De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

UTINAM hoc ab Aquilone excitatum incendium sacrosancta oecumenica, et usquequaque legitima Tridentina Synodus, non violentius ac periculosius Ecclesiam Dei pervasisset, quam cui facile iam sit occursum iri. Non enim tunc adeo me temere in medium proripuissem, quoad meam mecum reputassem inopiam, tenuitatem consuluissem, quid denique ferre valerent humeri, habuissem exploratum. At cum tot iam ex partibus conflagrare Christianorum orbem¹ attoniti conspiciamus, tamque inde multas dissiluisse scintillas, ut vix fiat reliquus angulus ullus, qui non iamiam flammam accepturus effumet, nihil sane aliud quam operaepretium duxerim, si citra delectum pro sua quisque virili, et quo fuerit divinitus talento donatus, vel tumultuario obviam properantes, opem feramus omnes, ut si qua parte hominum iam medullas exedit, ac cinefecit corda, illud restinguere non sufficimus, saltem ne latius emicare, scintillareque pergat, demum operam. Hi vel maxime qui de hac re conscripti huc sumus. In hoc enim meam etiam exiguitatem ad vos Patres sanctissimi destinauit Caesar, si quod vobis forte qualecunque obsequium possem impendere. Quod si, ut summo iure Christiani tenentur, ita huius sacri ordinis dicto audientes omnes essent, satis nimirum haberent, consulta vestra sanctissima audisse, quibus obedienter parerent. Nam quid est, quod oecumenico concilio, legitime, tum indicto, tum congregato obiectari queat? Ubi secundum Spiritum sanctum tres ex primoribus sacri senatus reverendissimi legati praesident, digni equidem, qui vices Vicarii CHRISTI fungantur. Quibus duo quoque alii eiusdem ordinis Cardinales, et clarissimi et iidem sapientissimi assident. Quo Christianorum principes, cum sanctis antistitibus, oratores etiam suos delegarunt. Quo denique terrarum undique cuiusque gradus ac dignitatis ecclesiasticae iustissimus ac consultissimus coactus est numerus. At vero est inter Patriarchae illius Lutheri errores hic unus², omnium causa et fomentum, universorumque adeo pestilentissimus, ut nullum definiendis terminandisque fidei controversiis publicum iudicem admittat, cuius sit auctoritati et iudicio ab omnibus Christianis auscultandum. Iisque Lutheranis eousque insedit animis, ut post triginta annos induciis, conventibus et colloquiis cum eis insumptos, animos iam modo, antequam in concilio compararent, desponderint, infandaque arma sumpserint³, contra parentem patriae sacram Maiestatem, contra Ecclesiam Dei, contra veritatem Evangelii. Videte proh dolor, spectatissimi Patres, quo unius hominis obstinata caecitas tandem evaserit. Et quod maius est, magisque indolendum miraculum, nunquam⁴ errores ulli tam tenues, exilesque seu vitae sanctimoniam, seu doctrinam spectetis, progenitores et patronos habuere. Quoniam neque ovina saltem pelle obtecti, neque ita multum arte instructi. Et tamen ut nulli unquam in perniciem magis Christianae Reipublicae extiterunt, nulli minori negocio tam late diffusi sunt, tamque animos non modo indoctae plebis, verum procerum et principum occuparunt Germanorum: revera gentis, cum rebus clare gestis toto orbe celebratissimae, tum etiam, si non hanc plagam accepissent, religionis sanctimonia Christianissimae. Nisi miraculum non est, ubi tam est in promptu naturalis causa?⁵ Docent licere, quod lubet. At fratres admonere institui, non irritare: nam caritas non agit perperam. Quos eodem mecum sanguine regenuit CHRISTUS, eadem omnes caritate amplector. Veritatem Euangelicam aliis congratulor, quod agnoscant: aliis, ut non diutius ignorent, opto, a Deoque immortali imprecor. Eo praesertim, quod utinam nostri non fuissent perditi mores, legumque dissipationes, unde occasionem isti nacti sunt tantae discessionis. Etenim quae res navigium Petri in has adegit caucates, nostrorum est malorum procella. Et nisi hanc prius sedatam curemus, ne quicquam Patres amplissimi rerum, quam patimur perturbationem, componere, et quibus iactamur haeresum fluctus compescere nitimini. Tametsi potuissent adversarii personarum errata citra iniuriam publicae fidei taxare. Qualescunque enim fuerint privatorum hominum mores, legumque abusus, tamen veritas fidei, omni procul dubio vera est. Nam divina, firmaque adeo et sancta est, et cui ullo ex odio, vel praetextu contraire, nefandum impietatis scelus est. Quo ergo ad initium, unde digressus sum, redeam, nequaquam non quinque ego talenta, nec revera duo acceperim, quae amplius usuris (iuxta Evangelium) duplicare valeam: at tanta mihi visa est horum temporum necessitas, ut meticulus me nonnihil commovere coeperit, ne forte vel unum, quod secundum meam tenuem virtutem receperim, in terram iam nunc defodiam, quod nequitiae mihi detur in die domini. Hanc ob rem post tam multos, eosdemque praeclaros viros, qui a nobis hos annos triginta cum istis feliciter conflixere, opusculum ego hoc de natura et gratia adornabam⁶: meditatus si quid forte mea valeret opera in hanc publicam causam conferre. Porro autem haud prorsus simili argumento eundem titulum inscripsi, quem adversus Pelagianos fecit Aug. Ille enim in libro de natura et gratia⁷ imbecillitatem duntaxat, inopiamque intendebat demonstrare laesi, vulneratique liberi arbitrii: cui proinde necessaria omnino esset gratia CHRISTI, Ego vero Reverendissimi antistites, quo quintae sextaeque consultissimis sessionibus vestris, quae sunt de originali peccato, et de iustificatione, ceu quandam apologiam circumscriberem, altius rem statui repetere, et proferre latius. Ita enim controversias, quae nobis cum Lutheranis sunt, explicatius disserum iri iudicaui, si non eas praecise, verum et materias universas, quae quoquo pacto huic negotio inservire possunt, ex ordine tractare. Nempe si in universum disquirerem, quid in officiis humanis natura nostra cum generali influentia Dei efficere valeat: quidque deinde sit, quod absque speciali favore et auxilio gratiae nequeat. Idcirco naturam nostram in quatuor status et habitus distinguendam duxi. Sane ut hominem in puris naturalibus mente excogitam, in originali iustitia revera conditum, in culpam inde collapsum, ac denique in gratiam postea restitutum depingerem. Sed tam in tres affines libellos⁸ distributio est operis. Quorum primo, qui est de transgressione hominis, tres priores status expedivimus. In altero qui est de iustificatione, causas universas, ac denique modos reconciliationis humanae elucidavimus. In tertio denique de facultate iustificati hominis et certitudine gratiae postremas disputationes adiecimus. Ut primus sit veluti quintae sessionis commentarius: reliqui vero, sextae. His namque deliberatis, pleniter intelligere possumus, et unde fuerit homo suo libero arbitrio deiectus, et quo fuerit deinceps divina gratia revocatus. Ceterum stylo et ratione procedendi ac disserendi non admodum sumus scholasticam formam aspernati,⁹ Tametsi haud nesciam, quod sit scholasticorum nomen Lutheranis inuisum et infame.¹⁰ Nam quid non inde isti ab initio designarunt, ex quo bellum hoc Ecclesiae inferre coeprunt? Porro ut quosque hominum ordines plurimum metuebant, ita eosdem, quo eorum adversus se auctoritatem defingerent, maximis coeperunt insectari odiis, convitiis proscindere, et maledictis acerrime incessere: atque ideo quasi suspectos hostes e suis colloquiis congressibusque abigere. Hac de causa scholasticos theologos, velut publicam perniciem exibilant. Quoniam, ut in fabula est Demosthenis, non possunt pecuarii canes,¹¹ quod gregis sint propugnatores, non esse lupis invisi. Atqui si superis placet, acsi essent ipsi, qui iura deberent ponere orbi, ita sunt inter catholicos multi, qui eos audientes, quaestionarios posthabent, philosophiam abiiciunt, et solis volunt linguarum ferculis conuiuium instrui: utpote quarum cognitione et subsidio arbitrantur absque Theseo per se posse, cum sanctorum Patrum, tum etiam sacrae paginae adire volumina. Cui profecto malo (id quod coram vestra sanctitate in publica synodo declamavi) nisi obviam publicitus occurratis, et universitates melius sibi et bono publico consultum properent, totum brevi Christianum orbem errores ebullire dolebimus. Quid ni? Ut quisque impensissime studet trilinguis euadere, tanquam fabuloso illo fonte prolusset labra, ita maxima auctoritate inter sacrorum mystas Trimegistus prodit. Nihil sane est, quod huic meae infacundiae praetexere velim. Nanque et ingenue fateor alia me ratione studia instituisse, quod ut linguas accuratissime excolerem: et si alterum optandum foret, mallem in praesentiarum spiritum Christiano propinquum, quod eloquentiam Ciceronianae proximam mihi dari. Neque vero diffiteor linguarum peritiam et cultum, cui nostro aeuo diligentius incumbitur, sacris intelligendis bibliis magno usui esse:¹² id cuius nos. 2. de doct. Chri. admonet Aug. Verum hoc tamen vicissim persuasum contendo, quod uti oculus ophthalmia laborans non protinus cerebro eruitur, sed collyriis propter eius optimam usuram curatur: ita sit res scholastica amputanda, nempe et a sophismatum quidem nugis, et a metaphysicorum vanis portentis repurganda, quibus est sordibus apud nonnullos auctores indigne foedata: detur tamen summa opera, ne penitus depereat, sed instauretur potius, nisi plurimus volumus, habere nomen: rarissimos tamen, re esse theologos. Non adeo expressa extat in S. Patribus ratio haec per quaestiones disputandi: at cum fuerint summi philosophi¹³ planum est peripateticam hanc formam novisse. Quae sane quanuis non erat inter enarranda eloquia sacra necessaria, nihilominus apud Augu. et alios crebro se exerit. Et quando post illam aetatem fuisset in scholas theologorum recepta, ecquid eius negotium est, si via, ratione, et modo instituatur, nisi ut fides per hanc artem salubrissima (quod ait. 14. de trini. Aug.)¹⁴ gignatur, nutriatur, defendatur et roboretur? Nam quae potest perspicacior esse, commodiorque ratio interpretandi, cum sanctorum dicta, tum maxime sacrorum eloquia, quod dum locus unus in quaestionem mittitur: unde materia subiecta ex suis causis explicata, verus depromitur sensus? Veluti est apud S. Thomam, S. Bonaventuram et reliquos perspicere. Est enim homo rationale animal,¹⁵ qui nulla idcirco vi magis, viaque pollet, ad eruendam undecunque veritatem, atque ex suis causis deducendam, quod ratiocinatione et discursu. Atque adeo, ut rerum causas naturasque disquirat, consequentia iudicet, conciliet contraria, incognitum denique quidvis ex penitissimis latebris in lucem prodat, nulla re magis adiuvatur, quod congressibus, si ordine fiant, ceterisque scholasticis exercitiis. Adde quod naturam fides, non (uti isti autumant) adversatur: sed certe perficit.¹⁶ Quapropter vicaria se luce mutuo perfundunt. Nempe ut plurima nos fides erudivit naturae secreta philosophis ante inaccessa, sic vicissim et intelligendis explicandisque mysteriis fidei plurimum cognitio rerum naturalium ancillatur. Eo potissimum, quod praeter illa divinorum arcana, cetera omnia, nempe quae ad leges, quae ad virtutes et vitia, quae ad officia humana, contractus, necessitudinesque hominum attinent (quae sunt cuncta in Republica Christiana cognitu maxime necessaria) soli sunt scholastici, a quibus discutiuntur et pertractantur. Quorum rationes magna ex parte philosophia subministrat. Sed aiunt philosophorum semper scholas haeresum fuisse officinas.¹⁷ Haud equidem diffiteor, dum fides in cunabulis infantiam agebat. Tunc enim quae res erat supra, easdem scioli contra naturam iudicabant. Hinc Arrius, Sabellius, et id genus monstra prodiere. Hac de causa apud priscos orthodoxos male audit philosophia. Attamen nisi fuissent inter eos, qui philosophos ex ipsa etiam philosophia evincerent, vix beluas illas sacris testimoniis, quae in sinistrum sensum ab illis detorquebantur, superassent. Philosophos enim fuisse necesse erat, qui explicarent, ut non esset demonstratio, quam Arrius invictissimam censebatur. Nempe quod si individua essentia est pater, eademque filius, pater sit persona filii. A philosophia falsus fuit Berengarius, qui negabat accidentia sacramenti esse sine subiecto, quia repugnare hallucinabatur ipsi eorum naturae: quo nunc etiam Germanorum permulti tenentur errore. Sed vera philosophia est, quae edocet minime id repugnare. Si fieri posset, ut nulli essent pseudophilosophi, qui haereses progignerent, nulla forte in hunc usum necessaria esset philosophia, quae haereticorum ausum retunderet. Verum quod est (auctore Paulo) necesse haereses esse,¹⁸ tam necessarium existimaverim, philosophiam inter theologos confovendam esse, qua sint, iuxta verbum Petri, paratiores ad satisfactionem omni poscenti rationem de ea quae in nobis est spe.¹⁹ Est enim naturalis philosophiae munus,²⁰ supernaturalia fidei mysteria, non quidem demonstrare (quippe quae ex solis sint divinis testimoniis recepta) sed tamen explicare, et contra philosophos asserere: dum eorum eneruat defringitque argumenta: ostendens, nihil adversus nos euincere. Unde et Paulus episcopum admonet,²¹ ut fidelem habeat sermonem, quo potens sit exhortari doctrina sana, et eos, qui contradicunt, arguere. Et sane Aug. quanto sua dialectica et philosophia maius exhibuit Ecclesiae negotium, dum erat Manichaeus, tanto fuit ei postea adversus haereticos utilior. Theriaca philosophia caeleste circumspectissime senatus, quae earundem medetur viperarum morsibus, ex quarum conficitur carnibus.²² Et ut semel finis, quinam linguas, quod Germani excultius posuere? Qui Augustino et id genus Patribus legendis plus temporis insumpserunt? Qui plures sacram paginam reuoluerunt? Quid ergo restat illis causae tam plurium errorum, quod quod theologiam scholasticam neglexerint? Ex cuius ignorantia omnes dimanasse, facile erit rem perpendenti conspicere. Profecto simul, apud eosdemque coepere, et linguarum cultura, et scholasticae rationis contemptus, et haeresum turba. Nescio viri Patres, quo me longius, quod putaram, surripuerit dicendi calor. Boni tamen pro vestra clementia consulite: quoniam paucioribus effari nequivi, scholasticis tractationibus de medio sublatis, quod rei timeam theologicae. Ne vos tamen viri sacri hac mea inepta proloquendi prolixitate diutius obtundam, hoc qualecunque munusculum accipite, perspicite, castigate, et pro summa auctoritate vestra reformate. Nam cui alii quam vobis Ecclesiae lumina, vestrorum apologiam decretorum nuncuparem? Agite ut coepistis. Obsequimini spiritui sancto. Honori apostolicae sedis, ubi sanctissimum Ecclesiae ca put residet, consulite. Familiae vestrae, Christiano inquam orbi, sanguine CHRISTI servato, prospicite: qui intenta in vos ora tenet, expansasque manus: ut hanc, quae reliqua est, fidei scintillam excitetis, Christianos principes audite, hoc a vobis obnixe flagitantes, qui de hac causa sedetis iudices, zelus, officiumque invictissimi²³ Caesaris haud per vos sanctissimo suo sine defraudetur. Qui non modo in hanc eandem causam, fortunas omnes, exercitus, regna utique exposuit, sed quo fidem suam, quam CHRISTO obstrinxerat, liberaret, vitam in castris, prodigiosis armis, iaculis utique sulphureis: obiecit: ut sit eius fama ad gloriam divini nominis, sempiterna. Namque si hoc loco Christianam Rempublicam relinquitis, cum neque fides in tanto periculo durare diu, neque mundus ea extincta, possit esse superstes, in timorem nos certum coniicitis, ne haec tam late patens discessio ea sit ipsa, de qua scriptum nobis curavit Apostolus, praenuntiam fore appropinquantis rerum finis.

SAne vero de natura et gratia disputationem instituentibus operaepretium primum est, res horum nominum exponere. Naturae enim voce, in praesentiarum facultatem designamus naturalem liberi arbitrii ad bene agendum, atque nomine gratiae, auxilium, donaque nobis divinitus suffecta ad ea officia, quibus ineundis et perficiendis natura non sufficit. Ubi hoc animadvertendum est, quod influxus¹ concursusque Dei generalis, quanuis sit divinae maiestati spontaneus, ac voluntarius, ad universalem pertinens providentiam, tamen quia in ipsa statim rerum conditione, ita cum rerum natura concurrere pepigit, ut res sineret (quod ait. 3. de trin. Augu.)² suis motibus naturalibus agere, inter causas naturales annumeratur: quasi sit naturae debitus. Ut enim Dei fuerit misericordia, naturas rerum ex nihilo condere, veruntamen suae singulis virtutes et qualitates debentur: caelis nimirum, lux: homini, ratio et sensus: aliisque alia. Et pariter ferme ratione, concursus ille generalis debitus est, quandiu duraverit, universo. Quocirca ubi aiunt, et philosophi, et theologi, sole a natura illuminare, caelos naturaliter circumferri, ignem suapte natura exurere, atque his similia, nomine naturae efficientiam Dei generalem complectuntur: sane qui non solum dat: unicuique formam essendi, agendique virtutem: sed universa tum sustinet, ut sint: tum movet, ut agant. Quae autem homo illo adiutus modo nequit, illa aut naturae repugnat suae, aut supernaturali auxilio obtinet. Atque hoc nuncupatur auxilium gratiae: quasi non naturae debitum, sed gratuito collatum. Qua nimirum phrasi utitur Apostolus,³ ubi ait: Ei qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Quasi opera quae ita sunt in nostro arbitrio posita, ut solo influxu generali Dei valeant perficere, nostra ipsorum sint, de quibus proinde nobis, ceu de propriis meritis, debetur merces. Itaque si misericordiam Dei spectes, hanc rerum machinam, cum ex nihilo effingentis, tum continenter sustentantis, naturalia cuncta agnosces, opera esse gratiae. At vero ubique gratiam in sacra pagina, in Paulo praesertim legimus, tali nomine donum venit, naturae ipsi praeter suum debitum superlatum caelitus ad agendum opus supernaturale. Namque naturalia munera, licet non sint debita personae quasi ipsa meruerit, sunt tamen modo quodam debita naturae: supernaturalia vero, nec personae, nec naturae: et ideo simpliciter dicitur gratiae. Huius denique discerniculi indicium accipe. Naturale et miraculosum e regione opponuntur: ubi autem Deus naturalibus causis influentiam illam subtrahit universalem (uti olim fecit et soli gradum sistenti, et babylonico igni nihil laedenti pueros)⁴ miraculum censetur: est ergo influentia, illa naturalis causa. De auxilio vero speciali aliter loquimur. Nam quod aliorum Deus misereatur, alios vero induret, non miraculum reputamus, sed incomprehensibile iudicium eius. Hoc ipsum Aug.⁵ agnovit, uti pleraque omnia, quae in argumentum huius operis excogitari possunt. Quem propterea nil mirum, si ferme unicum coryphaeum identidem huc simus, prae ceteris Patribus accessuri. Sicuti et ex scholasticis crebriorem sumus consulturi divum Thomam, qui reliquis copiosius de hisce rebus, limatim usque disserit. Ille super Psal. 144. Quaedam, inquit, est Dei gratia, qua Deus fecit, seu creavit nos. Altera, qua refecit, seu redemit nos. Et paulopost. Pelagius Deo quidem tribuit, qui est: et in hoc recte sentit: sibi vero, quod iustum est: et in hoc sua sententia ipsum fallit. Haec Aug. Eo enim praecipe intellectum fatebatur Pelagius gratia Dei nos iustificari, quod vires naturales aiebat esse gratuito nobis ingenitas: non tamen quod praeter illas indigemus novo auxilio gratiae. Id quod acrius reprehendit idem Augustin.⁶ in epistola quinque episcoporum ad Innocentium, quae est 95. his verbis. Esti quadam non improbanda ratione, dicitur gratia Dei, qua creati sumus, ut non nihil essemus, nec ita essemus aliquid, ut cadaver, quod non vivit, et arbor, quae non sentit, aut pecus, quod non intelligit, sed homines, qui et essemus, et viveremus, et sentiremus, et intelligeremus: et de hoc tanto beneficio creatori nostro gratias agere debemus: unde merito et ista gratia dici potest, quia non praecedentium aliquorum operum meritis, sed gratuita Dei bonitate donata est. Alia est tamen qua praedestinati vocamur, iustificamur, glorificamur. Et de hac, inquit, quaestio erat cum Pelagio, quando compellebatur, ne diceret, gratiam secundum opera nostra et merita dari. Et in epist. ad Sixtum. 2. quae est ordine⁷ 105. Cum ab istis, inquit (scilicet Pelagianis)⁸ quaeritur, quam gratiam cogitaret Pelagius, quando anathematizabat eos, qui dicit, gratiam Dei secundum merita nostra dari: respondent, cogitasse ipsam humanam naturam, in qua conditi sumus. Necque enim antequam essemus, mereri aliquid poteramus, ut essemus. Sed abiiciatur (ait) a Christianorum cordibus ista fallacia: nam omnino non istam gratiam commendat Apostolus, qua creatisumus, ut homines essemus, sed qua iustificati sumus, ut homines iusti essemus. Ista est enim gratia per IESUM CHRISTUM, dominum nostrum. Etenim CHRISTUS non pro nullis, ut homines conderentur, sed pro impiis mortuus est, ut iustificaretur. Hactenus Aug. Colligamus ergo, quod quamvis naturalia beneficia, gratiae etiam nomenclaturam habeat, ubicunque tamen simpliciter de gratia habetur sermo (nisi contextus aliorum peculiarius diverterit) beneficium IESU CHRISTI servatoris nostri subauditur, in nostram nobis salutem impensum.⁹ De qua ait Paul. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est. Unde etsi aliqua speciatim ab effectu sortiatur nomen, ut nuncupetur gratia gratificans, seu gratum faciens, omnis tamen gratia a privatione praecedentis causae tale sortitur nomen: nempe quod non ex debito, sed gratis donetur. Quo et Paulus alludit, ubi e regione opposuit, Non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Et iterum, Si gratia, non ex operibus: alioqui gratia iam non est gratia. Et talis est oppositio naturae et gratiae, de quibus hanc adorimur tractationem. Quae vero res sit gratia, lib. 2. commodius examinavimus, cap. 3.

