Tractatus de divina traditione et Scriptura

Opinio de regno Christi millenario penes Patres ante saeculum quartum comparatur cum consensu opposito Patrum subsequentium.

« Quamvis plures Patres usque ad saeculi quarti initia secuti fuerint sententiam de regno Christi in terra per mille annos ante universalem corporum resurrectionem futuro; ea tamen erat privata singulorum opinio, numquam autem communis consensio velut in doctrinam fidei. Id constat 1°. ex consensu contrario subseqente; 2°. ex certis principiis, quibus regitur Traditio apostolica; 3°. ex ipsa origine et tota historia illius opinionis. »

Aliquando accidere potuit, ut privatam opinionem unius plures Patres adsciverint; ex quo deinde fit ut, si praesertim id contigerit tempore antiquissimo, quod monumentorum inopia nobis est obscurius, viguisse videatur et a nonnullis iactetur unanimis sententia Patrum priorum, adversus quam tamen consensus contrarius subsequentium aetatum invaluerit. At hic subsequens consensus contrarius etiam solus per se spectatus satis est, ut ex principio theologico, et etiam philosophice ex principiis quibus Patres semper nitebantur (th. VIII. IX.), certo constet, antecedentem consensum illum non potuisse esse universalem in ratam firmamque sententiam, sed meram fuisse singulorum doctorum opinionem. Ceterum munus erit theologorum hoc ipsum etiam historice demonstrare.

Ad demonstrandum maximum discrimen inter privatam opinionem licet latius diffusam et inter consensum vere catholicum in promptu quidem essent plura exempla, sed nullum ad rem praesentem aptius quam opinio chiliastarum, quos Augustinus (Civ. Dei XX. 7.) milliarios appellat, docentium ante resurrectionem universalem resuscitandos esse iustos, qui restaurata urbe Hierosolymorum mille annis cum Christo regnaturi sint in terra. Diligens inquisitio in historiam huius opinionis, de qua nostro etiam tempore inter viros bonos et doctos non raro mentio incidit, non debet censeri digressio a praesenti nostro scopo; modus enim quo illa doctrina vetustissimis temporibus orta est, viguit, et interiit, proprietatem ac notas Traditionis genuinae prae traditionibus spuriis egregie illustrabit.

I. Possunt coacervari nomina eorum, qui II. et III. saeculo sententiam de regno illo mille annorum interiecto inter resurrectionem primam iustorum et inter resurrectionem secundam universalem amplexi fuerant, Papias (apud Euseb. H. E. III. 39. et apud Iren. V. 33.), Iustinus (Dial. cum Tryph. n. 80.), Irenaeus (1. V. c. 31-36.), Tertullianus (cont. Marcion. l. III. c. 24.), Methodius (Conviv. Virg. IX. n. 5.), Nepos Episcopus Aegyptius (apud Euseb. l. VII. c. 24.), Victorinus Petavionensis (teste Hieronymo de viris illust. c. 18. et in Ez. XXXVI.), Commodianus (contra gentil. instruct. c. 43. 44. 80.), Lactantius (Instit. l. VII. c. 24. 26.), Quintus Iulius Hilarion (de durat. mundi Bibl. Max. T. VI. p. 376.), Sulpitius Severus ¹.

Post Lactantium ineunte saeculo IV. nullus amplius auctor gravis et catholicus usque ad recentissimam aetatem huius sententiae mentionem fecit, quin simul eandem improbaverit et reiecerit. Improbant et reiiciunt eam Eusebius ll. cc.; Basilius ep. 265. al. 293. ad Eulog. ; Gregor. Nazianz. l. II. carm. 31. al. 133. v. 175. sq. T. II. p. 876; Epiphanius haeres. 77. n. 26. T. I. p. 1031; Theodoretus haeretic. fabul. l. III. c. 6; Nicephorus H. E. l. VI. c. 21; Hieronymus de viris illust. in Papia; in Is. XX. 23; XXV. 1. sq.; XXX. 26; XXXV. in fine; et in Praefat. in l. XVIII. in Isaiam (cf. in Ier. XX. 10.); in Ezech. XXXVI; ep. 120. q. 2. ad Hedib. et alibi; Augustinus Civ. Dei l. XX. c. 7; Philastrius haeres. 59; Gennadius de Eccles. dogm. c. 25. (in append. Opp. August. T. VIII.). Huc pertinent, qui in suis commentariis in Apoc. XX. resurrectionem primam et mille annos ibi memoratos plane contra explicationem chiliastarum interpretati sunt consensu unanimi, Andreas Caesareensis Bibl. Max. T. V; Aretas ib. T. IX.; Primasius ib. T. X.; Ambrosius Autpertus ib. T. XIII; Beda Opp. T. V.; Berengaudus in Append. Opp. s. Ambrosii; vulgatus Anselmus (qui non Cantuariensis sed probabiliter Laudunensis est).

