. Est enim gratia velut lumen solis, quod nullus vultu excipit, nisi qui se in ipsum verterit. Sed quia id nemo per se facere potest, Deus ipse nos, consentientem tamen, ad se convertit, ut gratiam infundat. Qui quidem motus conversionis dispositio est, et praeparatio ad gratiam. Quamobrem non solum fidei, sed et spei, et caritatis actus debet saltem natura ipsam antecedere. Hac de causa in scriptura iustificatio nostra nunc fidei, nunc spei, nunc vero caritati adscribitur. Arbitramur enim (inquit Paulus) hominem iustificari per fidem, et non ex operibus.¹¹ Et, Gratia estis salvati per fidem, et non ex vobis. Dei enim donum est.¹² Atque alia hoc genus quamplurima, quae cap. ult. commemorabimus. At vero ad Rom. 8. Spe, ait, salvi facti sumus. Et Ioan. Omnis qui habet hanc spem in eo (scilicet, quoniam videbimus Deum sicut est) sanctificat se, sicut et ille sanctus est.¹³ Sed et de caritate ait Paul. quod plenitudo legis est dilectio.¹⁴ Et, Finis praecepti est caritas.¹⁵ Et expresse Ioan. Translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres. Et, Qui non diligit, manet in morte.¹⁶ Et CHRISTUS ipse servator noster, Qui diligit me, diligetur a patre meo: et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus.¹⁷ Haec autem et his similia testimonia de actibus fidei, spei, et caritatis enunciantur: qua ratione nos ad gratiam praeparant, suo quisque ordine, et gradu. Movemur enim fide in Deum assensionem illi praebentes de iis, quae nobis tum futura revelavit, tum speranda promisit: spe vero, dum ita credentes animos illuc sursum attollimus: caritate denique, dum ei, quem in se bonum, in nosque propitium ac beneficum credimus, voluntatem nostram assigimus. His enim tribus salus nostra fundata est, sarta, et tecta. Unde fides non tota machina, sed exordium est pietatis, et fundamentum Christiani aedificii: ut ait lib. de praedestin. sanct. August.¹⁸ At caritas (ut ait Paulus) est vinculum perfectionis, atque adeo proxima dispositio ad gratiam: veluti nexus ipse, et nodus, quo cum Deo compingimur.¹⁹ Adeo, ut sapienter adnotaverit in epistola ad Paulinum Aug. quod cum fidem donum Dei appellaverit Paulus, caritatem tamen Deum ipsum nuncupavit CHRISTUS. Deus Deus enim, inquit, caritas est, et, qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo.²⁰ Est enim Deus in nobis sicuti anima in corpore, cui dat esse, et vivere: nos vero in ipso velut corpus in anima, unde salus nostra pendet: cuius coniunctionis copula est caritas.²¹ Quis ergo haec consyderate meditatus dicat, sola nos fide gratiam Dei apprehendere? Atque in eo maxime sensu, quo adversarii id asstruunt: scilicet, sola mentis assensione, qua verba promissionum Dei credimus esse vera. Loca vero scripturae, unde adversarii nostri falsi sunt cap. 18. exposituri sumus. Nunc interim satis sit commonstrasse, fidem non solam iustificare: id est, non solam exigi a nobis ut iustificemur, verum et spem etiam et caritatem. Hoc enim Galatas commonefaciebat Paulus, ubi aiebat, quod in CHRISTO IESU, neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per caritatem operatur.²² Acsi dixisset, quanuis fides absque caritate, fides quidem sit secundum substantiam et proprietatem, nunquam tamen iustificat: nisi per caritatem operetur.