Thema operis.— Quo autem in litem nos insinuemus, quam Lutherani nobis intendunt, duo semper Ecclesiae Dei extiterunt de nostra iustificatione contraria pericula. Porro alterum ab iis, qui in gratiam Dei, divinumque honorem¹⁰¹¹ iniurii, libero arbitrio nostrisque operibus plus iusto concesserunt. Quos Paulus apostolus saepe et saepius pudendi evincit erroris, et veluti qui sint in Deum impudenter contumeliosi, ita de illis ubique pronunciat. Hunc errorem post annos quadringentos famosus ille Pelagius¹² resuscitavit. Alterum vero ab iis iniectum est Ecclesiae periculum, qui gratiae Dei intantum deferebant, ut liberum fere arbitrium tollerent: dicentes, Deum in nobis iustitiam sine nobis operari. Ideoque sola nobis opus esse fide, qua misericordiam Dei apprehendamus. Cetera vero opera haud esse necessaria: dicente Paulo, Arbitramur hominem iustificari per fidem, et non ex operibus, et hoc genus plurima. Contra quos (ut ait Aug. de fide et operib.)¹³ Petrus et reliqui apostoli scripsere, eosdemque proinde appellat Petrus depravatores epistolam Pauli, ut lib. 2. ca. ult. explicatius enarrabimus.¹⁴ Inter hos autem scopulos sacrosancta mater Ecclesia, aura spiritus sancti aspirata, ita liberum arbitrium adstruit, ut et tamen infimo et egeno necessariam iudicet gratiam Dei. At vero ita vicissim gratiam extollit, ut liberum arbitrium sublatum nolit, sed cooperatione nostra opus esse velit in iustificatione, et operibus deinceps nostris, quibus iusti iustificemur adhuc. Igitur Martinus Lutherus inter errores¹⁵ alios, quos multorum generum disseminavit, non modo in hanc secundam partem, a Pelagio, diversam, inclinavit, sed accessionem praegrandem fecit. Eo enim usque per peccatum primi parentis profanatam vult naturam nostram, et viribus exhaustam, ut nulla nobis inde fuerit reliqua libertas ad bonum. Unde innumera confingit monstra, de peccato originali, de libero arbitrio, deque iustificatione, et operibus nostris. Ut haec autem ex suis causis dilucide expendentur, materias omnes de natura et gratia pertractare constituimus: ut ubi quisque incideret locum adversus Lutheranos, illic eundem luculentius discuteremus. At vero cum extrema praenotione medium plurimum innotescat, tam supernaturalis felicissimusque status gratiae, quam culpae etiam miserrimus habitus ex naturali nostra conditione quam maxime dinoscetur, et ideo non aliud quam idoneum me inde dicendi initium invenisse arbitratum sum, si quatuor homines, quos paulo ante dicebam, statibus, et qualitatibus¹⁶ differentes, ob oculos primum omnium posuissem. In quibus toto opere patefeceram, quousque natura nostra propriis viribus in morum cultura progrediatur, et ubi nisi auxilio gratiae peculiarius suffulta, deficiat. Erit au tem ferme operis scopus et thema, duorum saltem librorum, dilucidatio huius verbi, quod symbolum, insigneque est Christiani. FIDES, QUAE PER CARITATEM OPERATUR. Nam etsi de hac voce inter nos conveniat et adversarios, nimirum fide iustificationem fieri, quae per caritatem operatur, re differt nihilominus plurimum.

Distinguendum est inter ea quae sunt fidei, et ea quae sunt in opinione.— Sed hoc praeterea in vestibulo statim disputationis nostrae censuimus admonendum, nempe quod in omnibus controversiis distinguenda ea sunt, de quibus citra iniuriam fidei, varie diverseque sentire cuique liberum est: utpote quae in opinionibus versari permittit Ecclesia catholica, ab his de quibus disceptatur, an sint scripturis canonicis dissona, nec ne. Id profecto a quo (ut pace utrumque dixerim) adversariis forte minus, sed necque nostris satis cautum est. Nam Lutherani quamcunque doctrinam in aliquo forte doctorum nostrorum offendant, ac si tota schola apud nos theologorum eam pro fide sustineret, ita acriter impetunt et oppugnant, suisque populis persuadere student, eam esse fidem nostram: cum tamen complures earum nullius probabilitatis apud graves doctores inter nos habeatur. Contra nonnulli ex nostris opinionem qualibet sui familiae adeo mordicus propugnant, acsi ex illa convicta periculum immineret orthodoxae fidei. Non ergo ubi de fide agitur, plebem opinionibus et placitis huius aliisve scholae vexemus. De quibus satis fuerit intra gymnasium disputare. Verum quae ad CHRISTI fidem attinent, ea penitus sint, quae cum modestia et caritate discutiamus: quoad misericordia Dei unus sit nobis confessio fidei, eidemque pareamus Ecclesiae. Ubi, qui prius esse haud quaquam potest, futurum est discordiarum finis. Quod si cuiuspiam sententiam doctoris (quod saepissime est necessarium) probare magis usu venerit, admonitos faciamus lectores, suasionem esse humanam, non divinam persuasionem.

Igitur licet nunquam fuerit, nec ex lege posita esse possit extra culpam et gratiam in mera sua natura creatus, et relictus homo concipere illum tamen animo et effingere nihil vetat, clarius disputatisque gratia. Faciamus itaque imaginando, ut homo hunc in modum naturalis a Deo sit creatus: utpote rationale animal, absque culpa et gratia, et quovis supernaturali dono. De homine huiusmodi, quale penitus philosophi agnoverunt tria meditari possumus. Primum quod suapte natura inter¹ angelos et inferiores creaturas medius sit, atque adeo ex anima rationali et corpore constans, duabus polleret partibus et virtutibus, sensu scilicet et ratione. nomine sensus, philosophorum more, partem totam sensilem nuncupamus: id est, cognoscitivam et appetitivam: sicuti et rationis vocabulo, partem rationalem: ut intellectum cum voluntate. Ita enim Aristot. 2. Ethic.² dissecat in homine partes binas, eam videlicet, quae est rationis compos, atque sensilem alteram, brutam utique atque rationis expertem, quae (ut 1. Politic. docuit) rationi obedit: non quidem servitio despotico, ut servus domino, qui cum non sit sui iuris, non habet retinendi facultatem (hoc enim pacto sola corporea membra inseruiunt animo) sed obsequio politico et regali: ut civis paret principi, ut pote in cuius est arbitrio, non illi obtemperare. Ex his consequens palam fit, luctam illam,³ cuius meminit Apostol. ad Gal. ut caro concupiscat adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, esse homini a natura ingenitam: sane quae ex his diversariis partibus innascitur. Igitur quid nomen concupiscentiae (quod in subsequentibus crebro recurret) significet, ex naturali hominis potentia (nisi rectius dixerim impotentia) venandum est. Ut hic adnotare incipiat sapiens lector, quam sit philosophia naturalis, sacris litteris, ac rebus fidei intelligendis adminiculum. Etenim cum pars sensitiva,⁴ vim utramque comprehendat, porro cognoscitivam et appetitivam, appetitum tamen solus est, qui inter theologos nomen habet sensualitas. Sumitur enim hoc nomen a sensuabili motu, ut 12. de trinitate ait August. eo quod sensualis hominem extra rationis metas ad sensibilia, quae ad corpus pertinent, tum pelliceat, tum etiam concitet. Sicuti a suo actu denominatur potentia, ut a visione visus. Movere autem non tam proprie competit cognoscitivae potentiae, quam appetitivae: Cuius rationem perque docte subiicit S. Tho. q. 8. in 1. p. Idcirco⁵ quod cum operatio apprehensiva perficiatur in receptione obiecti, appetitiva vero in eo quod inclinatur et fertur in obiectum, illa, quieti, haec vero assimilatur motui. Atqui et⁶ si appetitus huiusmodi in duas a philosophis dictae sit partes: primam quidem concupiscentiam, qua in ea propendimus, quae conveniunt, eaque renuimus, quae nobis adversantur, alteram vero irascibilem, qua resistimus obsistentibus, et his quae deterrent, ne convenientia prosequamur, totus nihilominus animalis ap petitus, nomen habet concupiscentiae. Ex eo, quantum coniicio, quod pars concupiscibilis, fundamentum est et finis irascibilis. Nunquam enim aggredimur tristia et ardua, nisi propter ea quae nos amica delectant. Ut nunquam quis hostem aggreditur ira, nisi quia in eo nocet, quod cupit in pace possidere. Est ergo concupiscentia, seclusa etiam Adae, et iustitia, et culpa, nobis natiuus morbus, genuinumque malum, ut cap. 13. infra latius executi sumus. An vero ex peccato aucta fuerit, nihil modo definimus.

Secunda consideratio.— Secundum quod de homine illo consyderare licet, est, quod cum esset animal rationale, polleret utique ratione ac libero arbitrio: secundum illud Ecclesia.⁷ 15. Fecit Deus ab initio hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Est nanque homo suapte natura ex ratione ad imaginem Dei factus, quod intellectu pollet, atque memoria et voluntate. Trinam⁸ enim S. Patres speculatur in homine divinam imaginem: nempe creationis per naturam, recreationis per gratiam, et glorificationis per beatricem illam visionem patriae. Unde⁹ Damas. Quod secundum imaginem (inquit) est, intellectuale significat, et arbitrio liberum, quod est per se potestativum. Haec ille. Est etenim illud ad alius imaginem expressum, quod non solum cetera membra, verum faciem eius exhibet, et repraesentat: facies autem et vultus Dei, mens eius est, et voluntatis libertas. Ob idque cum reliquum creaturarum vulgus, quippe quae esse tantum habeant, aut sine mente vitam, vestigium Dei sit penitus (ut impressio pulveris, quae pedem, non faciem refert) homo post angelum, est, qui suapte natura faciem Dei, utcunque repraesentat: iuxta illud Psal. Signatum est super nos lumen vultus¹⁰ tui domine. Id quod Gene. 1. explicate significatur, ubi ait Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et praesit piscibus maris, et volatilibus caeli. Ac si dixisset, Hominem faciamus, qui iudicio, uti nos, praestet, et arbitrium usu valeat: atque adeo cum sui, suarumque actionum dominium habeat, pecoribus, ceterisque rebus ratione carentibus, perinde dominetur. Unde S. Tho. 1. p. q. 96.¹¹ omnia, inquit, animalia sunt homini naturaliter subiecta. Primo quia inferiora sunt, propter superiora. Secundo quia superiora sunt a quibus debent inferiora gubernari. Tertio propter universalem omnium providentiam, quae viget in homine. Haec ille. Haud tamen subinde cogitatio quempiam subeat, eam fuisse Deo causam condendi hominis ex animo et corpore, ut mundi colonus esset, ceterisque animantibus, et rebus inanimis praeficeretur:¹² quoniam non propter mundum homo, sed mundus propter hominem, quam late patet fabrica est. Id quod Arist. et principes philosophi, natura magistra, praedocti sunt: et nos inter enarrandum locum illum Pauli, quod invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, conspiciuntur, fusius elucidabimus. Cum enim, auctore in de divi. no. Dionysio, bonum suapte natura sui sit ipsius diffusivum, duas Deus substantias sui capaces statuit effingere, cum quibus divinam suam felicitatem communicaret: sane ut eas sui ipsius amore et conspectu bearet, quibus est ipse beatus. At propter incorporeum angelum, nullo opus fuerat corporeo mundo, sed solum propter hominem cuius proinde servitium est, quantacunque est caelorum, astrorum, et elementorum moles, ex hisque mixtorum numerosissima supellex.

Tertia consideratio.— Tertia ergo fuerit de nostro isto physico homine consyderatio. Nempe duos esse hominis fines:¹³ alterum qui suae commensuratus est naturali virtuti, et facultati, sive qua parte ad intellectum spectat, sive qua pertinet ad voluntatem: alterum vero qui eius virtutem excedit. Intellectus¹⁴ naturale obiectum in hac vita est ens, vel quod sensibus obiectum est, vel quatenus per abstractionem a sensibilibus conspicitur. Ratio quam in promptu ipsa suggerit natura, est, quod cum anima nostra sit actus corporis, necesse est nostram cognitionem a sensu inchoari, et intellectu perfici. Unde est axioma illud¹⁵ Aristot. Nihil est in intellectu, quin prius fuerit in sensu. Quocirca cum intellectus potentia sit immaterialis, potens est ex praesensatis effectibus ad supernas, spiritualesque causas contemplandas mentis oculos erigere. Hoc autem et perparum ad praesentem rem pertinet, et erit forte legentibus insuauem, aliarum rerum avidis. At quatenus ad humanam voluntatem, liberumque attinet arbitrium (id cuius frequens futura nobis est mentio) animadvertendum est, quod cum homo sit rationale animal, finis eius naturalissimus est operari semper secundum rationem,¹⁶ id est, omnia agere propter honestum, quando, et ubi oportet, secundum prudentiae regulas, a ratione praescriptas. Suorum autem finis officiorum in hac vita, est, pax, tranquillusque status Reipublicae. Est enim homo politicum ani-¹⁷ mal, natum in societate vivere, ob idque suapte natura in hoc propensum, ut ea se ratione gerat, primum respectu sui, mox respectu familiae, ad demum respectu civium, qua ratione pax in Republica, caritas, et benevolentia perpetuo constet. Hunc penitus finem philosophi naturales speculati sunt. In hunc positae sunt civiles leges, ordinesque et magistratus in Republica constituti. Nec solum astruimus, agere secundum rationem naturalem esse homini: veluti avibus, volare: natare, piscibus: terrestribusque animalibus, gradi. Haec enim non sunt fines, sed opera media, quibus consequuntur finem, puta victum, ut vivant. Sed dicimus, fine esse et scopum, in quem nos natura produxit. Sicuti natura rei gravis est, moveri ad centrum: levis, sursum ferri: solis, illuminare: ignis, exurere. Nec ista est propositio, quae persuaderi opus habeat, sed positio, quam dicunt dialectici, quae ex ipsa diffinitione hominis statim liquet. Hoc enim ipsum pollet, animal rationale, quod animal in hoc natum, ut ratione vivat. Veruntamen ita est minus hoc nobis innatum a natura, ut tamen sensualitas nobis sit impedimento, ne semper id praestare possimus, ad quod nati sumus. Nam, ut in prima consyderatione dicebamus, appetitus qui suopte ingenio praeter rationis iustum impetu fertur in sua obiecta, aut rationem post se praecipitat, aut negotium, molestiamque illi facessit renitentis.

Sed hic quippiam merito percontetur.¹⁸ Si natura sensualitatis est contra rationem agere, et sensualitas ipsa in natura inest penitus hominis, cur non dicamus perinde naturale esse homini, agere contra rationem atque agere secundum rationem? Ratio conspicua est, et manifesta. Nanque cum operari secundum rationem competat homini ratione formae, a supremo eius gradu, unde sortitur speciem: agere autem contra rationem, obtineat ratione materiae, nempe ab infimo gradu, communi sibi cum brutis (quod est sensitivum) merito illud iudicatur esse ei simpliciter naturale, hoc vero naturale secundum quid, id est, secundum sensualitatem, simpliciter autem contra naturam. Tametsi, esse corporeum, mortalem, sensitivum, et talia, licet praedicentur ratione materiae, quia tamen nihil prae se ferunt contra rationem, simpliciter enunciantur de homine. Atqui et in Paulo reperitur etiam genus hoc loquendi:¹⁹ ubi ait, Si autem quod nolo, illud facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Id enim mali, quod succumbente ratione, volentes facimus, dicimur simpliciter nos facere, ea autem illecebra, quae renuente voluntate, est in concupiscentia, haud nostra est propria, sed ipsius sensualitatis. Quam propterea supra non appellauimus bonum naturae, sed malum eius, et vitium, et morbum: ut infra cap. 3. explicatius liquebit. Qua etiam de re,²⁰ virtutes omnes, etiam secundum philosophos, ut auctor est Aug. 14. de ci. dei, et S. Tho. 1. 2. q. 71. sunt secundum naturam hominis: vitia vero universa, contra naturam. Unde. 4. ca. de divi. no. Dionysius. Bonum, inquit, hominis est, secundum rationem esse, malum autem, praeter rationem. Et haec de illo fine hominis, qui viribus naturae nostrae commensuratur. Est veruntamen finis nobis alter, virtutem, viresque naturae nostrae longius exuperans, quam ut a nobis possit, vel cognitione, ne dum re ipsa pertingi. Id consistit in Dei summe amati per facialem visionem comprehensione. Haec enim (inquit veritas ipsa) vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum, et quem misisti IESUM CHRISTUM. Quod est, ute in hac vita fide cognoscentes, spe appetant, caritate excolant, quibus te tandem de facie amatum videndo comprehendant. Est nanque visio, praemium fidei:²¹ iuxta illud, Videbimus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem: eademque simul est, quae spem terminat, comprehensio. Nam sic currunt, inquit, ut comprehendatis. Quare ut iustus hic ex fide vivit,²² sane dum spe eorum quae visurus est, iusta operatur, ita et beatus visione illic vivit, dum conspectu sperati amatique Dei satiatur. Atque adeo, ut vita hic aeterna a cognitione Dei exordium sumat, ita et illic cognitionis ne perficiatur, sed non est hic locus concertandi, utrum in actu beatitudo consistat. Est veruntamen uterque intellectus, scilicet, et voluntatis, necessarius: quod satis in praesentia nobis est.

Per haec communita nobis via est, ad investigandum, quid homo ille naturaliter posset, quidque minime, si auxilio esset gratiae destitutus. Hoc enim propositum nobis est de singulo hois statu differere. Quod per tres hic conclusiones, ex praefatis tribus consyderationibus appendentes, constabit facile. Prima.¹ Posset tunc ille homo solo generali auxilio Dei suffultus, et unam primam rerum cognitione districte causam nosse, et ea quae naturale ius de officiis, virtutibusque humanis docet, tum pernoscere, tum etiam quandoque usu et more praestare. Neque vero est, ut velimus in praesentia conclusionem hanc ex omnibus suis causis demonstrare. Nam cum de hoc homine, quem fingimus, nihil, vel in sacra pagina, vel apud S. Patres scriptum sit, commodius elucidabi tur cap. 20. ubi de homine in originali culpa, eadem altius repetenda est nobis quaestio. Modo interim satis fuerit, rationem naturalem subiicere. Quae quantum ad cognitionem, talis est. Natura est effectarum rerum, ut suas quaeque causas repraesentent, ingenitumque est homini (ut paulo ante dicebamus) ex praesentis effectis causas rimari: qua ratione sunt causae. Cum ergo Deus prima sit rerum omnium, quas sentimus, causa, et supremus finis, poterit homo ad eius notitiam per haec visibilia promoveri. Attamen consyderandum est, quod cum Deus nihil agat in rebus, quatenus trinus, sed quatenus unus² (quoniam ut dictum est a theologis, opera trinitatis indivisa sunt extra) non cognoscitur ex rebus inquantum trinus, sed inquantum una summa causa, et finis, unde omnia dimanant, et quo omnia, suo quodque modo et ordine, appetitu tendunt. Et hoc est quod ait Apostolus inter obiurgandum philosophos.³ Quia quod notum est Dei, id est, acumine naturali de Deo est cognoscibile, manifestum est illis. Deus enim illis manifestavit. Et quod loquatur de manifestatione per lumen naturae, plane liquet ex eo, quod sequitur. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus et divinitas. Haec enim sunt, quae de Deo per creaturas patefacit naturae radius: nempe, ut sit unus, sempiternae virtutis, sapiens, bonus, et cetera quae haec mundi machina mole sua, ordine, et pulchritudine, confitetur de illo et praedicat.⁴ Caeli enim enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annunciat firmamentum. In quibus proinde philosophi naturales Deum opt.⁵ maximum speculati sunt. Neque id tantum de Deo agnovere, sed cuncta propter hominem esse, et moveri: hominem vero propter primam causam, quae est summus omnium finis. Et ideo causae illi supernae obedientiam, et rebus bene gestis cultum ab homine deberi. Atque eadem luce naturali discernere homo ille potuit inter bonum, et malum: honestum et turpe: illaque prima vitae humanae elementa notissima cernere, Id facias aliis, quod tibi vis fieri: idque ne facias, quae neque velis tibi. Poteratque demum nolle hominem esse animal politicum, officiaque subinde alios aliis debere, quibus pax, tranquillaque Republica inter eos consisteret. Ex hoc priori membro conclusionis de cognitione, consequens et alterum sit.⁶ Sane quod valeret homo ille in puris naturalibus, quavis originali, seu iustitia seu culpa semota, solo nutu generali Dei, opus aliquod honestum quandoque efficere, et quod esset (ut aiunt) moraliter bonum. Enimuero cognitio rerum agibilium non est, a natura sua, nisi propter opus, ut. 2. Ethic.⁷ auctor est Aristot. ergo si potens erat homo vi intellectus iudicare bonum honestum, poterat etiam et illud per voluntatem nonnunquam amore prosequi, et more praestare: saltem quatenus ordinatur in fine a natura praescriptum. Item homo (ut paulo ante dicebamus)⁸ natura sua est animal rationale, id est, aptum natum secundum rationem vivere: ergo potest id quandoque vi, et viribus naturae suae consequi. Est enim persuasu impossibile, vires inesse sensualitati expugnandi rationem, nullam tamen suppetere virtutem a natura homini, ut ratione vicissim superet sensualitatem, cum hoc maxime (ut dicebamus) naturale sit homini, illud autem contra suam naturam. Hanc praemeditationem substernimus adversus illos (quorum caput fuit Gregorius Arim.)⁹ qui inficiantur, posse hominem absque auxilio speciali Dei, vel cognoscere sufficienter, vel efficere bonum opus morale: propterea quod necessarium sit, ut referatur in Deum, quod fieri nequit naturaliter. Hoc est enim hominum haud oculate distinguentium inter finem naturalem, et finem supernaturalem hominis. Idem enim auribus exhibet, opus moraliter bonum,¹⁰ quod opus bonum commensuratum naturali fini, id est, quod fit tantum propter honestum. Nam honestum ipsum, nisi mala circumstantia vestiatur, suapte natura, virtute refertur in Deum. Praesertim quia potest naturaliter actu etiam in ipsum referri, quatenus ex creaturis potest naturaliter cognosci esse ultimus finis naturalis: quod operi moraliter bono satis est. Miraculum enim esset, quod facultas adesset naturalis rebus ceteris tam inanimis, quam animantibus obtinendi suos ipsarum fines, et tamen dignissimo animalium homini non suppeteret a natura sua vires, ut certo in moribus praescripto fine quandoque potiretur. Sane vero Paulus eo facit philosophos inexcusabiles, quod cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt: igitur propterea fuerunt inexcusabiles: quod si opera moraliter bona (ut ius naturae ostendebat, eiusdemque erat facultas) fecissent, Deus tunc specialiori favore et auxilio illis succurrisset, quo illos sibi reconciliaret. Sed sunt nobis haec latius cap. 20. differenda, et ideo supersedendum est hic, ubi tantum iacimus fundamenta naturalia. Supponimus hunc tamen conclusionem secundam.¹¹ Non quierat homo ex puris naturalibus, totum naturae bonum perficere, id est, ubicunque opus esset, bene moraliter agere. Atqui huius se ratio protinus profert. Nam cum homo (ut dictum est) etiam in puris naturalibus in continuo esset duello sensualitatis adversus rationem, necesse esset rationem, non quidem semper, sed tamen saepe succumbere hosti, nisi divinitus suppetias haberet. Nec solum propter sensualitatis pugnam, verum et propter imbecillitatem corporis, quod licet obediat obsequio despotico, tamen fatigatur, et lassum non potest ad nutum parere rationi. Quocirca posset homo unum aut alterum praeceptum naturae servare, non quidem ut amicitiam Dei commereretur (de qua re statim dicturi sumus) sed quantum ad substantiam operis, ut per bonum opus morale peccatum evitaret. Sed neque id posset frequenter, ut cap. 22. sumus latius expressuri. Atqui experimentum huius latissime patet in iis, qui sunt extra gratiam Dei, et potissimum in infidelibus, qui a numine deserti, per universa vitiorum praecipitia corruunt.