Iam quamvis aliqui ex Patribus directe damnent regnum millenarium, ut Cerinthus et saeculo IV. Apollinarius haeretici illud asserebant, includitur tamen improbatio totius huius opinationis, etiam sub formis minus absurdis quam finixerant Cerinthiani. Hoc vel inde evidens est, quod Patres non solum modum sed rem ipsam improbant, et plerique diserte cum chiliasmo haereticorum coniungunt illum assertum a quibusdam priscis catholicis velut accidentaliter non quoad rem ipsam diversum. Ita fere semper Hieronymus. « Neque enim iuxta Iudaicas fabulas, quas illi δευτερωσεις appellant ², gemmatam et auream de coelo expectamus Ierusalem, nec rursus passuri circumcisionis iniuriam, nec oblaturi taurorum et arietum victimas, nec sabbathi otio dormiemus. Quod (non quidem secundum eandem formam Iudaicarum cerimoniarum sed quoad rei substantiam sub alia forma) et multi nostrorum et praecipue Tertulliani liber de spe fidelium (deperditus, sed superest 3us cont. Marcionem), et Lactantii institutionum volumen septimum pollicetur, et Victorini Petabionensis Episcopi crebrae expositiones, et nuper Severus noster in dialogo, cui nomen Gallo imposit; et ut Graecos nominem et primum extremumque coniungam, Irenaeus et Apollinarius » Hieron. in Ez. XXXVI. (T. V. p. 422.). Augustinus aperte alludit ad modum exponendi Papiae ac Irenaei; Philastrius universim inter haereticos ponit chilionetitas (millenarios), Gennadius diserte post haereticos nominat et reiicit opinionem Papiae, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Nepotis; Eusebius, Theodoretus, Nicephorus reprobant, et duo ultimi inter haereses recensent opinionem Nepotis, quae ut est exposita a Dionysio Alexandrino (apud Euseb. VII. 24.), nihil differre videtur ab illa Irenaei ³.

Porro quae fuerit communis sententia tempore subsequenti, discimus ex unanimi doctrina theologorum. Scholastici constanter, sine contradictione, certa affirmatione et plerique verbis gravissimis opinionem chiliasmi reiiciunt. S. Thomas « dicendum, inquit, quod occasione illorum verborum (Apoc. XX. 4.), ut Augustinus narrat l. XX. de Civ. Dei (c. 7.), quidam haeretici posuerunt primam resurrectionem futuram esse mortuorum, ut cum Christo mille annis in terra regnarent (en substantiam opinionis, quam dicit haereticorum fuisse); unde vocati sunt chiliastae, quasi millenarii, et Augustinus ibidem ostendit verba illa aliter esse intelligenda, scilicet de resurrectione spirituali » s. Th. 4. dist. 43. q. 1. a. 3. sol. 1. ad 4. S. Bonaventura: « de resurrectione secundum fidem catholicam tenendum est, quod omnia corpora hominum resurgent in generali iudicio, non existente in eis distantia (moraliter longa, multo minus mille annorum) quantum ad ordinem temporis, sed potius quantum ad ordinem dignitatis » Bonav. Centiloq. P. IV. sect. 2. cf. in 4. dist. 43. a. 1. q. 3; Breviloq. P. VII. c. 5. Dominicus Sotus ita habet: « illis verbis Ioannis (Apoc. XX.) Papias eius discipulus ⁴ seductus duas commentus est corporum resurrectiones; quo errore Lactantius atque alii fuerunt subinde commaculati... sed haec fabula non diu in Ecclesia perstitit » Sot. 4. dist. 43. q. 2. a. 1. ad 3. Bellarminus relata opinione Lactantii de duplici resurrectione priori iustorum posteriori reproborum et de regno millenario, subdit: « haec opinio fuit etiam multorum veterum ut Papiae, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Apollinaris... sed iam dudum explosa est tamquam error exploratus » Bellarm. de Rom. Pontif. l. III. c. 17. Suarez de Incarn. T. II. disp. 50. tota sectione 8ª data opera illam sententiam refellit. Post commemoratam doctrinam millenariorum Papiae, Irenaei, Iustini et ceterorum, cuius fundamentum constituebant ipsi in Apoc. XX. de duplici resurrectione, ita loquitur Suarez. « Dicendum est tamen, resurrectionem iustorum non esse futuram usque ad diem iudicii, et illa die omnes homines resurrecturos; quare non intercedet magna mora inter resurrectionem iustorum et iniquorum. Haec assertio est certa, et quatenus repugnat citato errori (millenario), existimo esse de fide. » Concludimus verbis Cornelii a Lapide in Apoc. XX. 2. « Hic itaque, inquit, est error millenariorum; haeresim dicere non audeo, quia apertas Scripturas aut Conciliorum decreta, quibus haec sententia quasi haeretica damnetur, non habeo. Unde et s. Augustinus l. c. (Civ. XX. 7.) eam damnare non est ausus. Satis tamen illa erroris convincitur, et ab Ecclesia damnari posset ut haeretica, uti noster P. Salas et alii eam damnant... Denique postiores Patres et Ecclesiae sensus hanc sententiam reprobavit, unde illa iam evanuisse videtur. »

