Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Subordinatio intestina sicut in diversis scientiis inter se mutuo, ita inter scientias ac fidem intelligi nulla potest, nisi quatenus aliquo modo commune habent obiectum formale vel obiectum materiale¹. Quae enim cognitiones sive scientiae tum ratione formali, sub qua suum obiectum considerant, tum ipso obiecto cognoscendo nihil haberent commune, illae omnino disparatae essent et absque ulla connexione; neque ergo una alteri subordinata esse posset². In scientiis vero quae obiectum formale habent commune ita, ut quae in una intelliguntur aut demonstrantur, altera assumat tamquam principia, quibus innitatur, ea est subiectio, ut inferior non suis propriis sed superioris principiis regatur; unde huiusmodi scientiae subalternae a veteribus dicebantur³.

Hinc factum est, ut recentiores illi qui obiectum formale fidei ac scientiae non rite distinxerunt, alii totam cognitionem rationalem ac scientiam supersensibilium revocaverint ad fidem, de quibus diximus cap. III. §. I.; alii vero, contra quos hoc capite disputamus, fidem ipsam converterint in meram scientiam rationalem. Quoniam utrique unicam rationem formalem totius nostrae intellectualis cognitionis admittunt, priores illi auctoritatem ac traditionem, hi posteriores veritatem lumini rationis evidentem et intrinsecus perspectam; hinc prioribus omnis rationalis scientia est subalternata ad fidem, cui tota innititur; posterioribus fides religiosa, quam dicunt, est subalternata ad scientiam, seu potius est pars aliqua philosophiae.

Doctrina catholica nec talem subiectionem scientiae ad fidem, eoque minus subiectionem quam isti induxerunt, fidei sub scientiam admittit. Talis enim subordinatio solummodo locum habet, quatenus (ut diximus) utrimque idem est obiectum formale. At secundum doctrinam catholicam obiectum formale utrimque est diversum. Nec scientia potest esse rationalis aut naturalis philosophia sub ea formali ratione, qua veritas creditur propter auctoritatem Dei revelantis; nec fides proprie dicta multoque minus fides divina potest esse sub ea formali ratione, qua veritas intelligitur ex sua intrinsecus perspecta ratione (supra cap. II.). Nisi igitur in obiecto materiali sit nexus aliquis inter fidem ac scientiam, solo spectato obiecto formali scientia naturalis non potest dici intrinsecus subordinata fidei divinae.

Iam vero materiale obiectum non quidem adaequate in omnibus, attamen in multis commune habent fides et scientia. Veritates enim a Deo revelatae in triplici diversa habitudine ad humanam rationem referuntur: sunt revelata mysteria, quae nec quoad existentiam (an sint), nec quoad essentiam (quid sint) nisi analogice, etiam revelatione supposita, ex principiis rationis intelligi possunt; sunt revelata dogmata, quorum existentia quidem ex sola revelatione innotescit, essentia tamen (postquam revelata sunt) notionibus propriis intelligitur; sunt denique veritates, quae tum naturali lumine rationis intelligibiles tum supernaturali revelatione credendae proponuntur, atque ideo constituunt obiectum materiale commune rationis ac fidei, licet sub alia formali ratione quatenus intrinsecus intelligibiles ad lumen naturale mentis, et sub alia formali ratione quatenus revelatae ad lumen supernaturale fidei referantur. Sicut autem in mysteriis auctoritas Dei revelantis et ipsa natura fidei divinae exigit, ut veritates credantur certissimae, licet ratione non intelligantur, imo etiamsi rationi occurrant apparentes contradictiones; ita omnino idem valet etiam in veritatibus revelatis, quae per se sunt intelligibiles rationi, si per accidens non intelligantur vel occurrant contradictiones, quae non nisi apparentes esse possunt. Nempe quaecumque sit materia dogmatis, motivum formale fidei semper idem est, auctoritas Dei revelantis; quapropter qui fide divina credit, eo ipso omnia quae dogmati sufficienter proposito contradicere videntur, credit falsa esse vel simpliciter vel saltem sub ea ratione, qua dogmati opponuntur, de quocumque dogmate sive ad mysteria sive ad veritates per se rationi non impervias pertinente agatur. Discrimen solum est, quod in prioribus ignoratio est ex ipsa natura intellectus humani, atque ideo negatio quidem perfectionis superioris non autem privatio perfectionis naturalis; in posterioribus ignorantia est privatio, et est vincibilis sin minus proxime, potentia morali et pro singulis hominibus, saltem remote, potentia physica, pro ratione humana per se spectata (cf. cap. III. §. III. IV.).