Tertia denique conclusio et assertio de nostro isto homine est haec.¹² Neutiquam poterat, etiam si nulla praecessisset culpa, vel naturali acumine intellectus apprehendere, vel suis viribus assequi summum illum, felicissimumque finem, ad quem creatus est. Assertio haec facilis est, quae ratione naturali demonstraretur. Finis enim ille extra, supraque omnem lineam est, et ordinem naturae conditae: eo quod Deus infinitus sit, omnis autem creatura, limitata, ab illaque adeo perfectionis abysso infinite distans. Unde (quod ad cognitionem attinet) sicuti sensus ad universalium cognitionem et spiritualium non protenditur, eo quod sit potentia materialis, et idcirco inferioris ordinis, ita nullus creatus intellectus, utpote qui finitus sit, immensam illam substantiam potest per se, qualis ipsa est, cognoscere. Et (ut angelum interim mittamus) de homine perspicacior ratio est. Nam cum non possit nisi per sensibilia ad divinam cognitionem consecndere: et sensibilia haec, non nisi quatenus unus est, Deum ipsum nobis ostendant, non potest homo naturaliter trinitatem, et quae sunt personarum propria (in quibus cognoscendis summa illa felicitas posita est) mentis intuitu cernere. Quinimo neque anima corpus exuta, neque incorporea intelligentia: eo quod sint limitatae virtutis. Veritatis huius firmum testimonium est in Esaia,¹³ A seculo non audierunt, neque auribus perceperunt: oculus non vidit Deus absque te, quae praeparasti expectantibus te. Cum enim humana omnis notitia rerum, aut disciplina per auditum, aut inventione per visum acquiratur, et comparetur, significantissime explicuit propheta, quam non sit humanae facultatis, divinae illius substantiae conspectus. Sed ne quis comminisceretur, posse hominem vel animo illam contemplari, adiecit divinus Apostolus,¹⁴ Neque in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit dominus iis, qui diligunt illum. Quod ille dixerat, expectantibus, expressit hic per, diligentibus. Dilectio enim proximum est, iustumque aeternae felicitatis meritum, si modo gratia Dei praeveniatur. Subdit vero, Nobis autem revelavit Deus per spiritum sanctum. Sancte ut admoneret, id, quo per naturam subvehi non valemus, numine nobis obvenire. Porro haec causa philosophis fuit,¹⁵ ut cum summa ingeniorum culmina longissimo usu et arte percoluerint, summamque hominis felicitatem fuerint tam improbe perscrutati: tamen id tantum assecuti sunt, quod practica quidem beatitudo in usu virtutum, speculativa vero in substantiarum contemplatione separatarum collocaretur. At qualisnam esset contemplatio illa futura, neque sunt usquam suspicati. Unde Apostolus de CHRISTO,¹⁶ Rex, inquit, regum est, et dominus dominantium: qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, nec videre potest: scilicet naturaliter. Propterea enim appellat illam lucem inaccessibilem, quia soli immortali Deo est pervia, et illis, quos ipse immortalitate donaverit. Quod si cognitio illius inaccessibilis, ubi finis noster actionumque nostrarum scopus abditus est, nequaquam nobis est naturaliter possibilis, et homo, nisi scopum noverit, nullum illuc intendere, referreque potest officium: ratione naturali colligitur, non esse in hominis facultate positum, ut ineffabile illud praemium ullis possit officiis, aut rebus gestis promereri. Quantacunque ergo homo ageret naturaliter bona opera, nullum tamen esset quoquo pacto meriti, vel amicitiae vel gloriae Dei.

An felicitas consistat sit nobis naturalis?.— At vero obvia hic forsan nobis quidpiam veniat, quod felicitas illa suprema, finis sit potius noster dicendus naturalis, et supernaturalis. Finis enim naturalis cuiusque rei est, in quem appetitus naturalis propensus tendit: appetitus autem naturalis noster inclinatur et fertur in illam inaestimabilem felicitatem, quia¹⁷ illucusque quiescere non potest: ergo est finis noster naturalis. Sunt in schola etiam S. Thomae, qui super q. 12. primae partis distinguunt, quo modo finem illum appetat homo naturaliter. Nam si homo, aiunt, consyderetur in suis naturalibus ante lumen fidei, falsum est: quoniam neque potest naturaliter cognosci, neque appetitus ferri in incognitum. Si tamen consyderetur persusus lumine fidei, scopum illum indicantis, tunc verum est, humanum appetitum continuo illuc naturaliter intendere. Isti veruntamen huc ferme declinant, quod sit finis ille supernaturalis. Etenim si non potest ab homine concupisci ex suis naturalibus, nisi praehabita cognitione supernaturali, potius censetur supernaturalis finis, quam naturalis. Et tamen non enervant efficaciam argumenti. Nam quamvis (ut terminis scholarium utamur) nequeat homo actu elicito cupere illum finem, nisi praeuia cognitione fidei ipsum revelantis, si tamen appetitio accipiatur pro inclinatione ipsa, et pondere naturali (quemadmodum grave, dum quiescit, appetit centrum mundi) profecto appetitus naturalis omnium hominum, etiam illorum quibus lux fidei nondum illuxit, suapte natura illuc fertur. Cuius firmum testimonium est, quod quantocunque potiatur homo optato bono in rebus conditis, nullibi tamen quietus est, esseve potest, quoad aeterna illa visione fruatur. Unde confessio illa Augustino in mentem venit,¹⁸ Fecisti nos domine ad te, et inquietum est cor nostrum, donec perveniat ad te. Profecto ita censeo,¹⁹ quod finis ille simpliciter sit nobis naturalis. Neque definierim finem naturalem esse illum, quem possimus naturaliter assequi, sed illum, quem appetimus naturaliter. Et quamvis non valeamus naturaliter pernoscere, illud esse summum bonum, quo beandi, satiandique sumus, inquietudo tamen ipsa humani animi, nullibi citra illum statum requiescentis, fidem abunde facit, illum esse finem nostrum naturalem. Alias nullus esset ultimus finis appetitus humani: quod esset dictum absurdum. Inest ergo nobis a natura appetitus in genere ad bonum, veluti est in materia appetitus ad formam. Attamen differt, quod materia sub nulla quiescit forma, quin aliam appetat: animus vero noster nullo contentus est bono, citra illud summum: in quo tandem requiescit. Huius videtur esse opinionis Scot.²⁰ in. 4. d. 49. q. 10. ubi ait quod appetitus naturalis semper et perpetuo et summe fertur in summam beatitudinem in particulari: licet actu elicito id non possit citra supernaturalem cognitionem. Et eadem est (ni fallor) sententia S. Tho. eadem q. 12. citata, articulo. 1. ubi ait, quod²¹ inest homini naturale desiderium cognoscendi causam, cum intuetur effectum: et ex hoc admiratio in hominibus consurgit. His enim verbis edocet, perspectis effectibus, naturale desiderium nostrum excitari intuendae in se causae. De illa enim cognitione per essentiam erat illic sermo. Et 3. contra gen. cap. 50. multis confirmat, inane esse desiderium naturale, nisi Deum homo videre posset. Quin adiecerim ego desiderium illud naturae nostrae, quod in prologo metaphysicae agnovit Arist.²² ubi ait, Omnis homo naturaliter scire desiderat, illic omnino expletum iri (ut est in Propheta)²³ ubi apparuerit gloria Dei. Ut ergo rem concludamus, haud negandum est, finem illum esse nobis naturalem respectu appetitus, sed est nihilominus, si assecutionem eius spectes, supra vires naturae nostrae. At vero est adversus hanc sententiam argumentum minime debile. Nemini unquam natura ad finem²⁴ aliquem appetitum ingeneravit, cui non simul suffecerit organa et potiundi facultatem, ut oculate cernere est in animalibus, ubi sua sunt cuique fini et operi destinata membra. Unde Arist. in. 2. caeli, Si haberent, inquit, caelestes orbes vim progressivam, natura dedisset eis organa opportuna.²⁵ Cum ergo homo a natura non habeat virtutem, et potestatem promerendae, adipiscendaeque illius beatitudinis, consequens sit, ut neque habeat naturalem appetitum. Alias hominem fecisset prae inferioribus creaturis truncum et mancum, atque adeo peius cum eo egisset, quam cum ceteris. Ad hoc autem facile respondetur,²⁶ magis exinde effulgere celsitudinem humanae naturae: quod cum nulla possit esse natura creata, quae ulla sit proportione ad assequendam felicitatem illam, quae exuperat omnem sensum: nihilosecius angelica et humana ad imaginem Dei conditae, illum haberent pro fine ultimo: et ubi natura nostra deficiebat, illic praesto esset nobis Deus, paratissimus subvenire, nisi nosipsi renuerimus. Porro si verum est dictum Arist. 3. Ethi.²⁷ quod ea quae per amicos possumus, per nos quodam modo possimus, non est cur non dicamus, nos etiam posse et amicitiam cum Deo inire, et eius perfrui conspectu: siquidem tam nobis Deus promptus est, per CHRISTUM servatorem nostrum suppetias ire. Neque illud Arist. in lib. de caelo, con tra nos facit: tum quia non dicit, quod si orbes caelestes haberent inclinationem ambulandi, haberent organa. Sed si haberent vim: in nobis autem non est abunde vis ad beatitudinem illam, sed inclinatio: tum etiam quia ipse nihil de mysteriis fidei supernaturalibus novit. Igitur ut dictorum epilogum faciamus,²⁸ qui causam originalis iustitiae inspicere optat, qui hominis lapsi orbitatem et impotentiam, qui gratiae denique necessitatem in sua radice pendere, haec tria asserta de homine in puris naturalibus ante oculos constituat. Nempe quod nudae naturae hominis potestas est, quavis semota culpa et gratia, per generale auxilium, bonum aliquod in genere morum naturale facere: quoniam animal est rationale: non tamen valet diu in eiusmodi bono durare, quin saepe cadat, propter pugnam sensualitatis, et corporis imbecillitatem. Nihil tamen prorsus potest, vel facere, vel velle, vel cogitare, quod sit meritum amicitiae aut gloriae Dei, propter infinitam eius excellentiam. Quin²⁹ vero tertium hoc fundamentum, quanquam ratione hac naturali supra nixi simus fulcire, minoris tamen est certitudinis, quam ratio ulla naturalis. Ob idque cuiuscunque sit ratio ponderis, hoc tamen fixum est Christianis et firmum, tanquam fides catholica. Puta quod in divinum consortium nemo, nisi gratuita eius bonitate, admittitur: iuxta illud, Nemo potest venire ad me, nisi pater meus traxerit eum. Et, Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est. Et id genus plurima, quae cap. ult. 2. lib. copiosius congesta dilucidavimus.