Igitur de universali, constante et rata consensione Patrum et doctorum inde saltem a V°. saeculo usque ad hanc nostram aetatem in reiicienda illa opinione nullum potest esse dubium; quamvis non ita se habeat negatio, ut opinio improbata, antequam Ecclesiae definitio accedat, possit dici haeretica. Ex hoc autem ipso iuxta principia saepe iam a nobis demonstrata et declarata evidens est, illam Patrum aliquorum II. et III. saeculi commentationem non esse sententiam traditam ab Apostolis, nec praeseferre posse universalem consensum, aut « intellectum catholicum » locorum Scripturae, quibus nitebantur; sed esse privatam singularium doctorum intelligentiam ac interpretationem doctrinae seu scriptae seu traditae, in qua interpretatione privata ac consensu destituta utique falli poterant et fallebantur, ut subsequens universalis sensus ac consensus oppositus demonstrat.

II. Sane si consideretur status quaestionis, et sententia illa saeculo II. ac III. latius diffusa comparetur cum consensu contrario saeculis subsequentibus invalescente, principia ipsa quibus Traditio et custodia depositi regitur, demonstrant illam sententiam non contineri in deposito revelationis, nec ex Traditione apostolica fuisse derivatam. Quae nostra assertio latiori diffusione illius doctrinae primis saeculis, auctoritate Patrum qui illam defenderunt, claritate ipsa verborum Scripturae, si in sensu immediato intelligantur, non solum non infirmatur, sed immo hae ipsae rationes comparatae cum consensu subsequente contrario clariorem lucem affundunt demonstrationi.