Ex his iam deducitur, quomodo revelatio revelationemque in genuino sensu proponens ac declarans auctoritas Ecclesiae et fides divina non sit, et quo sensu sit norma ac « stella directrix » respicienda in scientiis mere naturalibus.

2. Ecclesia pro suo munere infallibiliter custodiendi integrum depositum fidei, de iis quae in scientiis humanis traduntur, non iudicat nisi ex principiis revelatis, quatenus illa cum doctrina fidei ac christiana morum disciplina congruunt aut eidem adversantur. Vicissim scientia mere rationalis ac philosophica non potest progredi ex principiis, quatenus fide creduntur, sed unice ex principiis rationabilibus, quatenus lumine rationis intelliguntur; nec potest quidquam admittere velut obiectum sibi proprium, « quod non fuerit ab ipsa suis rationibus acquisitum. » Adeoque revelatio et revelationem proponens Ecclesia theologiae quidem non autem philosophiae suppeditat principia, ut his fide creditis innititur; hoc enim ipsum essentiale est discrimen inter philosophiam ac theologiam fidei. Cf. S. Th. 1. q. 1. a. 1. ad 2. Quoniam nempe obiectum formale fidei ac scientiae mere rationalis diversum est, illic revelatio supernaturalis per verbum Dei, hic manifestatio naturalis per veritatem intrinsecus perspectam; propterea sensu declarato revelatio et fides non potest esse principium ac norma positiva ad scientiam rationalem ac philosophicam.

« Naturales illae disciplinae suis propriis ratione cognitis principiis nituntur » S. P. Pius IX. (litt. 21. Dec. 1863.); « nec sane ipsa (Ecclesia) vetat, ne huiusmodi disciplinae in suo quaeque ambitu propriis utantur principiis et propria methodo » (Conc. Vatican. Const. de Fide cap. 4.)

3. At si spectentur veritates, quae revelatae sunt et constituunt materiale obiectum fidei, et cum his comparentur sententiae ac opiniones, quae in disciplinis humanis ex fontibus ac praesidiis naturalibus statuuntur; evidens est posse fieri, et luctuosa experientia ostendit saepe fieri, ut vel tamquam principia assumantur vel tamquam conclusiones deducantur, quae doctrinis fidei eo sensu, quo ab Ecclesia catholica intelliguntur ac proponuntur, directe vel indirecte repugnent. Ratio humana in iis quidem, in quibus veritatis evidentia vel vera certitudo ei illucescit, numquam fallitur, nec in actu evidentiae et verae certitudinis potest falli (cap. I. §. II.), atque adeo in his numquam potest esse realis oppositio contra veritatem revelatam; Deus enim, auctor luminis rationis creati et ordinati ad verum cognoscendum et infinite verax revelator veritatum per verbum suum, non potest sibi ipsi contradicere, nec verum vero potest repugnare⁴. At plurima sunt cognoscibilia, quae pro lumine humanae rationis limitato ac infirmo evidentia et vere certa vel actu non sunt vel etiam fieri non possunt, et de quibus homo nihilominus saepe praesumit iudicare, ac si eorum manifestatio esset plena et adaequata. Saepe enim quod certo verum cognoscitur sub una ratione, iudicatur verum sub rationibus aliis, sub quibus nec certo cognoscitur nec verum est; vel quod est verum hypothetice, iudicatur verum absolute; vel ex rationibus apparentibus assumitur falsum pro vero, quia comparatio cum rationibus oppositis vel non instituitur vel aliquando etiam institui non potest. Hinc fit, ut in omnibus fere scientiis sicut generatim quandoque falsum pro vero assumi⁵, ita etiam sententiae vero revelato oppositae statui possint.