Duae opiniones de primo statu hominis.— EX his facilis gradus est ad illum felicem statum intelligendum, in quo fuit conditus primus homo. De quo primum omnium concors est, tam priscorum patrum, quam posterorum theologorum sententia, creatum fuisse in iustitia originali: an vero fuerit creatus in gratia, et amicitia Dei, non ita convenit inter omnes. Unde consequens fit, ut neque de ratione ipsa et diffinitione originalis iustitiae consentiant universi. Sunt enim inter theologos, qui negant angelos fuisse creatos in gratia, et pari coniectura, primum hominem. Haec sententia placuit Guillelmo Altisiodorensi, et Hugoni de S. Victore lib. 1. de sacra. p. 6. Eandem secutus est Alex. de Ales. 2. p. q. 96. et Bonavent. et Scot. d. 29. lib. 2. et Marsil. eo. lib. quaest. 16. et alii. Sunt vero contra, quibus pars affirmativa magis probatur. Quorum fuit antiquus Praepositivus, et S. Tho. 1. p. q. 95. Duran. lib. 2. d. 20. et alii minime pauci. Et plane existimo fuisse opinionem Aug. Scot. ergo et reliqui suae classis aiunt Adam in sola originali iustitia fuisse creatum, absque gratia gratum faciente. Sed S. Tho. et reliqui in ea sunt sententia, ut credant in gratia et iustitia fuisse conditum. Quinimo iustitiam illam ita a gratia pendere, ut fuerint vel inseparabiles, vel forsan (ut postea explicabimus) rem unam eandemque. Primum autem,¹ qui rationem originalis iustitiae dilucide nosse cupit, respiciat oportet ad duos illos defectus, quos proximo capitulo, in nuda natura hominis exponebamus. Primus enim erat, quod in ordine ad finem, qui commensuratus est naturae nostrae, scilicet operari secundum rationem pateretur homo ille permagnam difficultatem: tum propter concupiscentiam ad malum declivem: tum propter infirmum, et imbecille corpus. Secundus defectus erat, quod per nullum opus naturale, quantumcunque et qualecunque genere suo esset, commereri posset amicitiam Dei. Auctores ergo prioris opinionis, separantes iustitiam a gratia, constituunt iustitiam originalem tantum esse sanitatem naturae, adversus priorem defectum, gratiam vero debuisse aiunt recipi in illo statu, sicuti in nostro per auxilium Dei, homine cooperante. Sed S. Tho. ait, utrunque beneficium hominem suscepisse in sua conditione: et ad operandum secundum rationem, et ad vitam aeternam promerendam. Igitur nomine iustitiae originalis, secundum utranque opinionem, non venit specialis virtus, quae inter cardinales adscribitur, unicuique ius suum tribuens: neque vero talis iustitia, quali nunc iustificamur, quae est gratia remissionis peccatorum. Sed iustitia originalis, est rectitudo quaedam totius hominis: nempe corporis ad animam, et appetitus sensitivi ad rationem. Quae verbo illo Ecclesiast. 7. designatur: ubi scriptum est, Fecit Deus hominem rectum.² Nempe ut sensualitas nullam rationi molestiam inferret, neque corporea membra defatigarentur, ubi vellet illis homo uti: atque adeo ratio nunquam interturbata, continenter esset Deo intenta. Et quoniam per originem iustitia illa, tum recepta fuit Adae, tum etiam transfundenda erat in posteros, originalis dicitur.³ Qua modo ratione contraria culpa, originalis quoque appellatur. Differt tamen inter praefatas opiniones, quod secundum Scotum et⁴ suos, suos, iustitia non faceret rationem esse ita Deo intentam, quasi esset homo per illam ad amicitiam Dei sublevatus: hoc enim munus est proprium gratiae: verum eatenus intenta, quatenus in Deum naturaliter fertur natura nostra. Unde Scot.⁵ donum, inquit, illud iustitiae non oportet fuisse principium meriti: sed erat comparatione ad gratiam excedens, et excelsum. Excedens quidem, quia per illud firmius voluntas coniungebatur Deo, quam per gratiam: siquidem nullam patiebatur molestiam a sensualitate, nec gravedinem a corpore. Gratia vero simpliciter est excellentior, eo quod ipsa coniungit fini, ut bono supernaturali, et ut supernaturaliter per meritum attingendo: non sic donum iustitiae: quod tantum coniungebat illi bono, ut convenienti, et delectabili. Haec Scot. At S. Tho.⁶ in illo verbo Eccles. 7. Fecit Deus hominem rectum, agnoscit integram rectitudinem, sane qua Deo homo subiectus esset per gratiam, ideoque vires inferiores rationi, et animo corpus. Haec sunt in praesentia paulo fusius, tum sacrorum elogiis, tum rationum probabilitate perpendenda. Atque illud quidem prius, quod commune est Patribus omnibus et theologis: nimirum de iustitia originali. Nullus enim in divinis eloquiis apertus videtur esse locus, non solum quo possit constitui iustitia illa originalis, verum, quo mentio fiat illius aliqua. Cum ergo quae super naturam sunt, ex sola sacra scriptura sint stabilienda,⁷ videtur iustitia illa absque ullo firmamento conficta. De hominis namque creatione, id penitus legimus, quod effecerit eum Deus, ad imaginem et similitudinem suam,⁸ et quod posuerit eum in paradiso voluptatis: imago autem et similitudo, ex vi sensus litteralis, id tantum adfert intelligentiae, quod fuerit ratione, et libero arbitrio insignitus: paradisus autem voluptatis, ad vitam prorsus corpoream pertinebat. Igitur cum natura brutae sensualitatis sit, praeter rationem, praeterque modum ullum, impetu ferri in sua obiecta, natura sit voluntatis, condelectari sensibilibus voluptatibus: unde colligitur, quod ita fuerit vel sensualitas refrenata, vel voluntas ab eius incursione libera, ut in illo statu, summa illa tranquillitate frueretur homo: Et eodem ferme modo haesitabit quispiam de peculiari opinione S. Tho. et aliorum adstruentium fuisse etiam creatum in gratia. Ad haec nihilo minus respondetur,⁹ quod quanuis in sacra pagina non tam extet expressa fides de iustitia originali Adae, quam de originali culpa nostra (hanc enim Paulus patenter enuntiat, ut postea patescet) non tamen caret fundamento scripturae divinae: iuxta S. Patrum expositionem. Atque eadem testimonia, quibus statuitur iustitia originalis, simul et illi sententiae suffragantur, quod iustitia, vel fuerit ipsa gratia, vel fuerit eiusdem individuus comes: quamobrem utrumque una corroboramus. Locus ipse imprimis ex Gen. modo citatus,¹⁰ quanuis non id forte rigore sermonis, bono tamen intellectu, non modo significat hominem, cum ratione et voluntate fuisse creatum, sed cum ipsis etiam eisdem potentiis inclinatis ad bonum, et ad Deum ipsum. Etenim cum Deus universis quae plasmavit, indiderit sui ipsius affectum et inclinationem: atque adeo omnia fecerit sibi, pro cuiusque gradu, et modo amica, hominem quem ad sui imaginem et similitudinem, suique consortii capacem esformabat, vero similimum est, ut produxerit, non solum cum omni propensione ad se, et absque ulla declinatione ad malum (quo secundum auctores primae opinionis completur ratio iustitiae originalis) verum et sibi fecerit amicum, quod ad gratiam attinet, quam S. Tho. et alii rationi eiusdem iustitiae adiungunt. Unde Eccli. 17.¹¹ Deus, inquit, creavit de terra hominem, et secundum imaginem suam fecit illum, et secundum se vestivit illum virtute, id est, gratia et caritate sui. Et Paulus ad Col. 3.¹² Expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum eum, qui renovatur in agnitionem, secundum imaginem illius, qui creavit eum. Ubi renovationem per gratiam, appellat renovationem imaginis, in qua creatus est homo. Atqui ex altero loco paradisi voluptatis, sumitur etiam argumentum.¹³ Cum enim locus sit indictum locati, paradisus voluptatis prae se fert, in summa felicitate positum fuisse hominem, quae extra conspectum Dei sub caelo esse potest. Talis autem felicitas esse nequiverat, ubi caro insultaret contra rationem, sane ex cuius conflictu, non poterat non extare homini, tum periculum, tum etiam gravis molestia. Tertius locus, atque adeo in hac causa usurpatissimus, est ille Eccles. 7. Fecit Deus hominem rectum,¹⁴ et ipse se infinitis immiscuit quaestionibus. Ubi quaestionum voce designantur perplexitates omnes, et anfractus huius vitae, quae nobis ab aegritudine corporis accidunt. Ex quo colligitur, in ea rectitudine rationis fuisse creatum, ubi nulla esset a sensualitate perturbatio. Quod intelligunt doctores nomine iusti tiae originalis. At vero in expositione huius¹⁵ loci incipiunt dissentire supradictae opiniones. Alii enim dicunt fuisse creatum rectitudine duntaxat, relata ad fine naturalem, quae est operari secundum rationem, et ad Deum (ut ait Scotus) tanquam ad bonum conveniens, et delectabile. At S. Tho. et ceteri interpretantur de perfecta rectitudine, quae complectitur amicitiam Dei. Operaeprecium ergo fuerit verba S. Tho.¹⁶ subiicere. 1. p. q. 95. quae sunt haec: Quidam dicunt, quod primus homo non fuit creatus in gratia: sed tamen post modum gratia fuit sibi collata, antequam peccasset. Plurimae autem sanctorum auctoritates attestantur hominem in statu innocentiae gratiam habuisse. Sed quod fuerit conditus in gratia, ut alii dicunt, videtur requirere rectitudo ipsa primi status, in qua Deus hominem fecit: secundum illud Eccles. 7.¹⁷ Deus fecit hominem rectum. Erat enim rectitudo secundum hoc, quod ratio subdebatur Deo: rationi vero inferiores vires, et animae corpus. Prima autem subiectio erat causa et secundae et tertiae. Quandiu enim ratio manebat Deo subiecta, inferiora ei subdebantur: ut Aug. dicit. Manifestum est autem, quod illa subiectio corporis ad animam, et inferiorum virium ad rationem, non erat naturalis. Alioqui post peccatum mansisset: cum etiam in daemonibus data naturalia post peccatum permanserint: ut Diony. dicit. 4. cap. de di. no. Unde manifestum est, quod et illa prima subiectio, qua ratio deo subdebatur, non erat solum secundum naturam, sed secundum supernaturale donum gratiae. Non enim potest esse, quod effectus sit potior, quam causa: unde Aug. dicit. 13. de ciui. Dei, quod posteaquam praecepti facta transgressio est, confestim gratia deserente divina, de corporum suorum nuditate confusi sunt. Senserunt enim motum inobedientis carnis suae, tanquam reciprocam poenam inobedientiae suae. Ex quo datur intelligi, si deserente gratia, soluta est obedientia carnis ad animam, quod per gratiam in anima existentem, inferiora ei subdebantur. Haec S. Thom. Ubi in verbo illo, Fecit Deus hominem rectum. agnoscit gratiam et amicitiam, qua homo cum Deo copulabatur, ex qua reliquae derivabantur rectitudines. Porro autem hoc primum hic notandum est, quod quanuis quidam hic interpretes dicant doctrinam S. Thomae non esse, quod iustitia originalis fuerit idem quod gratia gratum faciens: sed quod gratia erat radix iustitiae,¹⁸ forsan alia est mens S. Tho. Nempe quod iustitia originalis nihil aliud fuerit, quam gratia, maioris hac parte dignitatis, quam gratia nostra: nempe quae non modo hominem faceret gratum Deo, sed sensualitatem compesceret, et corpus roboraret in obsequium rationis: ut tranquilla voluntas subderetur Deo. Idque videtur esse plane ex sententia August. Ex quibus verbis concludit sic sanctus Thomas. Ex quo datur intelligi, si deserente gratia, soluta est obedientia carnis ad animam, quod per gratiam in anima existentem inferiora ei subdebantur. Per gratiam, inquit, per eam nimirum, qua ratio subdebatur Deo. Quapropter prima. 2. quod de gratia sentit. quaest. 110. id et de iustitia originali adstruxerat, quaest. 83. nempe quod sit habitus inhaerens essentiae animae. Et 1. p. quaest. 95. ait, quod rectitudo voluntatis in ordine ad Deum, est quasi formale in iustitia originali: rectitudo vero aliarum potentiarum, est quasi materiale. Ubi sentire videtur, eiusdem fuisse habitus, tres illas rectitudines constituere. Ac denique cum modo nobis in remissione peccatorum non restituatur iustitia originalis, sed gratia, ipse in 2. sentent. distinct 32. quaest. prima ait, quod restituitur nobis iustitia originalis in baptismo, quo ad formale: quod in sententia, perinde est ac si dixiffer, Restituitur gratia, illam habens virtutem, qua nos Deo gratos reddit, non tamen eam, qua vires tunc inferiores submittebat superioribus. Subnotabimus tamen locum cap. sequenti: ubi videtur sentire iustitiam distingui a gratia. Ob idque nihil moror, fuerint ne idem habitus, dummodo fuerint inseparabiles:¹⁹ ita ut quia homo fuit creatus in gratia, fuerit etiam in iustitia: et quia perdidit gratiam, expoliatus quoque fuerit iustitia. Mox advertendum est, quod secundum neutram opinionem, negandum est, quin Adam ante peccatum habuerit gratiam: ut hic adnotat S. Thom. propter plurimas sanctorum auctoritates, id attestantium. Sed notandum est demum, ut opinio S. Tho. fuerit Aug.²⁰ Siquidem confirmat suam sententiam illius testimoniis 13. de ci. Dei, Et quoniam omnes fatentur eandem fuisse conditionem angelorum et primi hominis, expresse etiam citat eundem, lib. 12. ubi ait, quod Deus simul erat in angelis, condens naturam, et largiens gratiam. Adde quod de correp. et gra. cap. 50. ubi tractat de rectitudine, qua creatus fuit Adam, aequiparat angelis hominem: dicens, quod sicut illi fuerunt beati, id est, in gratia Dei, antequam caderent: in qua nisi per li berum arbitrium cecidissent, fuissent per gloriam confirmati, ita Adam creatus fuit in beatitudine, ut posset non peccare, in qua translatus in caelum, fuisset confirmatus, si in illa perseverasset. Nunquam autem eum appellasset beatum absque gratia Dei. Et cap. 11. exponens quomodo iuxta verbum Eccles. Fecerat Deus hominem, rectum, ait, quod dederat ei bonam voluntatem: in illa quippe, inquit, eum fecerat, qui fecerat rectum. Bonam autem voluntatem nunquam Aug. appellat extra caritatem. Quin vero nomen ipsum rectitudinis,²¹ atque adeo nomen iustitiae originalis, prae se manifeste fert gratiam et amicitiam Dei. Nam quis rectus dici potest, nisi qui intentionem in eum habet fixam, qui finis est summus noster? Quae autem iustitia, nisi in ordine ad Deum, qui prima regula est vitae nostrae, re vera in sacris bibliis, nulla alia simpliciter censetur iustitiae nomine, nisi qua iusti sumus apud Deum, ut ex Paulo Rom. 4. colligitur. Neque iustitia originalis quicquam deterit aut minuit de ratione iustitiae, sed potius auget: quare et gratiam in se includit. Ad haec Aug.²² in Enchir. cap. 104. Primum, inquit, hominem Deus, in ea salute, in qua conditus erat, custodire voluisset, eumque opportuno tempore sine interpositione mortis ad meliora perducere, si praescisset perpetuam voluntatem, in qua factus erat, habiturum. Profecto nomine salutis absque ulla dubitatione, intelligit gratiam et amicitiam Dei. Postremus autem locus,²³ unde fides constabilitur iustitiae originalis, ille ipse est, ubi nos Paulus erudivit de culpa originali. Estque argumentum huiusmodi, Primo peccato Adae, omnes peccavimus, ut habetur Rom. 5. quod de nullo alio peccato, vel eiusdem Adae, vel aliorum parentum affirmatur: ergo aliquod tunc donum divinum et beneficium natura nostra perdidit, quod pro omnibus nobis Adam receperat, alias cur magis illo delicto deliquisset tota natura, quam peccatis aliis? illud autem beneficium, esse non potuit aliud, quam rectitudo naturae, et possibilitas non peccandi. Cum ergo causa peccandi, nobis praecipua sit pugna carnis cum ratione, sit, ut homo fuerit creatus absque illa rixa, ne, cum peccaret, inde praetexeret sibi excusationem. Illud autem beneficium ratione superius dicta, dicitur originalis iustitia. Et confirmatur argumentum²⁴ ex eo quod ait Paulus, mortem pertransiisse in omnes homines, propter peccatum Adae, in quo omnes peccaverunt: mortis enim vocabulo, omnis corruptio carnis subiicitur: porro vero appetentia sensus adversus rationem, corruptio quaedam carnis est: nulla ergo erat talis ante peccatum. Cum ergo illa sit homini naturalis (ut cap. 3. explicuimus) colligitur, cum dono aliquo supernaturali iustitiae, fuisse hominem creatum ad comprimendam sensualitatem, continendamque intra rationis metas. Idem nobis suggerit Paulus Rom. 7.²⁵ ubi conquestus de conflictu carnis adversus spiritum, subdit, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? huc nimirum alludens, quod nisi corpus factum esset mortale per peccatum, nunquam suborta fuisset repugnatio illa carnis adversus spiritum. Cuius vel illud testimonium est, quod ab ipso statim momento peccati coepit homo de pudendo motu carnis erubescere. Egregie ergo Aug. confert mortalitatem,²⁶ et immortalitatem, cum possibilitate peccandi, et possibilitate non peccandi: atque adeo probat Adam fuisse creatum in iustitia originali, quae erat possibilitas non peccandi, ex eo quod habebat tunc possibilitatem non moriendi. Tractat enim quaestionem hanc expresse de corrept. et grat. cap. 10.²⁷ et duobus subsequentibus, qualis scilicet fuerit creatus. Et respondet quod sicut est duplex immortalitas, altera, qua poterat homo non mori, altera, qua non potest mori: quarum primam habuit Protoplastus in statu innocentiae, atque alteram habituri sumus omnes in gloria: ita est duplex impeccabilitas. Prima, qua potest homo non peccare, et in illa creatus fuit homo quando creatus est rectus: altera vero, qua non potest peccare, et illa erit nobis in patria communis cum angelis. Per peccatum autem, ut amisit immortalitatem, ita amisit impeccabilitatem, id est, possibilitatem non peccandi. Et quoniam lucta carnis adversus spiritum, causa est peccandi, concludit, quod homo in illo statu nunquam pateretur talem rixam, sed eam incurrimus per peccatum Adae. Eandem veritatem constituit contra Pelagium Hyp. lib. 3. dicens, quod nunc non sufficit homo per liberum arbitrium implere quam velit. Sed id potuit Protoplastus, cum voluntas sana erat ante culpam: per quam culpam homo perdidit illam possibilitatem. Et paulo inferius, Deus, inquit, fecit hominem ab initio,²⁸ et reliquit eum in manu consilii sui. Et subdit, Quid est autem in manu consilii sui, nisi in possibilitate liberi arbitrii sui? In manu enim possibilitas intelligitur. Ipsa est prima gratia, qua primus homo stare potuisset, si mandata servare voluisset. Et paulo inferius, Lapsus autem culpa sua, per propriam voluntatem surgere non valuit, nisi manu domini fuisset ereptus. Docet ergo Aug. quod ante datum praeceptum, ne ederet de ligno vitae, donatus est Adam auxilio, quo posset nunquam peccare, si vellet, alias misericordissimus Deus iniuste posuisset praeceptum, cui non erat possibilitas adimplendi. Ubi plane videtur sentire, quod fuerit infusus gratia gratum faciente: nam loquitur de possibilitate implendi meritorie, et faciendi quicquid voluit: quam, ait, habuisse in illo statu, et perdidisse per culpam, et modo non posse, nisi per CHRISTUM recuperare. At meritissimo quicunque hic haerebit animo,²⁹ de ista possibilitate non peccandi. Si enim intelligatur, quod homo ante peccatum per se poterat non peccare, absque auxilio Dei, falsitas est, ut ipse admonet Aug. loco citato de correptione et gra. cap. 11. ubi de primo homine ait, Nec ipsum Deus esse voluit sine sua gratia, quem reliquit in eius libero arbitrio: quoniam liberum arbitrium ad malum sufficit, ad bonum autem parum est, nisi adiuvetur ab omnipotente bono. Et paulo inferius, Si hoc adiutorium vel angelo, vel homini quamprimum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adiutorio posset manere, si vellet, non utique sua culpa cecidissent. Hactenus ille. Si autem illa possibilitas peccandi, intelligitur per adiutorium Dei, eandem homo habet, dum est in peccato: nam est Deus promptissimus, opem ferre cuicunque volenti se convertere. Et ideo quanuis per se nemo possit converti, tamen propter eiusmodi possibilitatem ex adiutorio Dei, peccatum est illi, qui non convertitur. Sed responsio est,³⁰ quod primo homini data sunt auxilia per modum habitus: itaque ex lege et conditione illius status, in quo Deus eum creaverat, subventum erat illi, ut sufficere posset absque hoc quod expectasset novum subsidium ad omne bonum, quod voluisset. Verba sunt in forma Aug. lib. 3. Hyp. Et quia ad complendum omne bonum morale, necessaria erat sanitas a morbo sensualitatis: ad complendum autem meritorie, necessaria erat gratia: utrunque recepit Adam, antequam daretur praeceptum, per cuius obedientiam, in gratia proficeret. Quare optime Aug. pares fecit in auctoritate proxime citata, hominem et angelum, pro sua utriusque natura. Angelus enim, quia nec erat in corpore, nec ex partibus constabat contra se mutuo pugnantibus, non indigebat iustitia originali,³¹ id est, sanante naturam, sed gratia sublevante ad meritum gloriae: homini vero utriusque beneficio opus erat. Et ideo ut angelus in gratia, creatus fuit, ita et homo in gratia et iustitia. Per peccatum ergo perdidisse omnem possibilitatem, est perdidisse dona illa. Quare qui est in peccato originali, non potest sine novo auxilio Dei reconciliari. At quemadmodum Adam in sua creatione recepit gratiam et dona, quibus posset implere legem, quam erat suscepturus, ita et qui in Deum convertitur, recipit ab ipso gratiam per CHRISTUM ad complendam legem quam suscipit, ut patet in baptismo. Non tamen qualis fuit in Adam, quia non recipit sanitatem naturae, quae nomine iustitiae originalis exprimitur, sed manet infestatio sensualitatis. De qua in subsequentibus fusius. Institui paulo pressius hunc locum versare, tum propter catholicos theologos, qui ita de iustitia originali tractant ieiune, ut quibusdam appareat, non esse rem adeo certam, tum quia cum Protestates in illo bello imperatorio,³² in comitiis Ratisponensibus ab illis proposito, initium inde fecissent, quod Adam fuerit creatus in iustitia et gratia, et altiori cognitione Dei, quam nos habeamus, Eckius ita illud³³ de gratia reiecit, ac si esset contra communem opinionem, et contra Aug. Potuisset enim, vir alias non infime doctus, multum de rigore illo censendi remittere. Nam Aug. apertissime loquitur pro sententia de gratia Adae, ut palam fecimus. Et sicubi aliqua dicit, quae videntur contra facere, cuncta legitime exponit, dissoluitque S. Tho. loco citato. Igitur sapienter S. nostra Synodus Tridentina sessi. 5. can.³⁴ 2. pronuntiauit, Adam accepisse sanctitatem (id est gratiam) et iustitiam. Rationem vero auctores adversae opinionis,³⁵ unicam hanc pro se adferunt: nempe quod sit congruens unicuique rei, ut suum quaeque finem, per suam assequatur operationem. Et ideo tam angelus, quam primus homo per propria opera liberi arbitrii debuit se ad gratiam disponere, quemadmodum usu modo venit in hominibus adultae aetatis. Haec tamen argumentatio perexigua est,³⁶ quinimo contrarium persuadet naturalis ratio, de misericordia Dei sumpta. Finis enim hominis et angeli (ut supra dicebamus) non est gratia, sed beatitudo caelestis, cuius semen est gratia. Quocirca cum benignissimus ac providentissimus Deus terra lignis, cunctis denique simul dum conderet, virtutes ingeneraverit, ut sementem unum quodlibet faceret in genere suo, qua via suos quaeque res assequerentur fines, optima ratione colligitur, ut in gratia fuerint et angeli, et primus homo creati, qua ad aeternam felicitatem meritorum accessione perduceretur. Sane ut non solum non haberet excusationem peccati, verum laudes Deo deberet immensas, quod qui ad finem se, tam suae naturae excellentem creaverat, semen quoque illius in eadem natura iecisset. Respondetur ergo, quod gratiam primam non contulit primo homini Deus per motum et praeparationem liberi arbitrii, ut nobis libera fungentibus voluntate, sed simul (ut ait Aug.) fuit condens naturam, et largiens gratiam, quasi per modum naturae. Hoc enim designat oratio, creari in gratia. Quemadmodum illis dicendum est, de sacratissima virgine, qui tenent fuisse conceptam in gratia. Haec denique sententia, ut postremum verbum adhibeam, mihi potissimum probatur et confirmatur ex illo loco Pauli, Iudicium ex uno in condemnationem: ubi docemur condemnandos homines rationem originalis peccati, etiam si nullum accumularent actuale. Cum ergo condemnatio prae se saltem ferat expulsionem a regno (quicquid sit de poena sensus) manifestissime colligitur, naturam totam in Adam recepisse ius regni, alias non esset expulsio: ius autem non acquiritur, nisi per gratiam gratum facientem: illam ergo recepit Adam pro tota natura: unde fit consequens, eam simul recepisse cum iustitia in primo instanti, transfundendam per originem. Namque si per dispositionem postea suscepisset, esset beneficium personale: quod non per generationem, sed simili dispositione acquisituri essent etiam posteri.³⁷

Dubium primum.— Fiunt tamen ex his reliqua dubiola quaedam de iustitia originali. Primum. An tranquillitas illa rationis esset per hoc, quod caro nihil concupisceret adversus spiritum: an vero per hoc, quod voluntas, absque ulla se tristitia et difficultate intra rationis fines contineret, quicquid caro concupisceret. Hoc Scot. et reliqui sub lite relinquunt. Multo est tamen magis rationi consentaneum: quinimo ita secundum Paulum ait Aug. loco iam citato, de correp. et gra. quod nihil caro concupisceret adversus spiritum, sed ducatum sequeretur iugiter rationis, siquidem hoc Paul. propter peccatum innuit nobis obvenisse. Quare vel gratia ipsa comprimeret concupiscentiam, vel ratione gratiae et iustitiae infusae essent virtutes, et in appetitu, et in voluntate, ut quaelibet potentia quiete inserviret rationi. Non quod iustitia originalis esset in voluntate, sed ipsa (ut ait S. Thom.) quoniam erat donum totius naturae, transmittendum per generationem, sedem haberet in essentia animae, cuius infusio est terminus primus generationis: illam tamen comitarentur in potentiis virtutes, sicuti modo contingit in infusione gratiae.³⁸

Dubium secundum.— Aliter dubium est, Utrum omnia bona collata Adae, traiicienda fuissent cum natura per generationem in posteros. Huius tamen facilis est responsio, quod secundum illos, qui censent in iustitia tantum absque gratia fuisse creatum Adam, illa tantum fuisset traducenda per generationem. Nam sola illa fuisset donum totius in universum naturae: gratia vero esset beneficium personale, quod Adam recepisset per suam dispositionem, et ita deinceps quicunque. Sed secundum S. Tho. gratia etiam ipsa erat donum totius naturae, et ipsa cum virtutibus (ut dicitur de beata virgine) fuisset infusa simul cum anima in conceptione prolis.³⁹ Et est validissimum argumentum in hanc sententiam. Nam cum status ille longe esset praestantior statu culpae, nulli debet esse dubium, quin ante usum rationis, parvuli recepissent gratiam, et cum nullo opus erat tunc sacramento, quia nulla praecedente culpa, nullus futurus erat redemptor (ut in de correp. et gra. expresse ait Aug.) nulla esset ratio, cur non fuissent tunc homines concepti in gratia, siquidem nullum erat peccatum originale. Et aequa, imo maiori ratione fit, ut ipse primus parens fuerit creatus in gratia. Neque inde sit consequens, ut gratia esset forma naturalis, et non donum gratuitum: quoniam licet infunderetur in generatione, non tamen ex vi generationis, sed gratuita voluntate dei, quandiu nullus transgrederetur eius mandata. Id quod alii adversae opinionis dicere etiam habent de iustitia originali. Et patet exemplum de gratia sanctissimae virginis, quae non fuit illi naturalis, etiam si fuerit cum illa creata. At praeter donum illud gratiae et iustitiae aliis etiam cumulatus est proprie dotibus primus parens, quae non erant cum natura in prolem transmittendae. Enimuro quoniam creatus erat tanquam humani generis in utroque homine principium, porro ut genus nostrum, et vita animali propagaret, et morib. institueret, divinae providentiae congruebat, ut sicuti cum aetate iusta, et corporis robore firmum plasmaret, ita et animae scientiis et virtutibus imbueret, quantum erat orbis gubernandi de necessariis. Quocirca universis iuxta cuiusque naturam et qualitatem dedit nomina. At vero filii deinceps parvuli erant, uti modo, et absque usu rationis procreandi. Qui una cum aetate, rerum cognitione, ac morum cultura proficerent.⁴⁰ Habuissent tamen omnes fidem notitiamque dei vivaciorem, praestantioremque nostra. Sed de his satis.

Postremum denique dubium est.⁴¹ Cum esset in primis parentibus ligata concupiscentia, quomodo potuit Eva concupiscere esum ligni scientiae? Verum ad hoc pluribus respondere, esset lineam praesentis instituti exilire, satis est, quod non commissum est primum peccatum propter obliquam concupiscentiam sibi, at praecessit peccatum superbiae, quo voluit seducta Eva scire, ut Deus, bonum et malum.

SVblequitur ut iuxta institutum nostrum perscrutemur, quid in natura integra homo poterat naturaliter, scilicet cum solo auxilio generali Dei, exequi in bonis moribus: quid itaque esset, ubi auxilio speciali indigeret. Atqui de illo statu non est prorsus censendum ex dotibus et virtutibus, quibus fuit Ada perornatus.¹ Habuit enim (ut modo dicebamus) peculiaria bona plurima quae non essent deinceps posteris communia: at ratio illius status libranda est ex comuni lege, quae duratura erat in tota progenie, nisi intercessisset peccatum. Et praeterea alia ratio est de statu iustitiae originalis, si eodem nomine comprehendatur gratia gratum faciens: alia vero si praecise intelligatur iustitia sanans naturam in ordine ad finem naturalem. Quamobrem ut luculentior sit disputatio, dum quaerimus de statu iustitiae originalis, solum intelligimus hominem cum dono sanante naturam, semovendo cogitatione gratiam ad supernaturalia elevantem. Ita etiam distinguit ipse S. Tho.² 1. 2. q. 109. ubi quaerit, quid homo ille poterat ex puris naturalibus, id est, homo, tum gratia carens, tum etiam culpa, naturam tamen sortitus validam. Connumerabatur enim tunc donum illud iustitiae inter naturalia, quanuis esset gratuitum: quia tantum obfirmabat naturam in ordine ad fine naturalem, ut saepe explicatum est. Nam si intellexisset meram naturam, de qua locuti sumus cap. 3. et 4. non asseruisset, quod posset servare praecepta omnia, et diligere Deum: ut iam modo dicturi sumus. Atqui hoc loco videtur alludere eo S. Tho. quod gratia et iustitia distinguuntur, ut res duae.³ Nisi dixeris satis esse ad illum glossandum, quod sint rationes distinctae eiusdem habitus. His deliberatis, facillimum est constituere, quo vires humanae in illo statu pertingerent in moribus.

Quod quinque propositionibus perspicuum fiet. Sit ergo prima.⁴ Nullatenus posset tunc homo per iustitiam originalem, si gratiam gratum facientem secernas, opus ullum facere, amicitia dei, caelestis hereditate dignum: quinimo nec ad gratiam se parare, nisi speciali auxilio. Assertio haec in propatulo est. Quoniam iustitia originalis secundum hanc rationem, solum esset naturae sanitas in ordine ad finem facultati naturali praescriptum, ut citra molestiam sensualitatis et gravedinem corporis operaretur homo secundum rationem: finis autem, qui in amicitia et gloria Dei positus est, virium omnium naturalium cacumina infinitum transcendit, ut supra dictum est, isque proprium est idcirco opus Dei. Considerandum hic tamen est obiter, quod gratia necessaria tunc hominibus non fuisset per meritum CHRISTI.⁵ Etenim CHRISTUS solum venit salvum facere quod perierat, uti quem posuit Deus propitiatorem pro peccatis, qui a servitute nos peccati redimeret: ob idque ubi nullum fuerat peccatum, non opus erat illo redemptore: ut ait Aug.⁶ de correp. et gra. cap. 11. Erat nihilominus necessaria gratia Dei et auxilium propter impossibilitatem cuiusque naturae creatae, ad finem illum assequendum.

Secunda propositio.⁷ Poterat homo in illo statu per sua naturalia, tum cognoscere, tum velle et operari totum bonum suae naturae proportionatum, puta agere secundum rationem, in ordine ad Deum, quatenus finis est naturalis boni. Conclusio est S. Tho.⁸ 1. 2. q. 109. a qua nullus theologorum dissentit. Distinguit enim illic de homine naturae integrae: affirmans, quod poterat per sua naturalia facere totum bonum sibi proportionatum, quale est virtutis acquisitae: non tamen bonum excedens, quale est virtutis infusae, nisi suffultus gratia. Quare miror illos, qui sensum Thomae eo detorquent, quod non possit bona naturalia facere absque auxilio speciali: propterea quod ait, id non potuisse sine auxilio dei moventis. Enimuero ubi ait, per sua naturalia, propalam explicat se loqui de auxilio generali: quod (ut cap. 2. exposuimus) inter causas refertur naturales. Quod autem facere nequit homo sine auxilio speciali, nunquam pronunciasset, fieri posse ab illo p sua naturalia. Sed praeterea probatur assertio haec ex dictis ca. 4.⁹ Cum homo sit aial rationale, naturae suae institutum est operari secundum rationem, pro pter Deum, quatenus naturali luce innotescit esse finis omnium: tamen si per renitentiam sensualitatis quando cohibeatur: iustitia autem originalis medicina erat huius morbi, in suo vigore naturam praeservans: valebat ergo absque alio peculiari auxilio praestare universum bonum, quod suae esset naturae proportionatum. Itaque differentia erat inter hominem in puris naturalibus, eundemque in statu innocentiae, quae est inter infirmum et validum, sane quod ille (ut supra praelocuti sumus) potens erat opus aliquod moraliter bonum natura sua efficere, non tamen continenter omne, at in statu innocentiae omne quidem et semper.¹⁰ Atqui eodem discrimine differt homo lapsus ab eodem in statu innocentiae: uti auctor est loco citato, S. Tho. et latius nos disputabimus cap. 20.