Sed erit forte, qui nobis hic obviam occurrat. Actus illi praeparatorii fidei, et spei, et caritatis, quatenus sunt gratiae praeuii, informes quidem sunt, nullamque proinde habentes rationem meriti: fides autem quae per caritatem operatur, est illa meritorum ferax, quae natura subsequitur gratiam: fides ergo quae disponendo iustificat, non est illa, quae per caritatem operatur: vel saltem, ut aliqui sibi persuadent, prius natura iustificat, quam per caritatem operetur. At²³ non est argumentum, propter quod debeamus negare, quin fides iustificans sit eadem, quae per caritatem operatur. Enimuero cum ex sententia Pauli, praeter hanc frugiferam fidem, actiones reliquae nullius sint valoris: actus vero dispositorii permagni sint momenti, et suo ordine causae (scilicet, dispositivae) iustificationis, consequens sit, ut fides iustificans sit illa quae per caritatem operatur. Est ergo animadvertendum,²⁴ eundem prorsus ordinem inter se habere fidei, spei, et caritatis, actus in eodem articulo temporis, secundum quod natura praecedunt gratiam, quo ordine infunduntur, operanturque habitus ipsi natura sequentes eandem. Et ideo sicut fides habitu gratiae formata meritorie operatur per caritatem, ita et actus fidei gratuito auxilio Dei elicitus prius natura per caritatis actum disponit ad gratiam. Velut per actum poenitentiae. Unde sanctus Thomas,²⁵ 3. p. quaest. sexagesima octava articulo secundo, pro confesso habet, quod ille qui per votum baptismi in gratiam Dei recipitur, iustificatur per fidem, quae per dilectionem operatur. Quin vero Paul. et Patres nihil discernunt de hac prioritate naturae. Sed quia iidem ipsi actus disponentes, quatenus statim informantur gratia, meritorii sunt gloriae: fides ipsa dum iustificat, per caritatem operatur. Ex hac ergo fallacia procedebat argumentum, qua quis deceptus putaret aliquod esse instans, in quo actus fidei, qui proxima est gratiae praeparatio, inveniatur absque gratia: quod tamen denegandum est. Quoniam prioritas naturae (ut Physicorum verbis utamur) nihil aliud est, quam si dicas, quia homo actibus fidei, spei, et caritatis convertitur in Deum, recipit gratiam, qua iidem actus informantur, ut capit. adhuc. 14. per amplius explicatur. Unde August.²⁶ tum alias ubicunque de fide iustificante loquitur, tum ex professo de spir. et lite. cap. 32. eidem fidei per dilectionem operanti, cui adscribit laudes omnes, quae de fide extant apud Paul. adscribit etiam iustificationis munus. Haec est enim, inquit, fides, qua salvi sunt, quibus dicitur, Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis. Ipsius enim sumus figmentum creati in CHRISTO IESU in operibus bonis. Postremo haec fides est, quae per dilectionem operatur. Et Hypog. lib. 3. ubi enarrat catalogum eorum, quos Paul. fide salvos commemorat, ait, non solum fide, sed gratia: quia nec sine fide gratia, nec sine gratia fides: dicente Apostol. ad Timoth. Superabundavit autem gratia cum fide et dilectione, quae est in CHRISTO IESU. Et expresse de fide, et ope. cap. 14. ait, quod ubicunque Paul. dicit per fidem nos iustificari, salubrem illam, et euangelicam diffinit, cuius opera ex dilectione procedunt: et fides, inquit, quae per dilectionem operatur. Quin vero nullo opus habet expositore Paul. Cum enim fide antiqui per circumcisionem applicata iustificarentur, docet idem in nobis efficere fidem quae per caritatem operatur. Unde ait, Quoniam si circumcidimini CHRISTUS vobis nihil proderit. Et paulo inferius, Nam in CHRISTO IESU, neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium: sed fides quae per caritatem operatur. De illa ergo fide iustificante loquebatur, ubi ait, non iustificare, nisi dum per caritatem operatur. Qua de causa Aug.²⁷ ca. 13. Huius inquit, fidei per caritatem operantis, omnes Christiani filii sumus, seu ab illa progeniti.

Discordia inter nos et Luthe.— Igitur adeo sancta esse debet catholicis confessio haec, quod nostra iustitia est, FIDES QUAE PER CARITATEM OPERATUR, ut de verbis istis inter nos et Lutheranos nulla sit discordia, sed de re ipsa et sensu. Atque hoc est thema, quod hoc libro denarrandum proposuimus, hicque praesens locus, ubi explicatur punctum discordiae. Illi enim aiunt, sola fide, ut est assensio, et persuasio mentis, credentium verbum promissionis CHRISTI esse verum, percipi misericordiam et gratiam, quam gratiam sequitur caritas operans. Quare licet verbo dicant, iustificari hominem fide quae per caritatem operatur, re nihilominus dicunt, fide prius natura quam actus spei et caritatis accedant, iustitiam haberi. Nos autem sententiam Paul. confitentes, et venerantes, profitemur actibus fidei, spei, et caritatis libere a Deo trahi, ad ipsumque converti a quo gratiam iustificationis recipiamus.

At vero, quo ad nostrum hominem regrediamur, qui sola infectus originis tabe reconciliari cupit, cum plures sint actus caritatis, hic illi proprie necessarius est, ut Deo se soli colendo addicat: cuius mandata, universis posthabitis mundi rebus, observare proponat. Quae quidem dispositio sufficiens erat in lege naturae, per quam Deus hominem ab originali mundatum in gratiam suam reciperet. Attamen in lege iam nunc evangelica, necessarium insuper est votum baptismi: quin et baptismus ipse, ubi adsit facultas. Etenim, ut inter enarrandum causas iustificationis supra dicebamus, sacramenta sunt instrumentales causae, per quas prouidentissime CHRISTUS instituit applicari nobis sui sanguinis pretium, ad diversos usus spiritualis vitae. Sane ut nunquam nobis memoria excideret, inde ab ipso derivari ad nos omnem iustitiam. Unde sacrosanctum mysterium instituens eucharistiae, Haec, inquit, facite in meam commemorationem.²⁸ Inter effectus autem spiritualis vitae primus est regeneratio, qua efficimur membra CHRISTI, et protestatio christianae fidei: quorum uterque est a sacramento baptismi. Nam nisi quis, inquit, renatus fuerit ex aqua, et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum.²⁹ Et, Qui crediderit, et baptizatus fuerit (scilicet in protestationem eiusdem fidei) salvus erit.³⁰ Quare, ut loco citato dicebamus, pestilens est error Lutheri, dicentis, non sacramento, sed fide quam habemus dictis CHRISTI, iustificari.