Enimvero supponamus paulisper, quod affirmant chiliastae, doctrinam de regno illo millenario esse a Deo revelatam et ab Apostolis traditam Ecclesiae, illamque genuinum continere intellectum sensus Scripturae, atque inde quid consequens sit, videamus. Verbum Dei scriptum obvio, primum sese offerente, immediato h. e. non tropico sensu acceptum hanc sententiam clarissime exhibet. « Et vidi angelum... et apprehendit draconem... qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille... et vidi sedes... et animas decollatorum propter testimonium Iesu... et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Ceteri mortuorum non vixerunt, donec consummentur mille anni; haec est resurrectio prima, » et reliqua quae sequuntur Apoc. XX. 1-15. Adventus hic gloriosus Christi et hoc eius regnum in terra cum sanctis resuscitatis per mille annos aut saltem per longum tempus ante universalem resurrectionem et ultimum iudicium ita habet, ut oracula plura psalmorum, prophetarum, Evangeliorum, epistolarum apostolicarum sensu obvio et immediato accepta hoc ipsum regnum describere videantur; eo autem non admisso interpretatio reddatur difficilior, sensusque translatus in locis quam plurimis substituendus sit (dabo enim hoc millenariis). Porro in hac hypothesi Scriptura locis tam multis sensu obvio intelligenda ab Apostolis Ecclesiae tradita, hicque idem sensus ab Apostolis et a primis fidelibus compendio expressus esset in ipso symbolo apostolico illis verbis: « venturus est iudicare vivos et mortuos»; ita enim asseverant millenarii redivi. Certe Traditionem hanc (in hypothesi) apostolicam, et hunc sensum Scripturarum clarissime tenebant et exprimebant doctores catholici II. et III. saeculi; quorum numerus satis amplus est, ut etiam multos ex fidelibus iuxta eorundem Patrum doctrinam sensisse existimemus. At vero inde ab eo tempore, quo doctrinae et dogmatum christianorum intelligentia maxime explicata et exculta est, inde a saeculo IV°. ineunte et saeculo V°. quibus fere omnes maximi doctores Ecclesiae floruerunt, supposita haec Traditio apostolica et vera obviis sensus Scripturarum revelataeque doctrinae ipsiusque symboli intelligentia⁵ magis magisque non solum obscurata esset et oblivioni tradita, sed impugnata et reiecta ab omnibus doctoribus, in quorum operibus adhuc reliquis aliqua huius rei mentio occurrit. Conspirassent doctores unanimes ad Scripturam non uno tantum alterove loco sed in pluribus veteris et novi Testamenti libris, quoties de novissimis diebus agitur, a claro et obvio sensu detorquendam in difficiliores, translatas et (in hypothesi) falsas explicationes; in universa Ecclesia, dum sive in catechesibus et institutionibus populi sive in scholis secundus adventus Iesu Christi, resurrectio mortuorum, ultimum iudicium explicatur, veritas ab Apostolis tradita constanter et ubique inde a IV° saltem saeculo occultaretur, et docerentur ea, quae cum illa veritate componi non possunt. Atqui haec omnia quomodo cum oeconomia Traditionis et cum promissa assistentia Spiritus Sancti catholicum intellectum praeservantis ab errore et inducentis in omnem veritatem consistere possint, nemo intelligat. Possunt esse sine dubio et sunt veritates, quae implicite et obscurius traditae in praedicatione Apostolorum, vel magis practica consuetudine quam theoretica doctrina primitus comprehensae, aliquando vocatae fuerint intra ipsos fines Ecclesiae in controversiam; hac autem exorta paulatim explicatae et lucidius declaratae sunt, donec in universalem transierunt consensum totius Ecclesiae, de qua revelatae doctrinae explicatione alio loco dicemus. At factum numquam est nec ex oeconomia Traditionis fieri potest, ut ordine inverso fidei articulus primum explicite, claro et obvio sensu comprehensus in praedicatione ecclesiastica et in intellectu catholico, deinceps orta forte controversia involvatur in obscuritatem, transeat in dissensum, ac tandem praevaleat contra illum consensus oppositus et negans, quae negatio absque contradictione dominetur in universa Dei Ecclesia per multa saecula, per annos mille et quingentos. Ergo ex ipso primo principio interpretationis catholicae demonstratur, claritatem illam Scripturarum a chiliastis iactatam non nisi apparentem esse, re autem vera illis locis ex ipsa sua apparente claritate plurimum subesse obscuritatis; nec minus demonstratur id, de quo nos in praesenti agimus, veterem nempe illam ante quartum saeculum doctrinam non fuisse consensum catholicum.

III. Nobis vero non sufficit quaesivisse, an fuerit, sed demonstrandum est, quomodo non fuerit consensus catholicus. Necessario ergo nobis est inquirere modum et originem vetustae istius doctrinae millenariae, ut historice etiam constet, non Traditionem apostolicam sed alium esse eius fontem.