Tertia propositio.¹¹ Poterat tunc homo, seclusa etiam gratia gratum faciente, praecepta omnia legis naturalis explere, quinimo et cavere a prohibitione illa esus ligni scientiae, quantum ad substantiam operum. At quoniam similem statuimus conclusionem cap. 22. de homine lapso: de qua nos Lutherani acerrime obiurgant:¹² nempe quod veluti Pelagiani doceamus catholici, posse hominem servare mandata viribus naturalibus, adnotata est solenis theologorum distinctio. Implere praecepta Dei bifariam usu venit.¹³ Uno modo, quantum ad substantiam operum: prout scilicet operatur homo iusta, et honesta, quae genere suo bona sunt, absque ullo pravo fine aut circumstantia. Et hoc revera potest homo per suae naturae facultatem. Scilicet solo generali Dei concursu: ut q. citata, art. 4. S. Tho. et theologi omnes uno animo affirmant. Atqui ratio est, quia omnia opera legis tam naturalis quam divinae, atque etiam humanae, si modo iusta sit, est secundum rationem: quinimo lex idem potest, quod rationis regula, ad quam sunt opera nostra exigenda et collimanda. Cum ergo homo, animal sit rationale, omnia huiusmodi opera, natura sua, potest facere. Interest tamen, quod homo in statu innocentiae, propter integritatem naturae, cuncta valebat praestare, sed in puris naturalibus, et in statu naturae corruptae, non item, nisi leviora et pauciora. At vero aliter usurpatur hoc quod est servare praecepta: nempe, non solum quantum ad substantiam, sed etiam quantum ad modum. Quod alii dicunt, quantum ad intentionem Dei praecipientis, unde omnes derivantur leges. Quae quidem intentio est, ut, sua suffulti gratia, per merita impletionis legis adipiscamur praemia aeterna: iuxta illud Evangelii, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.¹⁴ Atque hoc modo accipitur, ubicunque simpliciter dicitur, impleri mandata Dei: prior enim est modus implendi imperfectus. Et isto modo, nec in statu naturae integrae, nedum in hoc nostro, adimplere homo vel minimum potest absque gratia, gratuito nos prius cum Deo reconciliante. Cuius contrarius fuit error Pelagii. Haec est sententia, a qua nullus abscedit theologus. Quam cum copiosius a nobis, exactiusque de homine collapso cap. 22. sit confirmanda, satis hic fuerit enuntiasse. Dixerim, praecepta iuris naturalis: quoniam cognitionem fidei supernaturalium habere neque homo potest, nec vero angelus, citra speciale auxilium Dei.

Assertio quarta.¹⁵ Sufficiens quoque fuerat homo in flore originalis iustitiae, alia seclusa gratia, diligere Deum super omnia, naturali dilectione: non tamen, ita ut esset meritoria, et Deo accepta ad vitam aeternam. Conclusio est pariter S. Tho. q. citata, 1. 2. ar. 3. Cuius idcirco solius testimonium profero, quod nemo sit theologorum, qui non in eandem sententiam subscribat. Atqui demonstratur sua ipsius ratione. In illo statu, seclusa gratia, virtute homo poterat naturali bonum totum exequi, quod sibi esset connaturale: talis autem est dilectio Dei super omnia: ergo illa erat sibi a natura possibilis. Secunda praemissa, sic ex media natura rerum exprimitur. Una quaelibet res ita nata est appetere et agere, uti nata est esse (sententia est Arist.¹⁶ 2. physi.) omnes autem creaturae, suo quaeque ordine sunt, propter Deum: ergo omnes se suo modo diligunt propter Deum: ut auctor est Diony.¹⁷ in lib. de di. no. ubi ait, quod Deus convertit omnia ad amorem sui ipsius. Unde cum, natura tunc sana, nulla esset illecebra, aut res alia quae ipsam a sua inclinatione remoraretur, consequens sit, ut se homo illa attat, et sua cuncta officia in Deum referret, quod est ipsum super omnia diligere. Quod si explicatius rationem hanc perspicere est animus, animadverte, quod Deus benedictus, quippe qui bonorum nostrorum non indiget, non propter nos, aut res alias extra se quicquam condidit, sed propter se potissime, ut sibi deitatem exereret, et quodam pacto in nos propagaret.¹⁸ Hoc enim inter deum et res conditas interest, quod creatura agit amore concupiscentiae, videlicet, gratia adipiscendi finis aut conservandi: hac enim causa animalia partis alimentis utuntur, ut vivant: atque sibi similia pro gignunt, in quibus species suas perpetuo custodiunt. Deus autem non sic, sed ex sui amore proprio benevolentiae, mundum effinxit, ut suum esset nomen, ad suam ipsius gloriam, effusissimum.¹⁹ Creatura denique agit ceu discipulus, qui scholas causa comparandae scientiae frequentat. Deus autem, uti magister, qui prae suae amore sapientiae effusam in alios avide curat. Quocirca ut Deus omnia propter se fecit et amat, eandem rebus, quas ex nihilo efformavit, propensionem inseruit, ut suum videlicet prae se ipsis amarent auctorem: et maxime homo quem universorum dominum instituebat. Solet eadem veritas exemplo etiam num commonstrari de partibus rei naturalis:²⁰ videlicet de brachio, cum sui se periculo et dispendio pro capite exponit, ubi agitur salus totius. At bino responso contendunt non nulli cauillari et eludere exemplum hoc. Primum quod brachium non se exponit pro capite, sed pro seipso, ut quod in capite ipsum met periclitatur. Falsitas tamen huius inde patet, quod cum brachium pereat, ut caput contegat, vanum est dicere, suam propriam salutem intendere, et non potius totius personae. Altera responsio est Scoti. 3. dist. 27. quod manus non se exponit, sed homo ipse exponit manum, ut se ipse defendat. Unde non sumitur argumentum, quod manus diligat totum plus quam se, verum quod totum diligat se plus quam manum. Ad hoc tamen respondetur, quod quanuis totum suppositum sit, quod utitur partibus, est tamen testimonium, quod sicut suum est naturale ius imperare membris, ita sit et naturalis ille appetitus membrorum obtemperandi. Quemadmodum cum aqua ad replendum vacuum ascendit, nullo modo movetur contra naturam suam, imo illa est sua propria natura. Quandoquidem non propter partes totum, sed propter totum effectae sint partes. Et eodem modo omnia bona creata sunt propter Deum, qui est universale bonum. Quin vero ex his, philosophi naturae principiis docti sunt, teneri etiam civem pro Republica mortem oppetere. Colligitur ergo intimum esse a natura homini, Deum supra se diligere. Quod, natura quidem integra, plene facere poterat, corrupta tamen, propter obstacula impendio multa haud quaquam ita id valet, ut omnia opera in ipsum referat. Veruntamen prudentem hic lectorem non praetereat (quod cap. 22. repetendum nobis est) binam esse dilectionem Dei super omnia: alteram naturalem, alteram quae est ex caritate divinitus derivata:²¹ ita enim consentienter docent theologi. Unde S. Thom. loco citato, primum contra conclusionem hanc format tale argumentum, Diligere Deum super omnia, proprium munus est caritatis infusae, per spiritum sanctum qui datur nobis, ut habetur Rom. 5. ergo id non poterat ab homine in statu innocentiae per sua naturalia fieri. Ad quod respondet, quod caritas diligit Deum super omnia, eminentius quam natura. Natura enim diligit eum super omnia, prout est principium et finis naturalis boni: caritas autem, secundum quod est obiectum beatitudinis, et secundum quod homo habet quandam cum ipso societatem spiritualem. Haec ille.

Quinta utique et postrema propositio est.²² Poterat homo in illo statu per donum sibi collatum perseverare, si voluisset. Haec statuitur ab Augustino de correp. et gratia cap. 12.²³ ubi ait, primo homini, cui datum fuit posse non peccare, datum subinde fuisse adiutorium perseverantiae: non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Et paulo post, Non accepit hoc donum Dei primus homo, id est, in bono perseverantiam: sed perseverare vel non perseverare, in eius relictum est arbitrio: cum voluntati sine peccato institutae nihil concupiscibiliter resisteret. Igitur sententia Augustini, eademque verissima est, quod non accepit Protoplastus donum, ut semper perseveraret. Haud enim fuit in gratia confirmatus. Qualiter fuerunt Apostoli, ne lethaliter delinquerent, et sacratissima virgo, ne offenderet, vel venialiter. Necque (quod minus est) habuit illam gratiam, ut re vera perseveraret. Etenim si hanc accepisset, nunquam cecidisset.²⁴ Attamen possibilitas perseverandi commissa est libero arbitrio suo. Et ideo eleganter ait August. quod quanuis Adam recepisset gratiam, ut posset non peccare, si vellet, egregii vero sancti evangelici, ut martyres, copiosiorem acceperunt nempe ut non solum possent quod vellent, sed ut firmius vellent id quod possent. Adam enim terrente nullo, et insuper contra Dei terrentis imperium, libero usus arbitrio, non stetit in tanta non peccandi felicitate. Isti autem non dico terrente mundo, sed saeviente, ne starent, steterunt in fide. Cum videret ille bona praesentia quae fuerat relieturus, isti autem futura bona quae accepturi fuerant non cernerent. Haec August. commendans gratiam CHRISTI, prae illa quae fuit in Adam. Subhaesitet hic quispiam forte.²⁵

Num causae etiam aliae vel occasiones poterant tunc occurrere ad peccandum, praeter sensualitatem, quam iustitia coercebat. Poterant equidem ad peccandum mortaliter, uti fuit tentatio serpentis. Quoniam primum peccatum esse non poterat, nisi mortale, per quod perderetur felicissimus ille status. Veniale nanque nec satis erat ad deiiciendum hominem ab illo statu, neque illo durante, fieri poterat: eo quod neque poterat tunc accidere malum ullum. Quam opinionem S. Tho.²⁶ 1. 2. q. 89. ait esse doctrinam communem. Et quanuis non desint, qui contra opinentur, id tamen convincitur ex effectu cum primis venialis peccati, quod non potest non esse dignum aliqua poena. In illo vero felicissimo statu, ut auctor est Aug.²⁷ tum locis citatis, tum etiam 14. de ciui. dei. cap. 10. nihil inesse poterat mali, quod hominis feliciter viventis animum unquam offenderet. Quinimo expresse subdit, quod erat devitatio tranquilla peccati, qua manente, nullum omnino aliunde malum, quod contristaret irrueret. Si ergo erat devitatio tranquilla peccati, nullum esse poterat veniale. Sed id praeterea deducitur ex causis peccandi venialiter, quae tunc nullum haberent locum:²⁸ quia nec essent tunc subiti motus sensualitatis, nec motus rationis repentini absque deliberatione. Nec esse poterat in corpore lassitudo ulla: quippe quod semper vegetum erat et solidum, et quod animo obsequeretur aptissimum. Neque vero prorsus a re ulla extrinsecus immineret periculum ullum: alias non esset felicissimus status, qualis paradisi vocabulo designatur. Et haec de secundo statu eorum quatuor, qui sunt a nobis propositi, satis sint. Cetera cap. 20. et sequentibus copiosius.

Postquam in fastigio felicitatis conditum hominem enarravimus, qualem in terris habere potuit, consequitur ut de peccato dicamus, in quod sua inde voluntate prolapsus, suam quoque posteritatem demisit. Hic enim tertius est hominis status, quem sumpsimus describendum: in quo adeo reliqua pars huius libri collocanda est. De peccato ergo originali haec ferme sex sunt, partim consyderatione, partim disputatione digna, quae fuerunt nobis a sacrosancta synodo in disputationem producta. Nempe an sit, id est, an ab Adam in omnes posteros transierit: quae causa illius: quid sit, et quomodo traducatur: quaenam sint eius effecta, ac denique poena. Nam de remissione, quanuis cap. 11. quaedam contra Lutheranos dicemus, tamen lib. 2. tanquam in proprio loco, agendum nobis est. Porro membrum primum non est, quod in disceptationem iam nunc mittatur: quoniam nec est qui in dubium repetat, nisi qui Pelagianorum haeresim moliretur resuscitare. Lutherani autem quibus cum nobis hoc aetatis res est, adeo a Pelagianis procul defugiunt, ut in alterum extremum e regione impingant.¹ Constitutissimum ergo nobis sit, tanquam fides catholica, omnes, quotquot ab Adam naturali generatione cadunt, peccatum contrahere originale.² Cum haec et id genus universales orationes enuntiaverimus, nollem me quispiam de conceptione sacratissimae virginis in suspitionem vocaret. Nam et si Concilium praesens, nihil de hac re definiendo, sed decretum Sixti consultissime innovando ius cuique liberum fecerit in utramlibet partem disserendi, nihil mihi tamen minus est cordi. At vero utrumvis intellectum permittente Ecclesia, glossando explicuerint huius vel illius opinionis auctores, tamen verba scripturae et sacrorum canonum absque additamento sunt universaliter, uti iacent, proferenda: ne eorum adulteretur synceritas. Eo vel maxime, quod, ut est manifestissimum, opinio de conceptione, nova est: et ideo nihil mirum, si apud S. Patres nemo a generali sententia filiorum Adae fuerit exceptus, praeter solum CHRISTUM. Quem ea duntaxat causa eximunt, quod non fuerit ab Adam per virum seminatus. Ut ergo citra disputationem de sanctissima Dei matre in digressum redeamus, huiusce catholicae veritatis de originali peccato certissima in thesauro scripturae, et nova sunt, et vetera testimonia. Ecce enim (inquit David) in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.³ Et Ecclesiasticus, A muliere initium factum est peccati, et per illam omnes moriuntur.⁴ Quo et vir ille ex Gentibus simplex et rectus alludebat, ubi diei qua natus fuerat homo, tam multa imprecabatur mala. Aperuit enim Iob os suum, inquit scriptura, maledixit diei suo, et locutus est, Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est, conceptus est homo.⁵ Sane agnoscens vitiatum illum conceptum causam cunctorum esse, quae mortales mala perpetimur. Et cap. 14. Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine? Et cap. 25. secundum septuaginta interpretes, Nemo mundus absque sorde: neque infans, cuius est unius diei vita su per terram. At quod sub nube in Patrum erat vaticiniis, in meridie evangelica aperte proditum est. Huc enim ferme pertinet argumentum Pauli ad Romanos, ut ostenderet Iudaeos⁶ omnes et Graecos, universum scilicet genus humanum sub peccato esse: neque esse distinctionem, sed peccasse omnes, et egere gloria Dei. Quod multo explicatius paulo inferius exponens ait, Per unum hominem peccatum in mundum transiit, et per peccatum mors: et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt.⁷ Et subdit, quod mors pertransiit in eos etiam, qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae, id est, actualiter propria voluntate. Scilicet ut dilucidius explicaret, quomodo peccato Adae omnes peccaverunt, siquidem propter illud moriuntur. Et Gal. 3. Conclusit (inquit) scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide IESU CHRISTI daretur credentibus.⁸ Et Ephe. 2. Eramus natura filii irae. His nihilominus, hisque similibus permultis locis scripturae non obstantibus, fuit Pelagius cum discipulis suis Celestio et Iuliano, qui peccatum⁹ Adae aliis, praeter ipsum, quibuspiam nocuisse, negare pertenderint: eo versum verba Pauli detorquentes, quod omnes in Adam sola imitatione peccassent, non tamen, quod aliquid inde culpae generatione contraherent, cuius exitialis haeresis, cum alii S. Patres, tum maxime acerrime Aug. firmissimis testimoniis reos fecit, et id quidem frequentissimis eius opusculis. Primum, Hypog. ar. 2.¹⁰ ubi ex illa forma loquendi Pauli, In quo omnes peccaverunt, urget quod non solum imitatione in illo peccavimus, sed quod cum ille peccavit, natura in illo tota peccavit. Unde solus, inquit, dominus IESUS CHRISTUS absque semine ex virgine factus est homo, et expers delicti natus est Deus et homo. Et paulo post, super illud omnes peccaverunt, et egent gloria Dei. Dicendo, inquit, omnes, nullum excipit: quinimo totum declaravit genus humanum. Et lib. de peccatorum meritis et baptismo parvulorum, cum aliis compluribus, tum praesertim id convincit comparatione illa Pauli, Iudicium ex uno in condemnationem, gratia autem ex multis delictis in iustificationem.¹¹ Cui nihil conquadrat imitatio peccandi: quin vero exprimitur, quod quemadmodum in Adam, antequam essemus, peccavimus, qua porro culpa naturali generatione inficimur, ita in passione CHRISTI, ab omnibus delictis nondum nati liberabamur, si illa modo nobis per gratuitam regenerationem applicaretur. Unde lib. 2. cap. 10. percontatus quaestionem in forma, utrum qui omnino nunquam ullum peccatum habuerit habiturusve sit, non solum quisquam natorum hominum sit, verum etiam potuerit aliquando esse, vel possit: ita respondet, Hunc prorsus, praeter unum mediatorem Dei et hominum hominem CHRISTUM IESUM, nullum vel esse, vel fuisse, vel futurum esse, certissimum est.¹² Et adversus Iulianum eandem rem omnium S. Patrum suffragiis persequitur. Inter quos citat Ambrosium super Lucam:¹³ ubi ait, Solus per omnia natus de femina sanctus dominus IESUS est, qui terrena contagia corruptelae immaculati partus novitate non sensit. Ubi id prorsus in causa ponit vendicandi CHRISTI ab originali peccato, quod non fuerit virili semine conceptus. Et in lib. de arca Noe, de eodem servatore nostro, Solus, inquit, potuit iustus esse, cum generatio omnis erraret, nisi natus ex virgine generationis obnoxiae privilegio minime teneretur. Et ne omnium sigillatim catalogum denarremus, ita lib. 2. circa finem concludit adversus Iulianum Aug. Propter quam catholicam veritatem, sancti ac beati, et in divinorum eloquiorum pertractatione clarissimi sacerdotes Irenaeus, Cyprianus, Reticius, Olympius, Hilarius, Ambrosius, Gregorius, Innocentius, Ioannes, Basilius, quibus addo Presbyterum, velis nolis, Hieronymum, ut omittam eos, qui nondum dormierunt, adversus vos proferunt de omnium hominum peccato originali, obnoxia successione, sententiam, unde neminem eruunt, nisi quem sine lege peccati repugnante legi mentis, virgo concepit.¹⁴ Haec Aug. Et lib. 6. eosdem haereticos pondere illius loci urgentius premit, qui est 1. Corinth. 5. Si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt, pro quibus mortuus est CHRISTUS.¹⁵ Quam Pauli collectionem quam oculatissime observat his verbis. Consequens ergo esse voluit Paulus, ut omnes intelligantur mortui, si pro omnibus mortuus est CHRISTUS. Quia ergo non in corpore (scilicet necesse est omnes mori) restat, inquit, ut in peccato mortuos esse omnes, pro quibus mortuus est CHRISTUS, nemo neget, nemo dubitet, nisi qui se negat aut dubitat esse Christianum. Hactenus ipse Aug. Concedens nanque Iulianus CHRISTUM, etiam pro parvulis fuisse mortuum, negabat eosdem in peccato concipi. Arguit Aug. Si re vera non fuerunt in peccato concepti, nunquam fuerunt mortui spiritualiter. Quod si mortui non fuerunt, nec CHRISTUS pro illis mortuus est: attestante Paulo, quod CHRISTUS non fuit mortuus, nisi pro his, qui vere fuerunt mortui. Quemadmodum Rom. 5.¹⁶ ait, In hoc commendat suam caritatem Deus in nobis, quoniam cum peccatores essemus, CHRISTUS pro nobis mortuus est. Non ergo est mortuus, nisi pro iis, qui vere fuerunt peccatores. Unde idem Apostolus Rom. 8.¹⁷ Solum CHRISTUM redemptorem asserit venisse in similitudinem carnis peccati, ut omnes quotquot fuerunt redempti, non in similitudinem, sed vere intelligantur venisse in carnem peccati. Quem locum Aug.¹⁸ lib. 1. de nup. et concup. cap. 12. ubi de connubio Ioseph et Mariae sermonem habet, ita enarrat. Solus ibi nuptia lis concubitus non fuit, quia in carne peccati fieri non poterat sine illa carnis concupiscentia, quae accidit ex peccato, sine qua concipi voluit, qui futurus erat sine peccato: non in carne peccati, sed in similitudine carnis peccati. Ut hinc etiam doceret, omnem quae de concubitu nascitur, carnem esse peccati: quandoquidem sola, quae non inde nata est, non fuit caro peccati. Hactenus Aug. Ex his ergo toties resumptis universalibus S. Tho.¹⁹ 1. 2. q. 81. art. 3. ubi quaerit, an peccatum Adae transeat in omnes homines, indubie respondet his verbis, Respondeo, quod secundum fidem catholicam, firmiter est tenendum, quod omnes homines, praeter solum CHRISTUM ex Adam derivati, peccatum originale ex Adam contrahunt. Nam ita respondet Paulus, Mors in omnes pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Denique Pelagius atque Celestius de hac haeresi damnati sunt in concilio Milevitano et Africano,²⁰ auctoritate etiam Innocentii et Zozimi, summorum pontificum: Verba sunt Concilii Milevitani cap. 2. Item placuit, ut quicumque parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat, aut dicit, in remissionem quidem peccatorum eos baptizari, sed nihil ex Adam trahere originalis peccati, quod regenerationis lavacro expietur: unde fit consequens, ut in eis forma baptismatis, in remissionem peccatorum, non vera, sed falsa intelligatur, anathema sit. Quae verba inter decreta relata sunt de consecratione, dist. 4.²¹ Quo et sententia Augustini transfertur de fide ad Petrum. Ea sic habet, Firmissime tene et nullatenus dubites, omnem hominem, qui per concubitum viri et mulieris concipitur, cum originali peccato nasci, impietati subditum, mortique subiectum: et ob hoc naturaliter irae nasci filium. Id quod et in nostra modo sancta synodo Tridentina innovatum est Sess. 5. can. 4. Et haec de primo puncto, an sit.

Causa orig. pecca.— Altera originalis culpae meditatio est de causa. Hanc ferme Patres hunc in modum declarant. Cum in Adam tota natura humana virtute consisteret: utpote qui ad gignendum propagandumque genus nostrum una esset plantatio, iustitiam illam originalem (de qua cap. 2. loquebamur) non solum sibi, sed suae in perpetuum soboli suscepit. Sane quam tota deinceps hereditario iure simul cum natura generando susciperet: si modo in gratia et amicitia Dei fidus homo persisteret. Aequa ratione praeceptum illud, quo esu ligni scientiae sub mortis comminatione fuerat interdictus, ita ei positum est, ut tota in eo natura obligaretur. Quamobrem sic ob suam praevaricationem iustitia illa, quam susceperat, multatus est, gradumque illo felicissimo depulsus, ut universos simul mortales eodem reatu complicuerit, eodemque subinde miseriarum coniecerit. Porro autem¹ quo causa haec explicatio fiat, duo pariter alia explanari operaepretium est, quae superiori capite sunt a nobis proposita: sane quidnam sit originale peccatum, et quo pacto generationum serie transfundatur. Est enim hoc disertissimo etiam cuique explicatu difficillimum: de quo proinde, ut meam fatear inscitiam, nihil hactenus legi, quo non desiderem amplius. Causa vero huius perplexae ambiguitatis est, quod cum ratio culpae in actuali peccato sit manifesta, vix tamen inde possumus naturam originalis rimari. Est enim peccatum (ait contra Faustum lib. 22. Aug.²) dictum vel factum, vel conceptum contra legem dei. Ubi ostenditur ratio culpae, esse deflexus ille operis, et declinatio a lege dei, et rationis regula: veluti dum Adam lineam sibi praescriptam transgressus, comedit de ligno scientiae. Cum ergo homo dum concipitur, nondum iudicii et libertatis compos, neque ad legem normam agere, nec inde deviare possit, labor est maximus declarare quomodo in eo sit ratio verae culpae, quae ex peccato Adae fuerit nostrae impressa naturae.

