Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Aliud est loqui de relatione ac subordinatione rationis ad fidem, et aliud loqui de usu ac subordinatione scientiarum in explicatione doctrinae fidei, seu in sacra theologia. De priori in tota hac tractatione satis diximus. « Credere non possemus, nisi rationales animas haberemus. » Ratio enim ipsa, seu anima quatenus rationalis est, elevata et confortata per gratiam credit veritates revelatas propter auctoritatem Dei revelantis. Unde fide explicita, quae sit virtus et fides divina, credere nemo potest, quin haec tria cognoscat: a) infallibilem veracitatem Dei; b) factum revelationis divinae; c) quae sint veritates revelatae, eoque ipso quis sit sensus veritatis credendae. Aliqua nempe analogica et saltem confusa notitia sensus verbi Dei necessario requiritur ad explicitam fidem; neque enim sonus verborum, sed sensus proponitur credendus¹. Verum ut fides eiusque firmitas sit, sicut oportet, supernaturalis nempe ac proportionata tum fini tum obiecto formali, necessaria est voluntatis et intellectus elevatio per gratiam. Rationis igitur usus fidem (actualem) praecedit, et ad eam hominem ope revelationis et gratiae conducit (Propos. 3. s. Congreg. Indic. 1855.).

Iam vero harum rerum cognitio, quantum opus est ad simplicem fidem, qua fiunt Christiani, in oeconomia a Christo instituta per se non praesupponit nec postulat naturalem mentis culturam per scientias humanas. Sicut enim praedicatio apostolica non est « in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis » (δυνάμεως); ita et « fides non est in sapientia hominum, sed in virtute Dei » 1. Cor. II. 4. 5. (Confer supra cap. V. §. II.).

Attamen triplex illa cognitio quae iam ipsam fidem comitatur et in fide explicita includitur, potest et ad explicationem ac defensionem ipsius revelationis debet in Ecclesia Dei excolli ad distinctiorem et ampliorem scientiam fidei, quae est sacra theologia (vide Tract. de Deo Prolegomen. §§. II. III.). Haec scientia tum secundum obiectum formale tum secundum obiectum materiale fidem supponit eique tota innitur, quoniam omnes veritates considerat, quatenus a Deo nobis revelatae sunt aut cum revelatis connectuntur, nec nisi sub hac ratione est scientia proprii nominis et theologia sacra (Tract. de Deo l. c. §. I.). Sicut vero fides ipsa (actualis) sine usu rationis et sine triplici illa, de qua diximus, partim praeambula partim fundamentali cognitione esse non potest; ita mens humana ad excolendam scientiam sacram indiget subsidio multiplicium scientiarum naturalium et rationalium (cf. de Tradit. th. XXV. n. II.). Potest igitur doctrina revelata seu, ut s. Thomas loqui solet, doctrina sacra spectari tripliciter: obiective et in ratione veri revelati; quatenus fide creditur; quatenus fides quaerit intellectum. Primo et secundo modo si spectetur, non requiritur, tertio modo requiritur subsidium scientiarum naturalium. Licet enim vera revelata in se ipsis sint maxime intelligibilia, nobis tamen intelligibilia non sunt nisi secundum modum nostrum. Hoc ipsum est, quod ait s. Thomas 1. q. 1. a. 5. ad. 2. « Haec scientia accipere potest aliquid a philosophicis disciplinis, non quod ex necessitate eis indigeat, sed ad maiorem manifestationem eorum, quae in hac scientia traduntur. Non enim accipit sua principia ab aliis scientiis, sed immediate a Deo per revelationem. Et ideo non accipit ab aliis scientiis tamquam a superioribus, sed utitur eis tamquam inferioribus et ancillis; sicut architectonicae utuntur subministrantibus, et civilis militari. Et hoc ipsum quod sic utitur eis, non est propter defectum vel insufficientiam eius (obiective spectatae), sed propter defectum intellectus nostri, qui ex his quae per naturalem rationem, ex qua procedunt aliae scientiae, cognoscuntur, facilius manuducitur in ea, quae sunt supra rationem, quae in hac scientia traduntur » ². Verum haec ampliori aliqua indigent explicatione, ut quae sit habitudo ac subordinatio scientiarum naturalium ac rationalium ad theologiam, distinctius intelligatur.