1°. Ex ipso modo defensionis et impugnationis apparet, illam sententiam numquam fuisse universalem. Iustinus et Irenaeus ll. cc. simul defendunt duo capita doctrinae, resurrectionem mortuorum et regnum Christi in terra per mille annos, sed modo longe diverso. Haereticos qui negant resurrectionem, ait Iustinus, non esse Christianos sed atheos et impios; contra vero doctrinam de regno millenario non inter certa dogmata sed inter liberas opiniones recenset. « Tibi et antea confessus sum, me quidem et multos alios ita sentire, sicut etiam (vos Iudaei) omnino nostis hoc futurum esse ⁶; multos vero etiam Christianorum qui purae et piae sententiae sunt, hoc non agnoscere, tibi significavi. Ita etiam intelligi debet argumentatio Irenaei 1. V. c. 31. n. 1; c. 33. n. 4; c. 35. n. 1. Eius nempe sententia huc revocatur, ut negantes regnum millenarium habeat quidem in numero catholicorum, veruntamen eos arma ministrare censeat haereticis ad negandam ipsam mortuorum resurrectionem. Porro saeculo III. chiliasmus in Alexandrina Ecclesia adeo non probabatur, ut qui illam opinionem a Nepote Episcopo adoptaverant, in schisma delapsi, nec nisi ea reiecta persuasu s. Dionysii, iterum reconciliati fuerint. Summam opinionis a Nepote propositae et a se impuginatae Dionysius refert his verbis: «librum quendam proferunt (schismatici illi) Nepotis... quasi in eo certissime demonstratum sit, regnum Christi in terris futurum ». Hanc deinde ipsam sententiam significat falsam esse et refutandam. In specialibus etiam characteribus huius regni, ut a Dionysio referuntur, nihil est quod Nepotis opinionem ab ea Papiae aut Irenaei diversam fuisse ostendat. Non ergo Nepos regnum depinxit refertum impuris voluptatibus vel ceremoniis Iudaeicis, sicut factum est ab haereticis; neque enim si ita esset, tantis laudibus efferret Dionysius huius viri «fidem et studium Scripturarum», «magnaque reverentia se eum prosequi» diceret. Ipsa itaque sententia qualis fuit Papiae, Irenaei, Iustini, in Ecclesiis Aegypti saeculo iam III. non videbatur tolerabilis; tantum abest, ut fuerit in Ecclesia communis. Imo propterea quod millenarii et nominatim Nepotiani tam confiderent ad Apocalypsin appellant, ipse hic sacer codex apud nonnullos catholicos perperam quidem, ut suo loco dicemus, in suspicionem venit libri supposititii, sed argumento manifesto, quantopere fideles plurimi ab opinione chiliastrarum abhorrerent. Ante Dionysium contra millenarios pugnavit Origenes l. II. de Princip. c. 11; Praefat. in Cantic. et alibi. In Ecclesia Romana opinionem umquam fuisse admissam, nullum apparet vestigium. Ostendi vero potest contrarium ex iis, quae ineunte saeculo III°. Romae disputavit Caius presbyter adversus Cerinthum; licet enim Cerinthus impuris commentis opinionem reddiderit detestabiliorem, Caius tamen non solum haec adiuncta damnat, sed etiam rem ipsam regni illius non agnoscit. « Cerinthus, inquit, portenta quaedam inducit, affirmans post resurrectionem regnum Christi in terris futurum, et iterum carnem Hierosolymis cupiditatibus servituram » etc. apud Eusebius H. E. III. 28.