Confess. de pec. orig.— Haec autem de hoc peccato in confesso sunt omnibus catholicis. Primum. Quod non est proprium nostrum ex parte causae, id est, quod propria nos voluntate commisimus. Fuerunt equidem olim, referente lib. 1. de peccat. me. Augustino, qui eo sunt amentiae collapsi, ut dice rent parvulos baptizari in remissionem peccati, quod eis esset proprium hoc modo, et personale. Sed non usque adeo, inquit, sanctus ille pater, de humanis sensibus desperandum est, ut hoc cuipiam persuadeat. Adeo³ est evidentissimum nondum tunc elucere rationis aut voluntatis usum. Haud tamen quaquam negandum est, esse voluntarium: ut cap. 14. lib. 1. retract. admonitos nos idem voluit: ubi sustinens nullum esse peccatum, nisi voluntarium, subiicit. Illud quod in parvulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utuntur arbitrio voluntatis, non absurde vocatur etiam voluntarium, quia ex prima hominis mala voluntate contractum, factum est quodammodo hereditarium. Et infra cap. 15. contra Pelagianos, negantes peccatum originale in parvulis, eo quod nondum uterentur voluntatis arbitrio, ait. Quasi vero peccatum quod eos ex Adam dicimus originaliter trahere, id est, reatu eius implicatos, et ob hoc poenae obnoxios detineri, usquam esse potuerit, nisi in voluntate, qua voluntate commissum est, quando divini praecepti est facta transgressio.

Secunda confessio.— Secunda confessio catholica est, quod est nobis proprium ex parte subiecti, id est, quod est vere in nobis. Ad hunc sensum, quod vere, atque (ut physici aiunt) formali denominatione sumus peccatores. Ita enim ait Paul. quod cum peccatores essemus (et loquitur de originali) CHRISTUS pro nobis mortuus est. Est itaque si subiectum spectes, proprie nostrum: si vero causam, neque proprium nobis, neque nobis voluntarium, sed ex necessitate naturae: iuxta illud Pauli, Eramus natura filii irae.

Tertia est quod sit vere peccatum.— Sed tertio atque omnium maxime pro indubitato quivis habere debet, qui non vult ipse Pelagianus haberi, quod vere et proprie sit peccatum. Non enim defuerunt (uti refert Magister sentent. lib. 2. dist. 30. qui crederent non esse in nobis veram culpam originalem, sed tantum reatum poenarum et calamitatum, quibus ob peccatum Adae obnoxium est genus humanum: illumque eo sensu dici peccatum, quod sit effectus peccati. Nec desunt modo, non solum ex Lutheranorum prosapia (nam sunt in diversa symbola discissi) verum ex numero etiam eorum, qui se catholicos arbitrantur, qui ex Homero inter theologos prodeuntes, sustinere pergunt, vel nullum esse originale peccatum, vel non vere et proprie esse culpam, cum quibus paulo post sumus congressuri. Nunc interim admonemus non solum nos reos nasci poenae, sed vere in culpa, et propterea in reatu poenae. Id quod loco nuperrime citato ait Aug.⁴ scilicet, reatu peccati Adae implicatos: et ob hoc poenae obnoxios. Et super Psal. 50. explicatius, ideo, inquit, se in iniquitatibus dicit conceptum David, quia in omnibus trahitur iniquitas ex Adam, et vinculum mortis. Nemo enim, ait, nascitur nisi trahens poenam, et meritum poenae. Meritum autem poenae, peccatum est. Omnis ergo qui nascitur per carnis concupiscentiam, peccatum trahit. Haec ille. Et Hypog. ar. 2. Peccatum Adae non solum ipsum, sed omne necavit genus humanum: cum eius damnationem simul et culpam suscepimus. Sed quid opus est Augustino teste, ubi tam est Pau. perspicuus et irrefragabilis iudex?⁵ Nam per unum, inquit, hominem peccatum in mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Ecce non solum mors, poenaeque sed culpa prius in nos transiit, et idcirco poenae. Item. Ideo Adam fuit forma CHRISTI, quia sicut ex gratia CHRISTI vere iustificamur, ita Adae delicto omnes iniusti sumus, et vere peccatores. Qui ergo hoc veritatis clarissimum lumen refellit, cuiuscunque is fuerit ordinis, haereticus censeatur. Quippe qui (ut verbis Aug. supra citatis utamur) non firmissime teneat omnem hominem, qui per concubitum viri et mulieris concipitur, cum originali peccato nasci, impietati subditum, mortique subiectum: et ob hoc irae nasci filium. In quod hominum genus anathematis sententiam pronunciauit cum olim Milevitanum concilium, tum etiam (ut cap. 7. dicebamus) et nostra modo sancta synodus consultissime propter istos contumaces.

Quarta consideratio.— Hinc demum quarto pervestigandum nobis est ubinam abdita sit ratio originalis culpae: porro ut intelligamus, quidnam sit nobis cum Adam commune, quod vere sit in nobis peccatum: et id quidem non per modum actus, sed absque usu per modum habitus. Atqui in Adam praeter transeuntem actum peccati, qui in nobis non perstat, duo fuerunt reliqua, inde effecta: nempe privatio iustitiae, et dissolutio concupiscentiae carnis, quae habenis soluta, effraenis fertur in obiecta sensus, praeter rationis ordinem. Quae quidem ambo nobis proli suae communiter sunt congenita. Ex hoc bivio videntur Aug. et Ansel.⁶ in diversa digressi. Primus enim in locis suae doctrinae minime raris apparet concupiscentiam illa carnis constituere peccatum originale. Alter vero in lib. de con. vir. palam ait esse carentiam iustitiae, quae debuerat inesse naturae nostrae, Magi ster sent. lib. 2. dist. 30. Augustini (ut ipse iudicat) sententiam complexus est. Cuius quidem magistri opinione permulti sunt adducti. Alii sequuntur Anselmum S. Tho.⁷ 1. 2. q. 82. ut ambas conciliet opiniones, ait, concupiscentiam esse materiale (quod aiunt) in hoc peccato: carentiam vero iustitiae, formale. Ut si diffinire libuerit, dicas, peccatum originale, esse concupiscentiam, originali iustitia carentem.⁸ Haec vero, tametsi antiquitate sua et doctorum auctoritate praepolleant, non tamen sunt, de quibus Ecclesia aliquid diffinierit. quin vero concilium modo, et quidem meritissimo, nihil censuit, quidnam sit originale, sed sub lite inter doctores reliquit. Et ideo opus habet explicatione.

Concupiscentia qualitas morbida.— Magister sententiarum (ut videtur) et alii nonnulli sui asseclae commentantur, quod concupiscentia sit quaedam morbida qualitas, non in carne, sed in anima haerens. Hanc vocant fomitem, legem carnis, et tyrannum. Hoc sibi videntur elicere ex auctoritate Aug.⁹ de nup. et concup. lib. 1. cap. 25. ubi ait, quod haec concupiscentia non substantialiter manet, sed affectio est quaedam malae qualitatis, sicut languor. Et quod sit in anima, patet, quoniam adversus Iulianum lib. 5. ait, quod anima in carne, tanquam in vitiato vase corrumpitur. Et in quodam sermone de verbis Apostoli. Vitium, concupiscentiae est, quod anima non ex se, sed ex carne contraxit. Et ratione confirmatur, quoniam originale peccatum culpa est, culpa autem non est carnis, sed animae macula est. Colligunt ergo isti, quod peccatum Adae carnem suam infecit: caro autem infecta, commaculavit: et eam quam genuit: a qua carne, dum infunditur, anima qualitate illa morbida inficitur. Doctrina enim est Arist. 1. de anima, quod ex motionibus saepe animae afficitur corpus, et vicissim animus ex corporis qualitatibus.

Reprobatur opinio morbide qualitatis.— Sed re vera isti, nescio quibus hanc possint suam opinionem obtrudere. Nam quanuis animi motus: ut amor, verbi gratia, aut ira, calorem, vel bilim concitet corporis, vicissimque corporis alteratio animum etiamnum commoveat, quod tamen anima Adae qualitatem per modum habitus immanentem potuerit corpori infigere, quae in carne quoque inde genita perpetuo perseveret, per nullam est philosophiam persuasibile: atque multo minus, quod caro advenienti animae talem qualitatem impingat: sane cum qualitas corporis materialis sit, anima vero spiritualis. Mox, quod peccatum peculiariter Adae talem potuerit ingenerare in animis hominum qualitatem, ipsa per se res prodit esse commentum, nam esus ille ligni vetiti, non potuit talem suapte natura habere efficaciam: alias ex universis similibus peccatis, similis consequeretur effectus. Quod est deridiculum. Nisi eousque desipueris, ut effingas divino iudicio talem vim tributam esse illi peccato, eo quod in illo tota peccasset natura: id cuius nullum potest esse rationis, auctoritatisve, quo innitatur, pedamentum. At vero quod qualitas illa, etiam si esset possibilis, incassum admittatur, credaturque inesse, sic patescit. Namque¹⁰ ut nos simus rei peccati Adae, in quo culpa consistit, sine ulla qualitate explicari optime potest, ut paulo post videbitur. Et ut anima sequatur carnis cupiditates, nulla opus habet morbida qualitate: quoniam cum sit actus corporis, sensum per seipsa, nisi ratione contineatur, appetendo sequitur. Neque uspiam August. concupiscentiam animae infinuavit esse originale peccatum, sed solum concupiscentiam carnis: ut est ex suis cunctis operibus compertissimum. Igitur ubicunque dixerit, quod malum concupiscentiae non est substantia, sed affectio malae qualitatis, nihil aliud facit quam Manichaeos repellere, qui dicebant malum in nobis, esse substantiam ingenitam a Deo malo: contra quos ait, quod malum concupiscentiae non est in nobis a natura, quam Deus sanam fecit: sed accidentaliter nobis adiacet ex culpa primi hominis. Et ubivis, vel ipse, vel alii sancti aiunt animam infici ex carne, tanquam ex vase, id penitus docent, quod anima non trahit hoc malum, eo quod eadem emigret ex corpore in corpus: ut Pithagorici et Platonici comminiscebantur: neque vero inde, quod animae educantur de potentia materiae, et ita ab anima in animam descenderit hoc malum, per hoc quod anima filii fiat a patre, sicuti in brutis animalibus: sed quod licet anima cuiuscunque a solo Deo creetur, nihilominus non a Deo contrahit peccatum originis, verum inde quod infunditur carni seminatae ab Adam. Quod in summa est dicere, hominem concipi in peccato, quia concipitur filius Adae. At quod isti adiiciunt, culpam esse non in corpore, sed in anima, id nos ultro et libentissime confitemur. Veruntamen inde non sequitur, quod sit qualitas a carne producta, sed certe reatus naturae concretus, ut iam modo palam facturi sumus.

Aliter alii, menti August.¹¹ veroque propius, asstruunt, concupiscentiam carnis esse originale peccatum. Id quod ita possunt ex Augu. colligere. Ait enim lib. de pec. me. cap. 16. quod quando peccavit Adam, non obediens Deo, tunc eius corpus gratiam perdidit, qua eius animae omni ex parte obediebat. Tunc, inquit, ille extitit bestialis motus pudendus hominibus, quae in sua erubuit nuditate. Et infra. Ex hac igitur inobedientia carnis, ex hac lege peccati et mortis, quisquis carnaliter generatur, regenerari spiritualiter opus habet, ut non solum ad regnum Dei perducatur, verum etiam a peccati damnatione liberetur. Hanc vero ego mihi basim disputationis¹² ex August. de concupiscentia praeiecerim, non solum pro scholasticis catholicis, sed adversus lutheranos: qui concupiscentiam adeo contendunt esse peccatum, ut maneat etiam in baptizatis peccatum. Vocat enim hic concupiscentiam Aug. sensualitatem, iustitia originali solutam. Et hanc videtur hic dicere esse peccatum, propter quod sumus baptismate regenerandi. De qua lib. eorundem. 2. capitul. 4. Concupiscentia, inquit, tanquam lex peccati, manens in membris corporis mortis huius, cum parvulis nascitur, in parvulis baptizatis a reatu solvitur, ad agonem relinquitur, ante agonem mortuos nulla damnatione persequitur. Parvulos non baptizatos reos innectit, et tanquam irae filios, etiam si parvuli moriantur, ad condemnationem trahit. Et libro 3. retract. Concupiscentiae reatus in baptismate solvitur, sed infirmitas manet. Unde forsan S. Thomas¹³ 1. 2. q. 82. elicuit, Augustinum dicere, quod concupiscentia est reatus. Nam hoc verbum nusquam legi in Aug. nisi sanctus Thomas alium forsan sortitus est codicem. Hinc ergo conficiunt, concupiscentiam illam carnis esse originale peccatum. Quod revera, nisi quid sano modo interpretetur, nescio, salva gravissima auctoritate August. quis sibi in animum inducat, ut credat. Id quod ante nos, alii prudenter meditati sunt.

Arguitur quod concupiscentia non sit peccatum.— Prima ratio, quae huic sententiae adversa mihi se offert, sic habet. Illud quod in Adam prius, quam in nobis fuit, si in illo non erat peccatum, neque profecto erit in nobis: concupiscentia haec carnis in Adam non fuit peccatum, sed effectus et poena consequens peccatum: nam propter peccatum Adae sublata iustitia, defraenata laxataque est concupiscentia, non solum in sua persona, verum etiam in tota natura: ergo uti in illo non fuit peccatum, ita nec in nobis, sed effectus et poena peccati.

Secunda ratio.— Praeterea ne amphibologia nominis inanem reddat disputationem, originale peccatum (ut supra satis constabilitumus) vere habet rationem culpae, quae proinde, licet distinguatur ab actuali, est vera iniquitas: quippe ob quam fatetur Psalm.¹⁴ concipi nos in iniquitatibus: unde adeo consequitur, esse pravitatem, quae odio est Deo: propter quam homini nisi in CHRISTO regenitus, regno depellitur. Haec autem ratio haud unquam congruere poterit illi carnis concupiscentiae. Nam illa (ut tertio capite dicebamus) est homini ex principiis naturalibus innata, quam caeleste illud iustitiae donum compescebat. Ob idque non est illa pravitas, obliquitas et iniquitas, in qua consistit ratio peccati, quod Deus odio habet: sed poena est potius a Deo inflicta: sane qui naturam nostram iustitia illa propter peccatum expoliavit, in suis naturalibus desertam reliquit. Quocirca neque Adam, neque nos vituperamur, quod sumus sic concupiscibiles, sed eo quod culpam in Adam admisimus, ob quam amisimus ligamen, quo rationi tenebatur concupiscentia subdita.

Tertia ratio.— Ad haec. Peccatum proprie non est res illa, quae eadem manet in iustificato, quae erat in peccatore, concupiscentia autem eadem manet: ergo illa non est peccatum, sed plane reatus ille, qui remittitur dum regeneramur.

Quarta ratio.— Ut cuncta itaque complectar. Vis illa et potentia concupiscendi extra rationis ordinem, quae est in puero, imo vero quae sine actu et consensu est in adulto, non est illud, ob quod hereditate caelesti abdicamur: sed potius eodem peccato, quo exules facti sumus a regno, et fraenum quoque abruptum est concupiscentiae, et in mortem, aliasque calamitates incidimus: ergo non magis concupiscentia illa peccatum est, quam expulsio a regno, vel mors, aut morbi, vel aliae id genus aerumnosae miseriae, quae non aliter sunt peccata, quam quod sunt effecta peccati Adae. Nisi quod concupiscentia est praeterea nostrorum causa actualium criminum. Eandem patiuntur repulsam,¹⁵ qui iam modo excogitant, peccatum originale esse amorem terrenorum. Nam si id de actu amoris enuntiat, non quidem originale, sed actuale peccatum est: si vero de amore carnis intelligant, vel de inclinatione animae, qua apta est sensu sequi, eodem recidunt, unde priores modo depellebamus.

Neque est privatio iustitiae.— Eisdem ferme rationibus devincitur, peccatum originale, non esse privationem iustitiae originalis, ad sensum, quem plerique multi concipiunt, scilicet privationem rectitudinis totius hominis, quae erat in illo statu naturae integrae. Nam illa in Adam non fuit peccatum, sed effectus et poena peccati, prior natura, quam dissolutio concupiscentiae. Neque vero illa est pravitas et obliquitas perversae rationis, neque ob illam Deus extorres nos fecit a regno, sed propter antecedentem praevaricationem, et nos regno privavit caelesti et originali multavit iustitia.

Iustitia debita inesse.— Et secundum argumentum. Nam quod ferme doctores privationem iustitiae debitae inesse peccatum originale affirmant, si ita debitum sentiant, quod singulari praecepto fuerit eam Adam obstrictus, aut eius progenies custodire, certe falsum est, et cuius nulla possunt sacrorum auctoritate fidem facere, quoniam nullum legitur Adae mandatum positum, nullaque praescripta lex alia, quam, ne ederet de ligno scientiae: de quo si comederet, sequeretur eum poena, tum sublatae iustitiae, tum perinde subsequentis mortis: ergo revera, non iactura iustitiae, sed esus prorsus ligni, delictum fuit. Enimuero uti non aliter modo gratiam conferuare tenemur quam servando praecepta, neque homicidae, praeter homicidium, crimen aliud est, quod vel gratiam Dei perdit, vel vitam, si poenam luit capitis: ita neque aliter Adam obligabatur habere iustitiam, quam non transgrediendo praeceptionem de ligno, aut quamvis aliam naturalis iuris. Nec praeter esum pomi novum fuit illi crimen, iustitia denudari: atque adeo multo minus nobis, denudatos nasci. Quin vero, ut cumulatius dixerim, etiam si peculiari praecepto teneretur custodire iustitiam, deserere eam quidem tunc Adam, esset peccatum, non tamen aut se postmodum, aut nos privatos esse.

Ad haec. Si peccatum originale esset privatio (ut aiunt) iustitiae debitae inesse, consequens tunc fieret, ut in baptismo non remitteretur: quoniam nec illic restituitur iustitia, nec ullo debito resolvitur homo, quo ante obligabatur.

Peccatum orig. non est inimicitia Dei.— Alii, qui ex his anfractibus sese expedire contenderent, peccatum originale fingere possent, nihil aliud quam inimicitiam cum Deo: sed nec se isti credant signum defixisse. Nam inimicitia non est peccatum, sed effectus plane peccati. Eo enim quod quis Deum vel alium offendit, inimicitiam eius conflat. Et praeterea in infantibus manifestum est argumentum. Aut enim vis peccatum originale, odium esse, quo infans odit Deum, aut quo Deus odio habet ipsum. Primum nullum est, quippe cum infans nullum habeat voluntatis usum. Alterum non est peccatum, cum sit in Deo, sed est peccati opus: porro quod illud Deus odium, peccato provocatus, concipiat.

Igitur sunt hoc aetatis, qui quanuis non omnia, partem tamen horum argumentorum contra vetustam opinionem opponentes, ab ea defecerint: dicentes, non esse in singulis hominibus peccata singula originalia, sed unum illud, quod commisit protoparens, esse originale delictum, cuius omnes rei sumus, et a quo denominamur peccatores. Horum primicerius habetur Albertus Pighius,¹ vir profecto et pius, et doctus. Qui nihilosecius male de hoc audit, quasi peccata in nobis originalia omnino inficietur. At vero neque si sane ille, et absque praeiudicio audiatur, tantae damnabitur ignorantiae, neque si oculatius ipse sensum veteris opinionis aestimavisset, forsan eam repudiasset. Primum ergo, si ex nomine rem subiectam venari decet, originale peccatum, nihil aliud dixeris, quam peccatum a primo parente in prolem origine transsusum.

Quamobrem ex peccato illo, contagio nostra diiudicanda est.² Ut id quod erat in illo formalis ratio peccati, relictum cognoscatur in nobis per modum habitus. Et qui in illo effectus erant, iidem sint et effectus in nobis. Supponamus, exempli gratia primum peccatum Adae, fuisse esum ligni, praecesserit enim superbia, necne, nihil ad rem. Formalis tunc ratio illius criminis³ fuit obliquitas et deflexio animae per voluntatem a lege et ordine Dei. Et quia Adam gerebat personam totius naturae, quae in ipso susceperat beneficium illud iustitiae, permansurum in ea quandiu non peccasset, tota in ipso rea facta est illius praevaricationis, et ingrata invisaque effecta est Deo. Quare deordinatio eadem, et deformitas (ut verbis scholae utamur) illius actus mansit per modum habitus infixa naturae: quam proinde obliquitatem unam contrahimus cum eadem natura. Quocirca uti concedendum est, peccatum originale esse in nobis,⁴ ita neque est negandum, quo minus sit pro formali, carentia iustitiae originalis: si modo iustitia etiam ipsa similiter accipiatur pro formali. Iam enim supra c. 8. retulimus ex S. Thom.⁵ 1. p. q. 95. formale significatum iustitiae originalis esse rectitudinem animae ad Deum, materialia vero, rectitudines alias, scilicet inferiorum virium animae ad rationem: atque corporis ad animam. In Adam, si rem astimate consyderes, privatio iustitiae, quo ad primum ordinem, non fuit effectus peccati, sed formalis ipsa eius ratio: privatio vero contra eiusdem iustitiae, quo ad alios duos ordines, non ratio peccati, sed effectus fuit. Ad hunc ipsum eundem modum privatio in nobis rectitudinis prioris, est peccatum originale: privatio vero aliarum, est eiusdem peccati effectus. Quam forte distinctionem si inspexisset Pighius, et sui, nunquam inficias iissent, in nobis inesse originale peccatum. Attamen,⁶ ut in gratiam eius hoc vicissim subiungam verbum, si vel Pighius, vel quivis alius ita negasset, in nobis esse peccatum originale, ut diceret tantummodo nos contrahere reatum poenarum, quas de peccato Adae pendimus, non tamen reatum culpae, aperte pugnaret non solum contra Augustinum, verum contra Paulum: uti in tertia confessione cap. praecedenti demonstravimus, et cap. item proximo repetemus. Qui tamen diceret, non alio reatu culpae, quam illius transgressionis Adae, dum concipimur, pollui, nihil erroris portenderet, nisi quod leviter et absque ratione negaret, reatum illum esse carentiam iustitiae, modo exposito. Et ideo verissime et consultissime S. modo Triden.⁷ Syno. censuit, sess. 5. can. 3. peccatum, quod origine unum est, et propagatione transsusum, omnibus inesse, unicuique proprium. Igitur per ea, quae hic explicata sunt, diluuntur, quae superiori ca. contra opinionem Anselmi obiecimus. At quatenus res Augustinum spectat,⁸ qui docere videtur, concupiscentiam esse originale peccatum, imprimis interpretandus est, non de formali, sed de significato materiali: uti fidus eius interpres divus Tho. exposuit. Quandoquidem idem ipse ait,⁹ concupiscentiae reatum in baptismate solvi, remanente concupiscentia: reatus autem saltem in originali, idem est, quod forma peccati. Sed neque ita consyderanda est concupiscentia,¹⁰ esse materia seu substratum significatum peccati, uti est actus in actuali transgressione. Namque in actuali, actio substernitur obliquitati, ceu subiectum eius: quoniam per actionem ipsam divertimus a ratione, et divina regula: adeo ut actio ipsa proprie denominetur obliqua, et peccatum: sicuti nix colore est alba. In originali vero longe aliter: quoniam forma peccati nullatenus inest concupiscentiae, ut subiecto, sed animae, ubi inerat iustitia originalis, ut supra c. 5. diximus, vel (ut alii autumant) voluntati. Quare nec tam proprie concupiscentia denominatur peccatum, quam anima ipsa peccatrix, vel homo peccator. Veruntamen quoniam proprie in hoc genere peccati excogitari nequit materiale, sicuti in actuali, et concupiscentiae motus in vetita fuit primus ac proximus effectus abscedentis iustitiae, placuit Augustino vocare eam peccatum¹¹ quodammodo materiale, ut ostenderet rem esse malam et nocuam. Et id potissimum contra Pelagium, qui negabat rebellionem carnis effectum esse peccati: imo dicebat esse naturale bonum: ut est videre contra Iulianum. Et quod haec fuerit Augustiniana doctrina, evidentius liquebit, c. 12. Ubi induximus eum interpretantem Paulum, quod appellaverit concupiscentiam, peccatum, qua ratione est effectus peccati. Etenim si post baptismum sensualitas non censetur peccatum, nisi quia est effectus peccati, constat profecto, ut neque ante baptismum aliter sit peccatum. Tamesi tunc propter coniunctum reatum in anima, cuius ipsa concupiscentia proximus est effectus, dicitur materiale significatum peccati. Atqui hoc est, quod convincit disputatio, quam c. superiori, ad explicandam eius mentem contra verba Augustini extruximus.