2. Scopus ad quem aliae scientiae in sacra theologia in usum veniunt, non est ut veritates sub ea formali ratione, quatenus demonstrantur ratione et naturalibus praesidiis in aliis scientiis, assumantur et habeantur tamquam obiectum proprium theologiae. Hoc modo theologia subordinata esset aliis scientiis; seu potius haec ex ipso suo obiecto formali esset philosophia, non autem theologia fidei. Scopus ad quem per scientias alias tenditur in theologia, supposita fide est « amplior manifestatio eorum, quae in doctrina sacra traduntur; » adeoque non intellectus quaerit fidem, quae praesupponitur in sua supernaturali certitudine ac firmitate; sed fides quaerit intellectum.

a) Illa « amplior manifestatio » considerari potest in cognitione facti revelationis, ac proinde motivorum credibilitatis in tota historia supernaturalis providentiae ac revelationum Dei; pariterque in cognitione modi, quo revelatum Dei verbum ad nos pervenit ac perpetuo intemeratum conservatur (in Scriptura ac Traditione per ministerium Ecclesiae divinitus institutae); ac proinde in cognitione fundamentorum, fontium, et regularum fidei, ex quorum omnium scientifica demonstratione constituitur theologia apologetica.

b) Spectanda est « amplior manifestatio » per intellectionem et demonstrationem, quae veritates sive theoreticae sive practicae et quomodo contineantur in verbo Dei, prout in Scriptura ac Traditione conservatur et ab Ecclesia proponitur. Scientia haec, quid et quomodo in verbo Dei contineatur, est theologia dogmatica (et moralis), quae dici solet positiva.

c) Porro « amplior manifestatio » dogmatum secundum intimam eorum rationem (quantum intellectus fide illustratus per speculum et in aenigmate cognoscere potest), perficitur per theologiam speculativam. Potest enim intellectus fide illustratus etiam superrationalia per notiones rationales analogice, seu (ut s. Thomas loquitur) secundum similitudinem cognoscere, quid sint; eorum mutuum nexum, unius veritatis ab altera consecutionem, unius cum altera convenientiam, atque aliquam cum ipsis veritatibus rationalibus congruentiam perspicere. « Ratio manducta per fidem crescit in hoc, ut ipsa credibilia plenius comprehendat; et tunc ipsa quodammodo intelligit, unde dicitur Is. VII. 9. secundum aliam litteram (LXX): nisi credideritis, non intelligetis » S. Th. prolog. ad ll. sentent. q. 1. a. 3. sol. 3.

d) Cum his omnibus denique cohaeret, et in eis includitur theologia polemica ad defensionem doctrinae revelatae adversus errores contrarios, sive ii versentur circa ipsos fontes doctrinae ex perversione fundamentorum fidei, sive circa singula dogmata ex falsa interpretatione verbi Dei, sive circa verum intellectum eorundem ex abusu philosophiae.

Iam ad haec omnia rite praestanda non modo opportunum sed intra certos limites omnino necessarium subsidium repeti ex omnibus fere scientiis naturalibus et rationalibus per se evidens est. Critica, philologia, hermeneutica, scientiae historicae, maxime vero sana philosophia ubique fere in usum veniunt³; quod si in prioribus illis defectus propriae scientiae a theologo aliquatenus mentalibus oculis aliorum eruditorum potest suppleri, in philosophia non potest.

3. Quoniam veritates credendae non ab his rationalibus scientiis desumuntur, sed immediate a Deo manifestantur; scientiae autem se habent velut subsidia ac instrumenta ad distinctiorem aliquam intelligentiam earumdem veritatum, ideo theologia « non accipit ab aliis scientiis tamquam a superioribus, sed utitur eis tamqam inferioribus et ancillis »⁴. Scientiarum subordinatio sub fidem in earum appplicatione ad theologiam dupliciter spectari debet, finaliter tamquam mediorum ad finem superiorem, et formaliter in ratione scientiae dirigendae a fide tamquam norma.