2°. Si auctores et originem opinionis consideremus diligentius, numquam videtur opinio latissime diffusa aut magnae aestimationis fuisse. Fontem unde ad catholicos manavit, narrat Eusebius l. III. c. 39. « Papias alia nonnulla, quasi ex traditione non scripta ad ipsum pervenisent, in medium profert, peregrinas (ξενάσ) scilicet quasdam parabolas Salvatoris ac doctrinas eius, et alia nonnulla fabulis propiora (μυθικώτερα). Inter quae et mille annorum spatium fore dicit post resurrectionem ex mortuis, regno Christi corporaliter in hac terra substituto. Haec quidem existimo ipsum apostolicis narrationibus praepostere intellectis supposuisse, cum quae in symbolis ⁷ mystice ab eis dicta erant, non perspexisset. Apparet enim admodum mediocris ingenio, sicut ex eius libris coniicere licet. Verum et perquam multis ecclesiasticorum (scriptorum) post ipsum auctor fuit eiusdem opinionis, antiquitate viri sese munientibus, ut puta, Irenaeo et si quis alius eadem sentire visus est. » Ex hac itaque Eusebii explicatione Papias non ipsam doctrinam de regno millenario a presbyteris seu Apostolorum discipulis accepit; sed audiverat ab eis et vero legerat in Scripturis nonnulla intelligenda symbolice, ex quibus ipse sensu proprio et immediato intellectis suam de regno Christi effinxit opinionem, quam deinde velut a presbyteris traditam sua auctoritate Irenaeo aliisque persuasit. Millenarii redivivi hanc Eusebii enarrationem explodunt velut calumniam. At vero si doctrina ipsa esset apostolica, quomodo Patres insignes saeculi IV. et deinceps, quomodo sequentes omnes theologi eam vel contempserunt vel oblivione et sensu ac consensu contrario obliterarunt? Ceterum quisquis Papiae expositionem legerit apud Irenaeum V. 33. facile intelliget, Eusebium nihil dixisse, quod non sit verissimum. Presbyteri et cum illis seu ex illis Papias haec referunt ib. n. 3. tamquam dicta ab ipso Domino. « Venient dies, in quibus vineae nascentur singulae decem millia palmitum habentes, et in uno palmite dena millia brachiorum, et in uno vero palmite dena millia flagellorum, et in unoquoque flagello dena millia botruum (sic), et in unoquoque botro dena millia acinorum, et unumquodque acinum expressum dabit viginti quinque metretas vini; et cum eorum apprehenderit aliquis sanctorum botrum, alius clamabit botrus: ego melior sum, me sume et per me Dominum benedic. » Similia dicuntur de spicis et granis tritici⁸. Iam quis non videt, haec esse symbolica? Papias tamen ea accepit et tradidit tamquam sensu immediato et proprio intelligenda, sicut et illa, quae in prophetis dicuntur de leonibus aliisque feris cicurandis et herba ac palea vescentibus.

Satis igitur constat, opinionem quatenus a catholicis est adoptata, originem habuisse in Asia minori; Hierapoli enim in Phrygia Papias erat Episcopus. Hinc videmus huius opinionis Patres, quorum auctoritas ceteroquin gravis est, fere omnes cohaerere cum Asia minori; Iustinus dialogum cum Tryphone, in quo chiliasmum adstruit, habuit Ephesi (Euseb. IV. 18.). Irenaeus ortus et eruditus erat in eadem provincia, Methodius primum fuerat Episcopus Olympi in Lycia. Ceterorum qui supersunt, auctoritas in hac quaestione prorsus nulla est. Tertullianus libros adversus Marcionem scripsit iam delapsus ad sectam Montani⁹ qui utique pertinet ad chiliastas. Hinc ille diserte appellat pro regno millenario ad testimonium novae prophetiae, quo nomine Montani, Priscillae et Maximillae deliria designare solet (cf. contr. Prax. c. 1. 30; de ieiun. c. 1; de resurrect. carn. c. 11.). « Confitemur, inquit, in terra nobis regnum repromissum... post resurrectionem in mille annos in civitate divini operis Hierusalem coelo delata.... Hanc et Ezechiel novit, et Ioannes vidit, et qui apud fidem nostram est, novae prophetiae sermo testatur » ¹⁰ l. III. c. 24. De Nepote a Dionysio Alexandrino confutato post ea, quae superius dixi, nihil necesse est addere. « Opuscula Lactantii, Posthumiani et Galli (i. e. Sulpitii Severi dialogus cum Posthumiano et Gallo), Commodiani, Victorini Petabionensis, » sicut et « libellus qui appellatur Nepotis » in decreto Gelasii Pontificis in Concilio Romano 70. Episcoporum edito omnia relata sunt inter apocrypha, h. e. quae non suscipiuntur in auctoritatem sicut scripta ss. Patrum (Mansi Collect. Concil. T. VIII. p. 151. 170.)¹¹. Remanet adhuc Q. Iulius Hilarion scriptor ignobilis et a nullo antiquorum nominatus¹².