Respondetur illis qui volunt in nobis esse orig. pec.— Sed tamen restat praeterea nobis respondendum ad eorum argumenta, qui arbitrantur nullam inesse formaliter nobis originalem culpam, sed ab illa prorsus quae fuit in Adam, omnes appellari peccatores. Primum.¹² Paul. solo illo peccato Adae ait, nos omnes peccasse. Unde Aug. de pecc. me. lib. 1. c. 10. super illo verbo. In quo omnes peccaverunt. Si intellexeris, inquit, in quo peccato, certum manifestissimumque est, alia esse propria cuique peccata, in quibus ita tantum peccant, quorum peccata sunt, aliud hoc unum, in quo omnes peccaverunt, quando omnes, ille unus homo fuerunt. Si autem intellexeris, in quo uno homine, quid, inquit, ista manifestatione manifestius? Nempe legimus iustificari in CHRISTO, qui credunt in eum, propter occultam communicationem, et inspirationem gratiae spiritualis, qua quisquis haeret domino, unus spiritus est. Hactenus August. Allusionis conclusionem lectori relinquens, qui intelligat sic omnes peccasse in Adam per communicationem suae culpae, in quo una eramus caro, ut iustificamur in CHRISTO, in quo unus efficimur spiritus. Et Hypog. lib. 2. Cum peccavit (ait) homo, natura peccavit: et facta est natura iam peccatrix, id est, vitium habens peccati. Eodem pertinet illud. Unius delicto multi mortui sunt. Et per unius inobedientiam, peccatores constituti sunt multi. Unde Aug. lib. 1. retract. c. 15. ait, (ut supra iam citauimus) unius Adae reatu nos esse implicatos, cuius voluntate commissum est illud pecca tum, quod originaliter trahimus. Unum ergo illud peccatum quo omnes peccavimus, origine contrahimus, et non plura.

Ad haec veruntamen ac his similia respondentes concedimus, quod illo tantum peccato Adae peccavimus omnes, ut liquido monstratum est, quoniam dum animam recipimus, non peccamus, sed concipimur in peccato. Nec dicendus est quis originaliter peccare¹³, sed peccatum originaliter trahere cum natura. Nec negandum est peccatum Adae esse illud, quod contrahimus. Id tamen fit per hoc, quod reatus ille peccati (ut diximus) relictus est in natura, quae in Adam peccavit. Et ideo ut omnes trahimus naturam ab Adam, suam quisque propriam recipiendo, ita et omnes contrahimus peccatum eius, per hoc quod in singulis est deviatio illa et obliquitas animi a Deo, qua proinde cuncti contagione culpae sic inficimur, ut singulas singuli contrahamus maculas. Tametsi reatus ille in nobis non sit positiva qualitas, sed mera privatio iustitiae (ut diximus) quoad formale. Quapropter cum in remissione¹⁴ originalis restituatur nobis gratia in ordine ad Deum, non tamen vires inferiores in ordine ad rationem, optime ait S. Tho. ut supra ca. 5. citauimus, quod in baptismate restituitur iustitia originalis, tantum quo ad formale. Quomodo autem per voluntatem¹⁵ tunc Adae omnes peccavimus, commodatissimo exemplo dilucidat idem S. doctor. 1. 2. q. 81. ubi ait, quod quemadmodum omnia membra sunt unus homo, et ideo voluntas totius reputatur omnium membrorum, ita omnes eramus in Adam quodammodo unus homo, quamobrem voluntaria inordinatio sui peccati, manet in tota natura, quam generatione recipimus. Manet scilicet, per modum habitus: sicuti in homine transeunte actu peccati, manet obliquitas animi: quoadusque per gratiam restituatur in ordinem.

Subiiciunt hic praeterea¹⁶ theologi exemplum ad explicandum, quemadmodum in Adam peccaverimus omnes, de rege munificentissimo, qui servum in filium adoptatum heredem amplissimae substantiae inscriberet, cuius beneficii tota eius posteritas potiretur: ea tamen lege, si in gratia eius perduraret, ubi tame primum crimen in regem admitteret, hereditate illa excederet. Exemplum antiquum est, nec minime ad rem accommodum. Nanque haud prorsus dissimili modo donaverat Deus in Adam naturam nostram originali iustitia, Mihi vero Paulus est¹⁷, qui rem videtur optime explicare: ubi ait, Adam gessisse formam futuri CHRISTI. Inde nanque antethesis culpae Adae et gratiae CHRISTI relucet, ubi de novo Adam accedente ad baptismatis aquam, ait pater caelestis, Hic est filius meus dilectus¹⁸, in quo mihi complacui. Est enim perinde, acsi dixisset. Veluti Adam fuit, in quo uno tota eius natio mihi displicuit, quae sibi naturali generatione succedit, ita (quasi antidotum) hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacui: id est, in quo uno, quotquot baptismate in ipso fuerint renati, in gratiam mihi reconciliati, placebunt. Quod et Paul. ait, Sicut per inobedientiam¹⁹ unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita per unius obedientiam, iusti constituuntur multi. Omnes ergo in Adam peccasse²⁰, nihil aliud est, quam naturam nostram, ob participium suae culpae, ingratam invisamque esse Deo. Et ideo tota eius soboles nascimur filii irae. Sicut in CHRISTO iustificari, est, quod ob eius gratiam nobis participatam omnes sumus Deo grati. In quo proinde renascimur filii misericordiae.

Per haec demum²¹ liquidum sit, quo pacto originalis labes traducatur perpetua generationum serie ab Adam. Sed August. est²², qui in odium Pelagianorum nonnihil dubietatis oculis offundit, Sane qui crebro ait, concupiscentiam illam rebellis carnis ob suam inobedientiam esse instrumentum huiusmodi culpae propagandae. Ait enim (ut superiori capite citatus est) de pec. me. c. 16. quod ex hac inobedientia carnis a ratione exorbitantis, et bestiali pudendoque membrorum motu quisquis carnaliter generatur peccatum contrahit, a quo est baptismate abluendus. Et lib. 1. de nup. et conc. ca. 24. ubi inuestigat, quomodo cum coniugium bonum naturae sit, ex coniugibus baptismate renatis, et praesertim ubi actui coniugali nullum admiscetur peccatum, procreentur filii in peccato, respondet, quod non ex bono, quo bonae sunt nuptiae, sed ex malo concupiscentiae, quo bene utuntur coniuges, de quo tamen erubescunt, reos diabolus parvulos natos tenet. Et infra. Ex hac, inquit, concupiscentia carnis, quae licet in regeneratis iam non deputetur in peccatum, tamen naturae non accidit, nisi de peccato, quaecunque nascitur proles, originali est obligata peccato, nisi in illo renascatur, quem sine ista concupiscentia virgo concepit. Propterea quando nasci est in carne dignatus, sine peccato solus est natus. Ubivis denique de hac re sermo est Augustino, concupiscentiam illam rationi rebellem, quasi ea causa, quia non obtemperat rationi, traducem facit originalis macula. Sed est argumentum, quod huic quisque posset obmoliri sententiae.²³ Si qui ex nihilo crearentur nunc homines, masculus et femina (de quibus tertio cap. praelocuti sumus) in meris videlicet naturalibus sine culpa et gratia, hi quidem quantacunque exardescerent libidine et rebellione concupiscentiae, et vitiis deflagrarent, nunquam tamen in sobolem, quam genuissent traiiceret originalem culpam: ut omnium est theologorum consensus, eo quod non essent tunc progenies Adae. Si vero contra duo naturali semine ab Adam descendentes, in primo instanti infusionis animae infunderentur gratia praeveniente peccatum (ut dicitur de beatissima virgine) et praescinderetur illis, vel prorsus extingueretur concupiscentia, ne magis posset adversus rationem insultare, quam in statu innocentiae, nihilominus transmitterent peccatum originale in eos, quos genuissent liberos. Dico si gratia collata patribus esset tantum personalis, et non tota successione. Ergo concupiscentiae rebellio non est in causa originalis culpae. Haud equidem ambigo²⁴ quin ita sit, ut rationes istae persuadent: nempe quod quomodocunque traduceretur modo natura ab Adam post eius peccatum transfunderetur et peccatum. Et si natura non traduceretur ab Adam, sed ab homine nunc ex nihilo creato, generarentur filii sine peccato. Quin vero ita modo²⁵ S. Synodus Tridentin. determinat Sess. 6. cap. 3. Sicuti nemo nisi in CHRISTO renatus gratiam eius reciperet. Quocirca concupiscentiam esse traducem peccati, nihil sane aliud significat, quam concupiscentiam, et pudendum motum carnis esse naturale instrumentum generationis, per quam propagatur natura praevaricatoris Adae. Neque aliud prorsus sibi voluit sapiens August. At quoniam caro nunquam²⁶ praeter rationem titillaret, nisi culpa Adae fuisset in causa, ait rebellione concupiscentiae traducem esse peccati.

Operaepretium duximus speciem puram veritatis ob oculos primum omnium ponere, ne errorum interflua caligo lumen eius interpollaret. Exstant duo tamen de hac re errores¹, per extremum contrarii. Unus quorundam recentium Pelagianorum, qui esse aliud in nobis refutant originale peccatum, quam defectum naturae: utpote reatum mortis, et ceterarum poenalitatum, quas ob culpam Adae incurrimus. Alter vero est Lutheranorum per contrarium extremum, ita penitus naturae nostrae hoc genus peccatum imprimentium, ut vere in hac vita remitti, omninoque tolli renuant. Lutheranorum inquam. Non quod priores non sint Luthero etiam parente progeniti: sed quod cum de hac re bis per omnia a reliquis dissideant, Zuingliastas a suo capite merito nuncupemus. Schisma enim illud istorum (cuius in prologo memineram) nemini scilicet de rebus fidei auscultantium, qui divina fungatur auctoritate, ecquid potest, quam Lernaeum illud quinquaginta capitum monstrum aedere. Primi quidem appetendi a nobis sunt prius, quippe cum quibus est brevissima disputatio: post alii contra quos multo est prolixius agendum, Zuinglius ergo inter Germanos² est, qui sepulcrum Pelagii refodit, unde de hoc pus respiraret. Is enim in suo libello de baptismo, ac deinde virgentius in declamatione ad Urbanum Rhegium contendere perseverat, originale peccatum non esse peccatum, sed morbum. Neque desunt, qui et catholicorum nomine censeri volunt, et Zuingliano nihilosecius si non verbis, re tamen adhaerescunt. At contrariam conclusionem, nempe quod sit vera culpa, satis superque sacrorum testimoniis constabilivimus, cum per totam hactenus disputationem, tum proprie cap. 7. et 9. Quapropter id tantum hic aperire statuimus, quam sibi levibus rationibus, originalem culpam ita dissuadeant, ut omnino repellant. Primam enim colligunt³ ex clementia Dei, de quo, cum multo sit propensior ad condonandum peccata, quam ad vindicandum (vult enim omnes homines salvos fieri, nec vult mortem peccatoris, sed magis ut convertatur) haud est credibile, quod unius peccatum in culpam deputet universis mortalibus. Eo vel maxime, quod de delictis proprie loquens, ait per Prophetam, Filius non portabit iniquitatem patris⁴, sed anima quae peccaverit, ipsa morietur. Secundum argumentum⁵ informant ex natura peccati, quoniam non est peccatum, nisi sit voluntarium. Cum ergo Adae peccati nullus mortalium aderat, nec consenserat, quin vero omnes eius successores improbant peccatum illud, aegerrime ferentes quas inde miserias et aerumnas experiuntur, quomodo sensus capiat humanus, quod qui nondum extabant, lege aliqua in uno obligarentur omnes. Uniusque voluntas adeo reputaretur omnium, ut per illam nondum nati transgressores essent. Adde, quod aqua ratione, cetera peccata peccata non modo primi⁶, sed aliorum etiam parentum transmitterentur in liberos: atque maiori ratione et benefacta parentum deberent in posteros diffundi. Siquidem perinde atque in Adam, et in parentibus etiam aliis propinquioribus latum. Quin vero addit Zuinglius⁷, peccatum cum culpa iunctum est: culpa vero ex commisso eius nascitur, qui facinus designavit: nemini ergo peccatum est, quod ipse non commisit.

Adiiciunt et novum genus arguendi. Peccatum Adae remissum illi creditur, ubi fuit cum Deo reconciliatus, quomodo ergo in nos transit? Aut si nobis imputatur, quid est, quod Adae fuit remissum? Nam si in illo uno omnes peccavimus, longe id efficacius veritas devincit, ut in uno fuerit etiam omnium nostrum condonata culpa. Neque vero exemplum illud⁸, quo supra rem hanc repraesentavimus, omnino probant. De illo inquam servo, qui summo honore habitus apud dominum ingratus atque insidus atrocissimum aliquod facinus in dominum committeret, atque adeo amicitia principis excideret, omnique honore et favore, tam ipse, quam sua soboles depelleretur. Etenim si eius prosapia honore praecisa, aiunt, et opibus, quas a principe receperat, dispoliaretur, id certe non argueret acerbitatem in principe maiorem, quam ius esset, et aequum. Si tamen omnes posteros ob paternum crimen suppliciis afficeret, ac denique addiceret morti, revera crudelitatis maximae et immanitatis reus haberetur princeps ille. Cum ergo Deus ob culpam protoparentis non solum honore nos et hereditate caelesti abdicaverit, sed in morbos et calamitates plurimas, atque adeo in mortem ipsam adegerit, plurimum hoc derogare videtur divitiis bonitatis, et benignitatis eius.

His denique alii subiiciunt⁹, quod in tota sacra scriptura, nullum est verbum originalis, seu iustitiae, seu culpae, sed nos culpam istam confingimus. Porro hac ratione, et in nostram naturam iniqui, et bonitati divinae falso imponentes.

Haec tamen omnia¹⁰, et quae id genus plurima, in hoc argumentum congerunt, facillime ipsi diluerent, si naturam humanam, quam cap. 3. depinximus, considerate contemplari vellent: ut exinde, tum de gratia, tum de culpa perspicacius ratiocinaretur. Si enim Deus naturam humanam in puris naturalibus creasset, nulla nos affecisset iniuria, quod tales condidisset, quales nec gratiam per nos ipsi divinam assequi possemus, nec divina gloria potiri: quoniam vires naturales non sunt pares tanto muneri. Neque ulla esset iniuria, quod sensualitas rationi esset inimica, quam excaecaret, et praecipitaret in vitia: quod morbis et aliis aerumnis et calamitatibus huius vitae, atque etiam morti subiecti essemus. Nimirum quod haec omnia essent a propriis naturae nostrae principiis nativa. Sua tamen bonitas et benignitas, qui nos ad se plasmaverat, fuit, quod naturam nostram gratia et iustitia donaret, quibus nos supra nos ipsos erigeret, atque inferiores vires, quae superioribus obedient, compesceret. Nec cogitandum est (ut quidam effingunt)¹¹ pactum intercessisse inter Deum et Adam, ut cum primum peccasset, natura expoliaretur illis caelestibus donis, et ita nonne totius generis humani consensus praebuit se, atque haec causa totum genus, eo peccante, peccasse. Est enim fabula. Nam quid Deus opus habebat Adae consensu? Neque ita obligatus fuit pro se, aut pro nobis servare donum originalis iustitiae, ut de hac re haberetur singulare praeceptum. Scriptura enim est manifesta, quod unica fuit praeceptio, ne ederet de ligno scientiae, qua citra eius consensum, potuit Deus obligare totam naturam, tanquam eius, iure creationis, dominus. Sicuti leges legitimi principis, quae praesenti modo edicerentur civitati, universis in perpetuum civibus intelligerentur positae. In poenam tamen transgressionis¹² comminatus est Deus mortem, qua privatio iustitiae designatur. Cum ergo Adam tunc erat tota natura, nulla fuit in Deo vel crudelitas, vel asperitas, quod peccante natura, denudaret eam, quibus supra naturalibus donis, ex mera liberalitate exornaverat. Veluti si princeps civitati amplissimum privilegium largiretur, dum non committeret certum crimen: quod si contrafaceret, tunc nimirum sibi civitas perpetuo maneret offensa et invisa. Et ideo modo quodam peccatum illud fuit omnibus hominibus voluntarium, scilicet per voluntatem totius naturae. Qua de causa¹³ alia peccata, vel primi, vel aliorum parentum non traiiciuntur in liberos, sicut nec virtutes: quoniam illa sunt personalia, quibus poenae tantum personales decretae sunt: illud autem primum fuit, cui posita erat poena communis: scilicet, ut genus nostrum in suam nudam naturam recideret: ob idque illius solius rea facta est suo modo tota natura. Quare neque ullo pacto derogat clementiae¹⁴ mitissimi Dei, quod hoc genus supplicia: nempe morbos, miserias et mortem perferamus ob illud peccatum. Nanque si nos, seu igne, seu ferro perimeret, aut quavis alia violenta morte, posset utique forte dirus haberi. Quod autem nos caelesti beneficio immortalitatis orbaverit, ut mortem nobis naturalem incurramus, nihil sane vel iustitiam suam, vel misericordiam denigrat. Atqui ad argumentum aliud respondetur, quod Adae¹⁵ remissa est noxia illa, qua ratione erat personae, permansit tamen in propaganda natura. Quemadmodum qui modo baptizatur, omni liberatur culpa, etiam originali, quatenus est huius personae: relinquitur nihilominus natura infecta, ut quos Christianus genuerit, eadem tabe commaculet. Illi autem loco, quod filius non portabit iniquitatem patris, opponi e regione posset alter, ubi habetur, Ego sum Deus zelotes¹⁶ visitans iniquitatem patrum in filios. Est tamen horum concordia, quod poenas temporales, ut infamiam, bonorum privationem, et id genus alias, iure luunt filii pro patribus: eo quod secundum corpus sunt velut pars patris. Poenas tamen spirituales, et maxime expulsionem a regno caelesti, solus ille qui peccat, subit: nam secundum animam filius non est pars patris, sed omnes animae meae sunt, ait per Ezechielem Deus. Ad rem ergo. Quoniam¹⁷ omnes homines participes sunt culpae Adae, expulsi sunt hereditate caelesti. Expulsi (inquam) hoc modo, quod ex natura nostra nullum ad illam ius habemus, sed quod Deus nostro generi largitus est in Adam, in eodem perdidimus. Per haec proditur aberratio Zuinglii, non agnoscentis aliud genus culpae, quam quae proprio contrahitur consensu. Si enim illa Protoplasti voluntate natura nostra non peccavit, cur ob illam culpam non solum tantam fecimus bonorum temporalium iacturam, sed damnati etiam sumus: ut ait Paulus. Et quidem ita damnati, ut regni etiam iure fuerimus exclusi. Profecto si tantum fuisset illi propria, nihil nobis nocuisset. Sed salvum fuisset ius nostrum, saltem in spiritualibus. Quia filius, ut modo interpretabamur, non portabit in eiusmodi bonis iniquitatem patris. Igitur ineptissimum est eius exemplum, si vult illud usquequaque huc adaptare. Ait enim, quod veluti si quis in bello vel alia sua culpa in servitutem capitur, totam suam posteritatem constituit servam, cui tamen esse servam, nihil est culpae, sed poenae, ita nobis contingit ab Adam. At non videt quod amicitia sua nunquam Deus privasset nos, et iure regni, nisi participes fuissemus aliquo pacto culpae. Neque nos dicimus peccatum esse, quod mortales sumus, et miseriis subditi: sed quod cum peccatum Adae, totius reputatum est naturae, deflexus ille et deordinatio animae a Deo, quae in ipso fuit actualis, in nobis manet quiescenter per modum habitus. Et inde patimur mala haec naturalia. Sicuti ait Pau. Mors ab Adam in omnes transiit: in quo (id est, quia in ipso) omnes peccaverunt, atque adeo iram et indignationem (ut Tridentina synodus can. 1. secundum Paulum ait) incurrerunt. Alias non opus esset baptismo in remissionem culpae originalis, quae fuit haeresis Pelagiana. Sed hoc facile Zuinglius concedit, dicens, quod et peccatum originale per metonymiam, id est, abusivam nominis significantiam, dicitur originale. Neque adiudicandos esse infantes aeternae damnationi, propterea quod non sint aqua intincti. De quo propterea alter nobis restat cum ipso conflictus libro secundo. c. 10.