a) Sicut inter omnia entia subordinatio est pro fine inferiore vel superiore, ad quem singula ex sua natura diriguntur; ita et in ordine cognitionis inter scientias, quae obiectum aliquo modo commune habent, hierarchia quaedam est et subiectio unius ad alteram, prout finem immediatum habent inferiorem vel superiorem. Ex hoc principio s. Thomas id, quod dicimus de subordinatione scientiarum ad theologiam fidei, ita declarat. « Omnes qui recte senserunt, posuerunt finem humanae vitae Dei contemplationem. Contemplatio autem Dei est dupliciter, una per creaturas quae imperfecta est (quia procedit ex effectibus non proportionatis ad cognitionem causae, ut in se est), in qua contemplatione philosophus (Ethic. X. 9.) felicitatem contemplativam posuit, quae tamen est felicitas viae; et ad hanc ordinatur tota cognitio philosophica, quae ex rationibus creaturarum procedit. Est alia Dei contemplatio, qua videtur immediate per suam essentiam; et haec perfecta est, quae erit in patria, et est homini possibilis secundum fidei suppositionem. Unde oportet, ut ea quae sunt ad finem, proportionentur fini, quatenus homo manuducatur ad illam contemplationem (in patria) in statu viae per cognitionem non a creaturis sumptam, sed immediate ex divino lumine inspiratam (obiective per revelationem, subiective per fidem supernaturalem), et haec est doctrina theologiae. Ex hoc possumus habere duas conclusiones: una est, quod ista scientia (fidei) imperat omnibus aliis scientiis tamquam principalis; alia est, quod ipsa utitur in obsequium sui omnibus aliis scientiis quasi vassallis⁵; sicut patet in omnibus artibus ordinatis, quarum finis unius est sub fine alterius, sicut finis pigmentariae artis, qui est confectio medicinarum, ordinatae ad finem medicae, qui est sanitas; unde medicus imperat pigmentario, et utitur pigmentis ab ipso factis ad finem suum. Ita cum finis totius philosophiae sit infra finem theologiae et ordinatus ad ipsum, theologia debet omnibus aliis scientiis imperare (cf. §. I. huius capitis), et uti his, quae in eis traduntur » ⁶ S. Th. in 1. sent. prolog. a. 1.

b) In inquisitione et scientia theologiae, ut dictum est (n. 2.), tamquam fundamentum supponitur fides eiusque supernaturalis firmitas, ac proinde etiam supponitur supernaturalis cognitio iam inclusa in ipsa fide, tum nempe Dei revelantis seu existentiae revelationis divinae, tum sensus veritatum revelatarum, in quo ab Ecclesia catholica proponuntur. Haec cognitio ante omnem inquisitionem scientificam eandem certitudinem ac firmitatem supernaturalem habet sicut ipsa fides, quacum complicita est. Sicut ergo in scientiis naturalibus et rationalibus praevertit cognitio principiorum et veritatum quarundam, quae per scientiam subsequentem intelligi quidem distinctius et explicari amplius, numquam autem labefactari possunt, sed imo sunt norma totius scientiae subsequentis adeo, ut haec illis innitatur, et quidquid illis adversatur, verum esse nequeat; simili omnino ratione fides atque in ea inclusa cognitio veritatum praecedit scientiam theologicam, atque illae ipsae veritates per fidem supernaturali firmitate apprehensa ac creditae principia sunt, quibus innititur et quibus tamquam normis regitur tota scientia theologiae ⁷. « Haec scientia accipit sua principia immediate a Deo per revelationem. » Hinc ea quae tractantur in aliis scientiis, non sunt principia ac normae, quibus accommodentur veritates fidei; sed tamquam subsidium assumuntur ad illas in eo sensu, quo ab Ecclesia proponuntur, distinctius intellectu nostro apprehendendas et copiosius defendendas. Propterea ille ipse sensus dogmatum fide apprehensus et creditus in applicatione eorum, quae ex aliis scientiis assumuntur ad theologiam, praelucet tamquam « stella directrix », ut ad intelligentiam ac probationem illius sensus accommodentur, et ubi opus est, secundum illum expoliantur aut etiam corrigantur (cf. de Tradit. th. XXV. n. III.).