Haec demonstrant, nullum omnino esse latinum scriptorem seu Patrem Ecclesiae in auctoritatem receptum, qui eam opinionem defenderit; Patres graecos esse quidem tres quatuorve millenii assertores, sed eos fere Asianos vel certe cum Asianis cohaerentes, ut totam hanc opinionem potissimum ex unius Papiae viri sanctissimi falsa intelligentia originem traxisse appareat. Quod quidem non solum Eusebius sed etiam Hieronymus confirmat. « Hic (Papias) dicitur mille annorum Iudaicam edidisse δευτερωσιν, quem secuti sunt Irenaeus, et Apollinarius et ceteri, qui post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis Dominum regnaturum » Hieron. de viris illust. c. 18. Non solum ergo ea sententia numquam fuit in communi consensu et « intellectu catholico »; sed imo si comparetur cum multitudine aliter sententium et docentium, dici debet fuisse paucorum; quamvis per se spectata et maxime prae sua falsitate dici possit habuisse sectatores multos. Hoc sensu s. Hieronymus conqueritur de multis veterum, de multis ecclesiasticorum virorum, de multis nostrorum, qui ita senserunt, et de plurima multitudine nostrorum, qui « in hac dumtaxat parte sequebantur Apollinarium, » quando iste haereticus eandem opinionem saeculo IV. resuscitavit.

Veneratio autem erga illos nonnullos ss. Patres ac martyres, non approbatio doctrinae censeri debet, quod Hieronymus uno in loco (in Ierem. XX. 10.) ait: « damnare non possumus, quia multi ecclesiasticorum virorum et martyres ista dixerunt; et unusquisque in suo sensu abundet, et Domini cuncta reserventur iudicio. » Aliis enim in locis multis id ipsum, quod illi viri ecclesiastici dixerant, passim appellat « Iudaicum errorem, dogma Iudaicum, Iudaicam fabulam, somnia, doctrinam iudaizantium. » Ceterum ea opinio propter sensum et consensum contrarium omnium theologorum usque ad recentissimam hanc aetatem sine dubio nunc longe in deteriori conditione est, quam fuerat saeculo IV°. et V°. tempore Hieronymi et Augustini.

Haec tamen omnia forte prolixius a nobis disputata non ita velim intelligi, ac si mihi fas esse putarem censuram aliquam inurere opinioni millenariorum recentium (id enim nostrum non est); sed eo spectant omnia, ut quae sit in hac re Patrum consensio vel dissensio, atque inde status historicus et theologicus quaestionis cognoscatur, ne iactata veterum Patrum auctoritate nobis illudi sinamus. Concludo verbis modestissimis Alphonsi Muzzarelli (Dissert. selectarum dissert. 3°. de Regno millenario p. 324.): « respondeo, me temperatam millenariorum sententiam non ut haereticam traducere, sed tamen contendo, quod in praesenti tempore sit ad minimum improbabilis, quia ex una parte est destituta omni gravi auctoritate, ex altera vero habet auctoritates contra se gravissimas et ineluctabiles. »

Forte opponet aliquis, de auctoritate praecipua ad quam millenarii appellant, et quae, si eorum sententiam continet, sola sufficit, de testimoniis inquam Scripturae hic nihil esse dictum, adeoque remanere totam difficultatem insolutam. Respondeo: a) scopus nobis propositus et res de qua directe agimus, neque postulat neque permittit exegesin locorum Scripturae, quibus illi abutuntur. Verumtamen b) qui demonstrat intellectum catholicum circa aliquod revelatae doctrinae caput, eo ipso demonstravit, saltem negative sensum Scripturae non posse esse eum, qui huic intellectui catholico contradicat. Unde c) possemus fateri, nos nescire quid aliquibus prophetiis Scripturarum nondum impletis et nominatim Apoc. XX. singillatim et in ultima determinatione significetur, et simul affirmare, scire nos quid illae prophetiae secundum « ecclesiasticae intelligentiae auctoritatem » non significant. Ceterum secundum eandem intelligentiam catholicam, quae est canon princeps interpretationis Scripturarum, satis etiam positive novimus, ad rei summam quod spectat, quis sensus illis prophetiis et nominatim Apoc. XX. subsit genuinus. Lege August. Civ. Dei XX. 7. sqq. et reliquos interpretes supra citatos. Itaque d) millenariis asserentibus se pro sua sententia habere sacram Scripturam, respondemus distinguendo: habetis litteram Scripturae explicandae, transmittimus; habetis sensum Scripturae explicatae secundum regulam principem catholicae interpretationis, negamus. Cf. Suarez de Incarn. T. II. disp. 50. sect. 8; Le Nourry Apparat. ad Bibl. Max. PP. T. I. l. II. dissert. 1. c. 2; Muzzarelli l. c.