An vero baptismus in voto sufficiat olim fuit in Ecclesia dubitatum.³¹ Quam Magister sen. quaestionem disputans in. 4. d. 4. affirmativam partem indubitato tenet. Sunt nihilosecius, quos iam nunc in concilio sic submurmurare de hac re audivimus. In Evangelio nihil de voto scriptum est: sed de re baptismi, Nisi quis renatus fuerit: non est ergo res certa, ullum esse propositum et voluntatem, quae absque baptismo sufficiat ad salutem. Hi verum tamen vel ex usu Ecclesiae rem satis debuissent habere persuasam. Si enim votum absque re baptismi non sufficit, non deberet, quinimo non posset Ecclesia arcere cathecumenos a sacramento: sed cumprimum quis postularet, ture divino absque mora conferendum esset: quia Ecclesia non potest effectum divinae misericordiae remorari. Cum autem saluberrime differt petenti, certissima est, quod apud Deum voluntas pro facto reputatur. Etenim non ut homo ea tantum videt, quae apparent, sed cor penitissime intuetur, atque adeo recipit. Et, Cum averterit se impius ab impietate sua, quam operatus est, et fecerit iudicium, et iustitiam, ipse animam suam vivificabit. Et sensus est, in quocunque momento. Imo secundum quod Aug. saepe citat, In quacunque hora ingemuerit peccator, iniquitatum eius non recordabor. Et David, Dixi, confitebor adversum me iniustitiam meam domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Quinetiam si scriptura id non attestaretur, lumen ipsum naturale id nos de Deo patefaceret, quod ubi non adest rerum possibilitas, ex nulla re mundi, praeter ipsum et nos ipsos, voluerit gratiam suam dependere. Unde Paul. Si voluntas, inquit, prompta est, secundum id quod habet, accepta est, non secundum id, quod non habet. Et ad rem nostram proxime. Non, inquit, qui in manifesto Iudaeus est, neque quae in manifesto in carne est circumcisio, sed qui in abscondito Iudaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera: cuius laus non ex hominibus, sed ex Deo est. Ergo quanuis in Evangelio nihil exprimatur de voto baptismi, manifestum per se est, quod ubires ipsa non est possibilis, vel iure differtur, voluntas habet effectum respectu gratiae iustificantis. Quocirca Ambros. de Valentiniano, Quem regeneraturus, inquit, eram, amisi. Veruntamen ipse gratiam, quam poposcit, non amisit. Et August. super Leviticum. 84. Invisibilis, inquit, sanctificatio nonnullis adfuit, et profuit sine visibilibus sacramentis. Et subdit exemplum in Cornelio. De quo ait, quod ipse, et qui cum eo erant, cum iam invisibiliter infuso sancto spiritu sanctificati apparerent, baptizati sunt tamen. Et in expositione inchoata super epistola ad Rom. expresse idem affirmat, quod Cornelius spiritum sanctum antequam baptizaretur, accepit: ut ex textu etiam Actuum 10. colligitur. Porro et Paulus, et Eunuchus Candacis reginae, et eorum multi, qui baptizantur adulti, verisimile est tales venire ad baptismum, ut iam gratiam receperint. Quamvis et saepe baptismus ipse primam gratiam conferat. Et idem determinauit sancta Syno,³² sess. 6. cap. 4. ubi ait, sufficere votum baptismi: et cap. 6. ubi ait, sufficere propositum suscipiendi baptismum. Ad illud autem, quod habetur de ecclesi. dogma. cap. 74. scilicet, nullum cathecumenum quanuis in bonis operibus defunctum, vitam aeternam habere: excepto martyrio, ubi tota baptismi sacramenta complentur, respondent theologi³³ (ut cernere est apud S. Thom. 3. p. q. 68. art. 2.) quod intelligitur de his qui super originale actualia etiam peccata cumularunt. Neque simpliciter negatur, illos consequi vitam aeternam, sed quod statim illuc euolent, uti martyres, aut illi qui in re susceperunt baptismum. Quoniam sacramentum, nisi re ipsa susceptum, non remittit omnem poenam: illi autem quia fide iustificantur per caritatem operante, salvabuntur quidem: sed per purgatorium ignem. Nisi et peccata mortalia non fuissent adeo gravia, vel contritio tanta, ut poenas etiam omnes luerent. De parvulis autem alia est ratio quia ipsi non possunt baptismum suscipere in voto: ut cap. proximo disserebamus. Et est sententia Magistri loco citato.