Res est per se clara, si de scientiis contemplativis agitur quae Deum et spiritum, operationes Dei creaturarumque relationes ad Deum ac inter se, doctrinam proinde religiosam et moralem pro obiecto habent; haec enim omnia, etiam quatenus lumine rationis investigari possunt, simul continentur in revelatione supernaturali (cap. III. §. III.). Verum cum facta plurima quae latiori nominis significatione possumus dicere historica, verbo Dei vel per se vel per accidens revelata contineantur (cf. Tract. de Scriptura th. XIX.), imo cum revelatio ipsa tota factum sit historicum et magnam partem factis historicis componatur; inde scientiae etiam historicae, et quae his accenseri possunt (archaeologia, ethnographia, geologia)⁶, non infrequenter obiecto concurrunt cum doctrina revelata. Universim nemo negare potest, quod Güntherus fatetur (Symposion Peregrini p. 365.), « nullam scientiam esse absolute ab aliis omnibus separatam, et propter hunc nexum organicum in unaquaque disciplina posse occurrere oppositionem contra obiectum theologiae. »

Huiusmodi igitur sententiae non solum philosophice falsae, sed etiam errores sunt theologici, atque ex principiis revelatis quibus opponuntur, iudicari possunt, et vero a custodibus depositi pro suo munere divinitus iniuncto iudicari ac proscribi debent. Quo quidem in munere custodiae et in definitionibus ad illud pertinentibus magisterium Ecclesiae infallibile esse a nemine catholico negari potest, ut in toto Tractatu de Traditione satis demostratum est, sive magisterium illud spectetur in corpore docentis Ecclesiae sive in solo capite ac centro unitatis fidei, Pontifice Romano.

4. Scopus quidem altior praefixus est revelationi et Ecclesiae custodi atque interpreti revelationis, quam humanarum disciplinarum doctrina; verumtamen Apostoli eorumque in munere infallibiliter docendi successores usque ad consummationem saeculi sicut acceperunt « apostolatum ad obediendum fidei in cunctis gentibus » (Rom. I. 5.), ita in ipsa hac fidei praedicatione habent « arma militiae non carnalia.... consilia destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obseqium Christi » ⁷. 2. Cor. X. 4. 5. Eodem apostolatus munere confirmant fideles, ne « decipiantur in sublimitate sermonum, per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum » Col. II. 4. 8., et proscribunt « falsi nominis scientiam, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt » 1. Tim. VI. 20. 21.

Sane sententiae repugnantes veritatibus a Deo revelatis non ideo desinunt esse errores contra fidem, sed imo eo maius periculum creant, quod forma scientifica producuntur. Hinc principium ipsum iam a Concilio oecumenico Lateranensi V. damnatum est tamquam haereticum. Neoperipatetici saeculo XV. et XVI. philosophiam autonomam dividebant a theologia ita, ut leges secundum quas de vero iudicandum sit in philosophia, possint esse oppositae legibus, secundum quas verum credendum sit in theologia. Quae igitur secundum leges philosophicas deducuntur, ea dicebant habenda esse philosophice vera, licet secundum leges alterius plane ordinis, quibus theologia regatur, non vera sed theologice falsa sint habenda. Sic aiebant, secundum philosophiam esse unam numero animam rationalem (intellectum agentem), animas vero humanas distinctas in singulis hominibus esse mortales; atque huiusmodi conclusiones postulabant, ut impune tradere liceret velut consequentes ex principiis philosophicis. Si demas absurdam compositionem veri et falsi, quae non nisi per simulationem umquam induci potuit, ut recentius a Petro Bayle (Dictionn. T. IV. Eclaircissement II. et III.) factum est, in ceteris omnino idem statuitur, cum nostris temporibus assertum est: « philosophiam tractandam esse nulla supernaturalis revelationis habita ratione. » Hoc itaque principium in Concilio Lateranensi (Constit. Apostolici regiminis) praedamnatum censeri debet. « Cum verum vero minime contradicat, omnem assertionem veritati illuminatae fidei contrariam omnino falsam esse definimus; et ut aliter dogmatizare non liceat, districtius inhibemus; omnesque huiusmodi erroris assertionibus inhaerentes velut damnatissimas haereses seminantes... vitandos et puniendos fore decernimus » (Hard. IX. p. 1719.).

Distinctissime errores de relatione inter fidem ac rationem damnati sunt in Syllabo iussu summi Pontificis edito, ac demum ab oecumenico Concilio Vaticano (Constit. de Fide cap. 4.).