Sicut igitur intellectus « ope revelationis et gratiae ad fidem conducit » (Propos. s. Congreg. Indic. 1840. 1855); ita fides quaerit intellectum. Qua quidem rationis per revelationem, scientiae per fidem velut consecratione regitur et sustentatur sacra doctrina seu theologia, quam ss. Patres et catholici doctores tum verbis tum multo magis exemplo suo commendarunt, et ad magnum Ecclesiae fructum tot fidei ac sapientiae monumentis illustrarunt. Quomodo haec intelligentia quaerenda sit, s. Augustinus prudentissime monet tota epistola 120. ad Consentium, quae potest dici tractatus de relatione fidei ac scientiae theologicae. « Absit ut ideo credamus, ne rationem accipiamus sive quaeramus; cum etiam credere non possemus, nisi ratio⁸ Clem. Alex. Strom. VII. p. 732. cf. p. 757. « Sapientia fidelis, et fides sapiens est divina quadam consecutione mutua » πιστη τοινυν ἡ γνωσις, γνωστη δε ἡ πιστις θεια τινι ἀκολουθια τε καὶ ἀντακολουθια γινεται. Id. Strom. II. p. 365. cf. Anonym. in Ps. 115. n. 1. (inter Opp. s. Basilii T. I. p. 471.). « Quamvis nisi aliquid intelligat, nemo possit credere in Deum (vide supra cap. III. §. I.), tamen ipsa fide qua credit, sanatur, ut intelligat ampliora. Alia sunt enim (praecognita et praesupposita ante fidem), quae nisi intelligamus, non credimus; et alia sunt, quae nisi credamus, non intelligimus.... Nisi essent aliqua, quae intelligere non possumus, nisi ante credamus, propheta non diceret: nisi credideritis, non intelligetis (Is. VII. 9. LXX.). Proficit ergo noster intellectus ad intelligenda quae credat, et fides proficit ad credenda quae intelligat; et eadem ipsa ut magis magisque intelligantur, in ipso intellectu proficit mens. Sed hoc non fit propriis tamquam naturalibus viribus, sed Deo iuvante atque donante » August. in Ps. 118. serm. 18. n. 3. nales animas haberemus. Ut ergo in quibusdam rebus ad doctrinam salutarem pertinentibus quas ratione nondum percipere valemus, sed aliquando valebimus, fides praecedat rationem, qua cor mundetur, ut magnae rationis capiat et perferat lucem, hoc utique rationis est. Et ideo rationabiliter dictum est per prophetam: nisi credideritis, non intelligetis (Is. VII. 9. LXX.). Si autem iam fidelis rationem poscat, ut quod credit, intelligat, capacitas eius intuenda est, ut secundum eam ratione reddita sumat fidei suae quantum potest, intelligentiam; maiorem, si plus capit, minorem, si minus; dum tamen quousque ad plenitudinem cognitionis perfectionemque (in visione beata) perveniat, ab itinere fidei non recedat... Iam ergo si fideles sumus, ad fidei viam pervenimus, quam si non dimiserimus, non solum ad tantam intelligentiam rerum incorporearum et incommutabilium, quanta in hac vita capi non ab omnibus potest, verum etiam ad summitatem contemplationis, quam dicit Apostolus facie ad faciem, sine dubitatione perveniemus... Haec dixerim, ut fidem tuam ad amorem intelligentiae cohorter, ad quam ratio vera perducit, et cui fides animum praeparat » August. l. c. n. 3-6. De hac eadem subiectione rationis ad primam veritatem revelantem ac revelatam, scientiae ad fidem loquitur s. Anselmus paucis multa complectens. « Non tento Domine penetrare altitudinem tuam, quia nullatenus comparo illi intellectum meum; sed desidero aliquatenus intelligere veritatem tuam, quam credit et amat cor meum. Neque enim quaero intelligere, ut credam; sed credo, ut intelligam; nam et hoc credo, quia nisi credidero, non intelligam » Anselm. Proslog. c. 1. Hoc modo sacrum Concilium Vaticanum cap. 4. Constit. de Fide, cui tota haec nostra expositio innititur, desiderat ac verbis Vincentii Lininensis (Common. n. 28.) filiis Ecclesiae commendat, ut « crescat et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius Ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapientia; sed in suo dumtaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia. »