Postremum utique reliquum est dubium de illo qui hoc iam tempore euangelico in ultimis insulis, ubi lex evangelica ignoratur, iure usus optime naturali converteretur in Deum, Utrumne ille absque ullo voto baptismi salvus fieret?³⁴

Atqui interrogatio haec ab illa pendet, an esse modo possit in eiusmodi abditissimis mundi angulis invincibilis ignoratio fidei CHRISTI, legisque evangelicae.³⁵ Supponamus ergo ex capite proxime superiori, neminem absque supernaturali fide, saltem confusa in gratiam nunc cum Deo reponi, sicut neque id ullus poterat ante adventum CHRISTI, sed loquimur de fide expressa CHRISTI. Atqui probabilitas affirmativae partis, scilicet quod talis ignorantia invincibilis habeatur, est, quod forte praedicatio evangelica ad illas usque partes, quae modo ab Hispanis repertae sunt, et ad antipodas nondum penetrarunt. Et Paulus ait, Quomodo credent sine praedicante? Et redemptor noster, Si non venissem, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent.³⁶ Atque hoc maxime secundum Augustinum, qui illud Psalmi, In omnem terram exivit sonus eorum,³⁷ censuit non esse omnino complendum usque ad finem mundi: iuxta illud, Praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus, et tunc erit consummatio.³⁸ Et quamvis sequamur opinionem Chrys. qui tenet iam esse prophetiam impletam, nihilominus extat argumentum: quoniam nationes illas quae a trecentis vel quingentis annis nihil huius sanctae praedicationis audiverunt, quanuis in principio ignorantia non excusaret, iam nihilosecius excusare videtur, perinde acsi nulla illuc adventasset praedicatio. Item qui in illis modo locis legitime servasset ius naturae, statim per auxilium Dei, qui non differt brachium suum porrigere assentienti, reciperetur in eius gratiam: et tamen non est facile creditu, quod ita de repente illuminaret eum, ut fidem christianorum sub hoc expresso titulo et nomine agnosceret, sine aliquo doctore: ut de Cornelio ad quem missus est Petrus, legimus. Ob huiusmodi argumenta sunt qui opinentur, cumprimum quis a christianis semotissimus faceret per auxilium Dei quod in se est, potiretur reconciliationis gratia, sicuti in lege natura: haud tamen sineretur a Deo ab hac luce demigrare, antequam vel per hominem, vel per angelum illum imbuerent evangelica fide CHRISTI: quia, Non est aliud nomen sub caelo, in quo oporteat nos salvos fieri.³⁹ At vero quod absque tali fide expressa quis reciperet gratiam, sine qua tamen non potest recipere gloriam, non est facile persuasu: nam hoc quod modo ex Actibus apostolorum citatum est, non videtur tantum intelligi de adeptione gloriae, sed de consecutione gratiae, quae vere est salus nostra. Est enim sensus, quod nullus potest gratiam inire cum Deo, nisi in solo nomine CHRISTI: et praeterea vel ignorantia huiusmodi est vincibilis, et culpa: et tunc, non solum gloriam, verum neque gratiam obtinere quis potest absque hac expressa fide: vel est invincibilis et excusans, et tunc non modo gratiam verum et gloriam adipisci potest absque illa. Respondendum igitur est ab illo qui tenet ignorantiam esse invincibilem, quod verbum Petri in Actis vel intelligitur sic, quod sine aliqua fide CHRISTI confusa, quae semper ab orbe condito fuit necessaria, nemo potest salvari: in quo sensu legit hanc auctoritatem S. Thom. 3. q. 68. arti. 1. Vel si de fide expressa intelligatur, glossandum est de illis qui illam audierint, vel sua culpa audire renuerint. Aut certe amplectenda est altera pars, quae consonantior alicui videri potest Paulo ad Rom. 10. Nempe quod nulla sit modo ignorantia invincibilis huius expressae fidei. Nam si insulares nihil de illa audierint, sua fuit culpa, non quidem proxime ad praedicationem relata: quia nullum viderunt praedicatorem, quem renuerent audire, sed culpa contra ius naturae: quam si legitime servassent, Deus illos irradiasset lumine fidei. Sed tunc dicendum, quod antea fuissent illustrati tali lumine, et reciperent gratiam: quandoquidem carere hac fide peccatum esset. Istud autem loco citato Rom. 10. pressius disputabamus: super qua re mallem aliorum audire sententiam quam meam praecipitare.