5. Iam etiam constat, quid de essentiali illa libertate sentiendum sit, sine qua scientiam consistere non posse dicunt. Ex dictis subordinatio rationis et scientiae ad auctoritatem et fidem non in eo est posita, ut philosophia ac scientia profana suas leges, sua principia, suas conclusiones suscipiat a fide et per fidem. Hoc qui generatim de cognitione humana affirmant, ii sane tum ipsius fidei fundamenta labefactant, tum universim certitudine sublata in scepticismum deferuntur (cap. III. §. I.). Multo etiam minus subordinatio est huiusmodi, ut quod rationis lumine evidenter aut proprie dicta certitudine cognoscitur verum, haberi umquam debeat falsum, quia contrarium fides doceat. Qui ita loquuntur, statuunt seu potius simulate obtendunt hypotesin absurdam Neoperipateticorum in Concilio Lateranensi damnatam, qua dicitur verum in philosophia posse esse falsum in theologia. « Etsi enim fides sit supra rationem, nulla tamen vera dissensio nullumque dissidium inter ipsas inveniri umquam potest, cum ambae ab uno eodemque immutabilis aeternaeque veritatis fonte Deo Optimo Maximo oriantur » (S. P. Pius IX. Encyclic. 9. Nov. 1846.). His itaque sepositis subiectio rationis ac scientiae tota revocatur ad illud, quod verbum a Deo revelatum et ab Ecclesia (sive ordinaria praedicatione sive formali definitione) propositum tum ratione Dei revelantis tum ratione Ecclesiae proponentis infallibiliter verum est, et incommutabili fide credendum aestimative super omnia (cap. IV. §. IV. coroll. 2.); hoc igitur ipso eadem infallibilitate falsum est et eadem certitudine habendum ut falsum, ac proinde non de monstratum secundum genuinas leges cuiusvis scientiae, nec demonstrabile nec probabile, quidquid veritati ita propositae et credendae re ipsa et non solum apparenter contradicat⁸.

Antevertens haec certitudo fidei scientiam veri, quae utique sola nomen scientiae meretur, non tantum non destruit aut impedit, sed etiam magnopere iuvat ac promovet.

a) Quae in revelatione continentur per se quidem etiam lumine rationis cognoscibilia, attamen magnis quandoque impedita difficultatibus (cap. III. §. III.), ea per fidem praemonstrantur infallibiliter vera; unde fit, ut ratio ex suis principiis eadem facilius et securius intelligere ac demonstrare valeat. Quae autem revelatae veritati opponuntur, ea etiamsi quandoque magnam speciem veritatis praeseferre videantur, per fidem praecognoscuntur (ut revera sunt) falsa, hocque ipso ratio tum praemunitur ab errore, licet forte nondum intelligat, cur et quomodo sit error, tum iuvatur ut lumine proprio expeditius et profundius intelligat veritatem in directa oppositione contra errorem. « Quidquid autem de quibuslibet suis voluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus, aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum » August. de Gen. ad litt. l. I. n. 41. Unde in Concilio Lateranensi Constit. cit. mandatur philosophiae magistris, « ut cum philosophorum principia aut conclusiones in quibus a recta fide deviare noscuntur, auditoribus suis legerint aut explanaverint, teneantur... omni studio huiusmodi philosophorum argumenta, cum omnia solubilia existant, pro viribus excludere atque resolvere. » Cf. S. Th. 1. q. 1. a. 8; in Boëth. Trin. prooem. q. 2. a. 3.

b) Per revelationem et fidem veritatum superrationalium non minus praemunitur ratio contra errores in scientiis etiam mere naturalibus et rationalibus; quae enim veritati licet superrationali repugnant, ea necessario simpliciter falsa sunt, neque profecto philosophice verum esse potest, quod theologice falsum est. Deinde etiam positive huiusmodi veritatum cognitio per fidem non solum mentem humanam altiori in ordine illustrat et perficit (cap. III. §. III. coroll. 2.), de qua theologica scientia nunc non loquimur; sed etiam plurimum iuvat ad ampliorem ac profundioriem scientiam veritatum rationalium. Sicut enim in ordine ontologico gratiae dona quae sunt supra naturam, hanc non destruunt sed evehunt et nobilitant; ita in ordine logico veritates superrationales non sunt omnino disparatae a rationalibus, sed cum his multiplici analogia cohaerent; atque ideo quod per fidem cognoscimus verum in superrationalibus, deducit nos ad profundioriem penetrationem veri in analogis rationalibus. Ita notiones per se rationales naturae et hypostaseos, generationis, sacrificii, extensionis corporum, sensibilium phaenomenorum ex revelatis veritatibus multipliciter expoliri posse ac debere, saepe vidimus in Tractatibus de Trinitate, Incarnatione, Eucharistia.