Quod autem postremo adiiciunt, haec nomina¹⁸ iustitiae, peccative originalis nusquam in sacra pagina legi, argutia est Arrianorum, refutantum nomen Homusion, quod non est in Evangelio. At sicut illi tunc convicti sunt, ita et hos modo revincimus. Nempe quod ubi res est aperta, virtute subest etiam nomen ipsum. Cum enim sit in Evangelio, Ego et pater unum sumus, perinde valet, acsi scriptum esset, Eiusdem substantiae: quod est Homusion. Haud dissimiliter de originali iustitia et peccato dicendum. Porro quod cum constitutum Ecclesiae Christianae sit, primum hominem in iustitia fuisse creatum, utpote in rectitudine virtutum, ac virium, quantum satis ad finem consequendum erat, ad quem fuerat conditus, ut cap. quinto perample a nobis demonstratum fuit: atque huius felicitatis, generatione perpetua propagandae, potiri deberent homines, quandiu in officio et in gratia Dei perseverasset genus humanum, inde optime nomen accepit iustitia originalis. Quae nuncupari potest, nativa, seu naturalis, vel congenita. Et simili ratione, cum sit apud Paulum, omnes in Adam peccasse, neque vero solum imitatione, et contra Pelagium publico consensu Patrum Ecclesiae diffinitum est: quin nos etiam natura filios irae pronuntiet, nihil sane amplius in scriptura desideratur ad astruendam fidem peccati, quod appelletur naturale, vel connatum, et hereditarium, vel per originem contractum: quod est dicere originale.

Incidimus ergo¹ in primum locum controversiarum, qua nobis Martinus ille Lutherus novorum inventor creavit, suique deinde prognati tueri pertendunt. Hinc nanque in alterum extremum a Pelagianis diversum, nescio quo vento, nunquam antea in Ecclesia suborto, adacti, ita animae nostrae originalem culpam obtrudunt, ut per nullam sit prorsus gratiam in hoc seculo delebilis. Qui quidem locus in assertionibus Lutheri ad Leonem art. 2. sic habet. In puero post baptismum negare remanens esse peccatum, est Paulum et CHRISTUM simul conculcare. Et arti. 3. Fomes inquit, peccati, etiam si nullum adsit actuale peccatum, moratur a corpore animam ab ingressu caeli. Quin paulo inferius eundem fomitem appellat actuale peccatum. Et discipuli sui in confessione Augustana, art. 2. vocant vitium originis, vere peccatum, damnans et adferens aeternam mortem. Et in locis communibus Melanthon. Scriptura inquit, non facit differentiam inter actuale et originale peccatum. Nam et originale, actualis est quaedam prava concupiscentia. Itaque commentum istorum est, quod concupiscentia non solum sit materialiter peccatum, sed quod formaliter, et in actu libido ipsa, et insultus carnis, ante consensum voluntatis, est peccatum, etiam in baptizatis. Eandemque aiunt concupiscentiam prohiberi praecepto illo decalogi, Non concupisces. Ob idque pro infamia ducit Luth. eodem. 2. arti. quod nos libidinem coniugum, qui quantacunque sanctitate pollentes, legitima, iustissimaque intentione generandi, iure suo utuntur, non vere peccatum appellemus. Sed bone Deus in suo famatissimo reformationis dogmate, quod ipsi didagma² vocant, quanta explicatione hunc locum constituunt. Aiunt, enim, quod licet homo nihil iniqui animo deliberato concupiscat, illa nihilominus volatilis concupiscentia, a qua se in omni mansuetudine, sanctitate, et pietate continet, coram Deo peccatum est. Et infra, Non modo homicidium, adulterium, et furtum peccatum est, verumetiam propter concupiscentiam, quanuis ei non consentiat voluntas, homo ipse in conspectu Dei homicida et adulter est. Atqui operaepretium est considerare, ut telam suam detexant. Inde enim quod concupiscentia carnis peccatum illis est, eliciunt, omnia opera nostra, quantumcunque fiant in gratia, ea tamen ratione, qua nostra sunt, a concupiscentia³ commaculari, et idcirco esse cuncta, peccata. Neque per illa implere nos praecepta Dei, concupiscentia remorante, ne plene operemur ex dilectione sui super omnia. De qua nobis re, libro. 3. statutus est dicendi locus. Ideoque quanquam in colloquiis iam Ratisponensibus, manifestissimis testimoniis convicti, paulo remissius propugnent errorem hunc de originali peccato, adeo ut in secundo novissimo hic articulus tanquam vel confessus, vel satis discussus, fuerit praetermissus, tamen quia persistunt in erroribus de operibus, quos ab illo potissimum fonte derivarunt: et praeterea quia Buce, in suo libello de Ecclesiarum reconciliatione eundem cum ceteris videtur nuper integrare, non erit superuacaneum, eis quae a nostris, a doctissimo praesertim Rossensi copiosissime dicta sunt, calculum nostrum adiicere. Potissimum, quod quandiu libri eorum superstites fuerint, timendum ab illis est.

Status ergo controversiae⁴, quae prima omnium est inter nos et Lutheranos, ita constituitur. Nos (ut veritas habet catholica) post baptismum legitime susceptum nihil remanere in renato credimus contagii originalis, quod veram habeat rationem culpae. Illi vero contra autumant, concupiscentiam illam carnis, qua parte in sanctis viris, in quocunque vitiorum genere, conflictatur cum ratione, esse veram culpam, et damnatione, morteque aeterna dignam. Tunc etiam quando per consensum voluntatis nondum patratum est actuale peccatum, nisi quod misericordia Dei non imputatur illa culpa, iis qui sunt in gratia.

Haec imprimis ignorantia⁵ nebula nunquam eorum oculos perstrinxisset, nisi tam essent philosophiae iniqui hostes, quae tamen fidei sape et multum ancillatur. Concupiscentia enim carnis⁶ (ut in tertio statim capite coepimus dicere) naturalis nobis est: utpote quae licet nulla praecessisset culpa, vel gratia, ex principiis naturae existeret in homine: quatenus sensibus pollet: nisi quod Deus fraeno originalis iustitiae creavit eam rationi subiectam: ergo cum propter peccatum, sublata est illa iustitia, nihil aliud significatur verbo, concupiscentia, quam natura dono illo destituta. Praeterquam quod est modo effectus peccati, tanquam remouentis iustitiam illam, quae rebellionem eiusdem concupiscentiae prohibebat: et tamen si homo crearetur in puris naturalibus, esset mera natura. Exemplum Anselmi est⁷ in de conc. virg. de navi: cuius naturae est ventis inuehi: et ideo si anchora fixa retineatur, tunc qui rumpit anchoram, dicitur navem commovere. Igitur cum ea, quae nobis insunt a natura, nec laude digna sint, nec vituperio, quis, vel caecus, dixerit concupiscentiam illam, esse peccatum? Nisi forsitan materialiter ante ba ptismum: uti superius explicatum est. Revera qua ratione id dixeris, sequenter compulsus confiteberis, et visum, et auditum, et reliquos sensus, qui nobis post peccatum Adae instrumenta sunt delinquendi, delicta et ipsos esse. Quin vero et aurum, et honores, et muliebrem formam, et quicquid nos pellicit, pellicit ad malum. Accipe euangelicam parabolam⁸, ubi genus humanum assimilatur ei qui incidit in latrones, a quibus despoliatus, et plagis impositis relictus est seminivus. Nunquid despoliatum esse et vulneratum, peccatum erat illi? Quisnam concesserit? Pari modo in nobis, praeterquam quod participes sumus culpae, qua sumus lavacro regenerationis abluti, nudatam habere naturam, et ita sauciam, ut concupiscentia veluti aegritudo quaedam cum ratione colluctetur, certe nihil est culpae, dum rationem non prosternit, sed est poena, quam ob praeteritam culpam exoluimus. Veluti corporei morbi, et mors denique, et aliae id genus calamitates, quas culpae cessere, hominis esset prorsus stupidi.

Lutheranorum diverticulum.— At vero cum Lutherus hoc genus culpae soli concupiscentiae carnis impinxerit, discipuli eius postea, dum illam defendere nequissent, rationem habere culpae, commenti sunt, nomine concupiscentiae non solum illam carnis, sed eam etiam quae est in anima, subintelligi. Ita habent in conventu Vuormatiensi. Attamen neque hoc diverticulo argumentum possunt eludere. Nam si loquantur de concupiscentia animae, quae est actus voluntatis consentientis carni, illa certe non originalis, sed vere actualis est culpa: de qua nihil disputamus. Si tamen intelligant impotentiam et declinationem (ut videntur) animae, qua velut actus corporis nata est, sensibus illecta, pertrahi, adhuc eandem habet argumentum energiam. Nam totum hoc (sicuti concupiscentia carnis) naturam dicit iustitia originali destitutam, non culpam.

Secundum argumentum ex testimoniis scripturae.— Sed praeterea, ut in omne se latus versent, nunquam se hinc tamen extricabunt, quo minus sint in efficacissimum sacramentum baptismi iniquissimi, nisi profiteantur, totam, illic prorsus rationem omnemque meritum culpae elui. Nam (quae verba expressa sunt Hieronymi⁹ ad Oceanum) omnia nobis in baptismate condonata sunt crimina. Nec post indulgentiam, inquit, iudicis est metuenda severitas: dicente Apostolo¹⁰, Et haec quidem (scilicet peccatores) fuistis, sed abluti estis, sanctificati estis, iustificati estis in nomine domini nostri IESU CHRISTI. Omnia ergo peccata, donata sunt bene et fideliter. Haec Hieronymus. Nota in Paulo, sanctificati et iustificati, in nomine IESU CHRISTI. Unde sapienter colligit Hieronymus bene et fideliter. Quia in nomine IESU CHRISTI, qui vere est salvator, nihil delitescit fictionis, sed summa est, ut in suis promissionibus fides, ita et in factis veritas. Id quod veritas ipsa IESUS CHRISTUS, Hieronymo luculentius profert: ubi ait, Pater sanctifica eos in veritate¹¹, sermo tuus veritas est. Et, Si filius vos liberaverit¹², vere liberi eritis. Et Paul. Renovamini¹³ in iustitia et sanctitate veritatis. Quid ergo evidentius pronunciari potuit ad demonstrandum, ubi gratiam Dei inimus, omnem nobis prorsus in veritate abstergi maculam peccati, quam quod ita nos vere pater sanctificet, quam sermo eius veritas est. Conducit ibidem Hieronymus, in hanc eandem sententiam ex veteribus quoque Micheam: ubi ait, Ipse revertetur¹⁴ et miserebitur nostri, demerget iniquitates nostras, et proiiciet in profundum maris omnia peccata nostra. Et Ezechielem¹⁵: ubi ait, Assumam vos de gentibus, et aspergam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus immundiciis vestris, et dabo vobis cor novum et spiritum novum. In verbo, omnibus, inquit Hieronymus, nihil relinquitur. At quando nullum esset aliud evangelicum testimonium plenissimae remissionis, quae fit in baptismo, quam illud, Nisi quis renatus fuerit¹⁶ ex aqua et spiritu sancto, abunde res convinceretur. Qui enim renascitur, vitam prorsus exuit veterem, et novam induit. Id quod Apostolus repraesentat in analogia mortis et resurrectionis CHRISTI: ubi ait, Qui mortui sumus peccato¹⁷, quomodo adhuc viuemus in illo? An ignoratis fratres (cum istis mihi videtur ore prophetico loqui) quia quicunque baptizati sumus in CHRISTO IESU, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem: ut quomodo CHRISTUS resurrexit a mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Ecce tam vere nos in baptismate mori peccato, sepeliri et in nova vita resurgere, quam vere id CHRISTUS in corpore praestitit. Hunc Chrysost.¹⁸ locum, Hom. 24. super Ioan. in hanc sententiam dilucide enarrans, ait, In aqua baptismi tanquam in sepulcro caput immergentibus, vetus homo sepelitur, emergentibus inde novus resurgit. Et Origen. super Iosue Hom. 5. ait, quod per baptismum regenerationis, expurgatae sunt animae nostrae.

Ubi abiecimus omnia peccatorum opprobria, et pro his assumpsimus conscientiae bonae adstipulationem in Deum. Et ad Titum¹⁹ idem Apostolus, Secundum suam misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde, id est, quantum sufficit, ut vere simus salvi, atque adeo filii et heredes, secundum spem vitae aeternae. Unde Ioan.²⁰ Videte qualem caritatem dedit nobis Deus, ut filii Dei nominemur, et simus. Nominemur, inquit, et simus, ut exprimeret contra istos, nihil baptizatis inesse culpae, alias si vere esset culpa, non tamen imputata, ut dicunt: non vere essemus filii, sed reputaremur tales a Deo. Eodem prorsus refertur, quod ait Apostolus, Nihil ergo nunc damnationis est his, qui sunt in CHRISTO IESU, qui non secundum carnem ambulant.²¹ Sed interpretamentum Lutheri²² expendamus eodem art. 2. Ait enim, non haberi in Paulo. Nihil peccati est: sed, nihil damnationis, quasi illa concupiscentia iustorum peccatum vere sit, et de se dignum damnatione, sed non imputatur illis propter fidem, et quia non ambulant secundum carnem. Et suus Bucerus,²³ ubi putat extremam manum imponere componendis controversiis, idem atque peius dicit in articulo peccati originalis. Ait enim, quod quamvis in regenitis nihil sit damnationis, in hoc sensu, quod non sunt rei, reatu iam dissoluto in baptismate, hoc tamen est propter meritum CHRISTI non imputantis peccatum. Non tamen quod non vel ob unum hoc malum depravatae naturae, etiam si nulla, vel actionis, vel consensus nostri iniquitas adiiceretur, condemnationem meremur. Et paulo post, Sancti etiam, inquit, ipsi, quatenus concupiscentia repugnat bonae voluntati, inimici sunt Deo. Expende pie lector, an verba haec digna sint, quae supponantur titulo, de componendis controversiis, et non potius exuscitent, quae sopita iam et emortua videbantur. Profecto verba Pauli²⁴ expositione non indigent: Dicens enim, nihil esse damnationis in his, qui non ambulant secundum carnem, manifestissime docuit, nihil in renatis esse damnatione dignum, praeterquam ambulare secundum carnem, quasi dicat, partim molestias carnis nihil prorsus damnabile est, sed ambulare, id est, libere operari secundum carnem. Et ita exponit Augu.²⁵ eandem auctoritatem contra duas epist. Pelag. lib. 1. cap. 10. Nulla, inquit, est damnatio his, qui sunt in CHRISTO IESU, quoniam non damnatur, nisi qui concupiscentiae carnis consentit ad malum. Distortissima ergo est expositio Lutheri.

In summa. Cum baptismus sit in remissionem peccatorum (ut in Acti. Apost.²⁶ auctor est Petrus) qua Christianus perfricta fronte, quicquam culpae post baptismum reliquum fieri dicat?²⁷ At commentitiam Lutheri distinctionem audiamus, qua se eodem secundo articulo, ad omnia haec tam clara testimonia cogitat respondere. Aliud, inquit, est, omnia peccata remitti, aliud vero omnia tolli. Baptismus omnia remittit, sed nullum penitus tollit. Adverte pie lector, an hoc non sit deterere sacramenta CHRISTI, et (quod ipse in nos iaculatur) CHRISTUM ipsum conculcare: scilicet, quod remitti peccata, non sit prorsus tolli. Ecquid enim aliud est, quod ait Evangelista in sua canonica. Scitis, quia ille apparuit, ut peccata tolleret? Et Baptista, Ecce agnus²⁸ Dei, qui tollit²⁹ peccata mundi? Quid quod, interprete ubi supra Hieronymo, de iustificatore nostro praecinuerant Prophetae, et Apostoli concinnunt? Demerget et proiiciet iniquitates vestras. Mundabimini ab omnibus iniquitatibus vestris. Et, Delevi utnubem iniquitates tuas.³⁰ Et, Abluti, sanctificati, iustificati.³¹ Et, In quibus nihil est damnationis.³² Et, Existimate vos mortuos esse peccato, viventes autem Deo?³³ Quid inquam haec omnia, quae effectus baptismi sunt, aliud resonant, quam prorsus baptismo extergi, et plene tolli peccatum?³⁴ Est enim nihil aliud peccatum, quam offensa in Deum, unde palam consequens fit, ut remitti ab ipso nihil aliud sit, quam condonari, aboleri, atque adeo omnino tolli. Nisi absurdissime hic abutaris nomine remissionis, in significatu philosophorum: quibus qualitatem remitti, est imminui aliqua restante particula: cum tamen in praesentia, idem polleat remittere, quod ignoscere: id est, non amplius noscere culpam, perinde ac si nunquam fuisset. Quamobrem delictorum quae Deus remittit, oblivisci, neque amplius recordari dicitur. Quod si Augustinum, quem ubique iudicem appellant,³⁵ audire de hac re non piget, auscultemus ipsum lib. 1. retra. cap. 7. Lavacrum regenerationis purgat a reatu omnium peccatorum quae humana traxit nativitas et contraxit iniquitas. Haec ille.³⁶ Sicut ergo peccati actualis in baptismo remissi nihil remanet culpae, ita neque originalis. Et de pec. me. li. 2. c. 25. Haec autem, inquit, lex peccati (scilicet fomes concupiscentiae) non sic manet in membris eorum, qui ex aqua et spiritu renati sunt, tanquam non sit eius facta remissio, ubi omnino plena et per secta sit remissio peccatorum, omnibus inimicitiis interfectis, quibus separabamur a Deo, sed manet in vetustate carnis, tanquam superatum et peremptum, si non illicitis consensionibus quodammodo reviviscat. Et in calce eiusdem capitis explicatius ait, Quod si denique continuo post baptismum consequatur ab hac vita migratio, non erit omnino, quod obnoxium hominem teneat, solutis omnibus, quae tenebant. Num satis conficitur originale peccatum tolli, dum remittitur, si non manet nisi superatum et peremptum? At plus debet Protestantibus nostris peccatum, quam fides.³⁷ Quo enim fidem suam solam iustificantem tueantur, aiunt, fidem mortuam nullatenus esse fidem (quanquam et id perverse, ut lib. 2. ca. 7. ex verbis Iacobi monstrabimus) et tamen peccatum originale, etsi audiant mortuos nos esse peccato, et sepultos, ipsumque abstersum, deletum, abiectum et peremptum nihilo secius, ita semper mordicus retinent, ut nolint sublatum esse. Quid si August. asserat, radicitus evulsum?³⁸ Inducit enim Pelagianos, contra duas eorum epistol. ad Bonifacium lib. 1. cap. 13. calumniantes Christianis, quod negarent baptisma, omnia peccata radicitus conuellere, sed tantum ei concederent, ut peccata raderet, manentibus radicibus, unde rursus pullularent. Quorum calumniam reprimit his verbis. Quis hoc, nisi infidelis affirmet? Dicimus enim baptisma, omnium dare indulgentiam peccatorum, et auferre crimina, non radere: neque peccatorum radices in mala carne teneri, quasi rasorum in capite capillorum, unde crescant iterum resecanda peccata. Quid potuit efficacius adversus istos Augustinus proferre, quam quod neque radix peccati maneat in baptizatis? Sed tamen et quo eos quasi digito indicaret, subiungit. Sed de illa concupiscentia carnis³⁹ falli eos credo, vel fallere, cum qua necesse est, ut etiam baptizatus, et hoc si diligentissime proficit, et spiritu Dei agitur, pia mente confligat. Sed haec, etiam si vocatur peccatum, non utique quia peccatum est, sed quia peccato facta est, sic vocatur. Sicut scriptura, manus cuiusque dicitur, quod manus eam fecerit. Peccata autem sunt, quae secundum carnis concupiscentiam, vel ignorantiam, illicite fiunt, dicuntur et cogitantur. Haec Augustin. Explicatissime adversus istos pronuncians, post reatum originalis in sacramento remissum, concupiscentiam, neque ullo modo esse, neque appellari peccatum, nisi permetonymiam: de qua latius cap. sequenti.

Nunc enim hoc secundo argumento tantum conamur testimoniis scripturae sacrae demonstrare et sanctorum, quomodo sint isti iniurii in sacramentum remissionis: adstruentes, concupiscentiam inde reliquam, peccatum esse proprie.⁴⁰

Ut tamen tertium subiungamus argumentum, statuamus puerum baptizatum ante usum rationis, in quo, ais, veram adhuc culpam extare, damnatione dignam aeterna, sed non deinceps imputari. Hoc, inquam, tecum postulo, utrum per solam gratiam baptismi non imputatur, an alia postea opus est applicatione misericordiae, ut post non imputetur. Si primum, uti res habet, admiseris, tunc ergo baptismus ita plene remisit, ut nihil fuerit culpae reliquum, quod indigeat postea novo actu misericordiae, ut non imputetur. Si vero secundum de tuo capite dederis,⁴¹ ergo per baptismum, non plene applicatum est pretium redemptionis CHRISTI, in redemptionem peccatorum: quod est haereticum. Item contra id quod aiunt, adultis novo actu fidei opus esse iugiter post baptismum, quo assidue petant condonationem illius culpae originalis, perdurantis in baptizato. Primum si ita res est, quomodo fuit baptismus efficax? sane qui culpam illam condonare non fuit sufficiens. Adde quod cum pueri talem actum fidei habere non possint, tunc nullum habebunt remedium adversus illam culpam. Quod si baptismus illis sufficit, absque alio actu fidei, cur non idem sufficiet et adultis, quatenus ad eandem culpam attinet originalem?⁴²

Illud tamen quod mihi potissimum argumentum apparebat, in calce demum subiiciam. Aiunt enim, ut paulo ante referebamus, manere quidem peccatum originale, sed non imputari. Et subiiciam alia quoque verba Lutheri in eodem. 2. art.⁴³ Haec est, inquit, gratia novi testamenti, ut quia renati sumus baptismate, fauor Dei nos suscipit, et sustinet non imputans ad mortem, quod reliquum est peccati in nobis, licet vere peccatum sit, et imputari possit. Idem aiunt de operibus factis in gratia: ut lib. 2. cap. 19. visuri sumus. Est tamen (ni fallor) contradictio manifesta, veram culpam manere post baptisma, et tamen non a Deo imputari ut culpam. Nam vel Deus illam odio habet, vel secus. Si non, quam potest in se habere rationem culpae? Nisi nefarie dixeris, culpam esse ullam, quae non sit Deo odio habita: contra divinum eloquium Dauidis,⁴⁴ toties inculcantis, quod iniquos Deus, viam iniquam, et iniquitatem odio habeat. Si ve Si vero illam odit, quomodo non imputat ad culpam? Imo vero quomodo verum est, peccatum remissum esse in baptismo? Nam nemo omnino remittit culpam, nisi qui odium e pectore divellit penitus. Qua de causa dicitur Deus peccatorum oblivisci, quae remittit. Profecto non video, quo valeant clypeo dilemma hoc cavere. Nisi promptissimum illud suum in nos sputum fugientes respuant: sane qui quamvis ratiocinationem, sophisma appellant.⁴⁵ Mitto interim, quod auctores tanti erroris in eam adiguntur impietatem, quod Deus in hac vita nullatenus possit omnia nobis peccata ita remittere, ut prorsus tollat. Id quod ipsi concedunt, quoniam, concupiscentia illa carnis, quam vere peccatum censent, tam naturalis mortalibus est, ut extingui omnino nequeat in hoc saeculo. Neque per privilegium, ut rentur. Quod tamen theologi consentienter tribuunt intemeratae Virgini: videlicet rixam carnis sensisse nunquam. Igitur, ut fine huic capiti faciamus, consultissime censuit sacrosancta synodus Tridentina ca. 5. ses. 5.⁴⁶ quod si quis per IESU CHRISTI domini nostri gratiam quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negaverit, aut asseruerit, non tolli totum id, quod veram et propriam peccati rationem habet, sed illud dixerit tantum radi, aut non imputari: anathema sit.