Hoc quo diximus sensu (praeter efficaciam in voluntates ac mores hominum), revelatio supernaturalis intellectualiter iuvat et promovet ipsas scientias naturales ac rationales; hocque sensu verum est, rationem humanam historice excultam per revelationem, proficere in scientiis etiam humanis, et omnino recte philosophia christiana comparatur ac multis modis praecellere ostenditur philosophiae paganae, nisi forte rectius haec comparatio institueretur inter philosophiam christianorum et philosophiam paganorum⁹. Illud autem dictum, quo aliqui nimium delectantur, alii nimium offenduntur, philosophiam nec christianam esse nec paganam sed tantum rationalem, verum quidem est, si spectetur formale obiectum et principium philosophiae; sed quoad priorem sui partem verum non est, si spectentur omnia adiumenta quae tum materialiter ac remote per mentis culturam tum formaliter et proxime conferunt ad veram philosophiam. Sic enim omnino datur philosophia christiana, non in oppositione ad philosophiam rationalem, sed quae ipsamet perfectiori modo rationalis est.

6. Ex dictis omnibus aestimari potest, quid valeat illa a quibusdam recentioribus inducta distinctio inter philosophiam, quae numquam possit subiici fidei vel auctoritati Ecclesiae, et inter philosophum singularem, « qui fortasse possit etiam suae convictioni imperare eamque subdere externae auctoritati » (Frohschammer Introduct. in phil. p. 272.).

a) Si philosophia accipitur obiective, ut est (metaphysice) summa mutuusque nexus veritatum rationalium, et (dialectice) complexus legum quibus scientia regitur; hoc sensu in philosophia est mera veritas quamvis non tota veritas, atque ideo nulla ibi potest esse oppositio contra veritatem et auctoritatem fidei revelatae. « Sicut sacra doctrina fundatur super lumen fidei, ita philosophia super lumen naturale rationis. Unde impossibile est, quod ea quae sunt philosophiae, sint contraria iis, quae sunt fidei; sed deficiunt ab eis, continent tamen quasdam similitudines eorum (superrationalium) et quaedam ad ea praeambula, sicut natura praeambula est ad gratiam. Si quid autem in dictis philosophorum inveniatur contrarium fidei, hoc non est philosophiae sed magis philosophiae abusus ex defectu rationis » S. Th. in Boëth. Trin. prooem. q. 2. a. 3. (Cf. S. P. Pii IX. Encyclic. 9. Nov. 1846. Tract. de Tradit. p. 125. sqq.).

b) Si philosophia sumitur subiective, ut mente humana investigatur, acquiritur, tenetur; hoc sensu non solum omnes veritates superrationales ab ambitu philosophiae excluduntur, quod ad priorem iam significationem philosophiae obiective ac per se spectatae pertinet; sed in primis ad multas veritates per se rationales philosophia seu scientia philosophica vel omnino non pertinet, vel eas assequetur imperfecte, modo incerto et solum probabili ex imperfectione rationis humanae. Ex eadem deinde causa, ut superius (n. 3.) declaratum est, accidere potest et frequenter accidit, ut humana ratio sibi permissa errando suscipiat tamquam principia vel tamquam conclusiones scientiae, quae revera talia non sunt; sed sunt errores contrarii infallibili veritati revelatae, proindeque etiam contrarii veritati scientiae. Unde quum supposita fide secundum ipsam rationem et obiectivam philosophiam evidens sit officium gravissimum vitandi huiusmodi errores, hoc ipso iam fides et infallibilis auctoritas custodum depositi constituitur norma dirigens prae oculis habenda eo modo, quo dictum est. Non igitur solum singularis philosophus, quatenus Christianus est et manere velit, potest fortasse (ut aiunt) se subiicere auctoritati fidei; sed ex infallibilis fidei et auctoritatis atque ex fallibilis rationis et ingenii humani natura consequitur, atque adeo in ipsa obiectiva philosophia continetur lex et officium subordinationis pro rationali inquisitione veritatis et pro scientiis, ut excoluntur a fidelibus, qui verum revelatum tenent per fidem, et verum naturale quaerunt per rationem.

Hoc ipsum edicitur verbis summi Pontificis (litt. ad Archiepiscop. Monach. 11. Dec. 1862.). « Numquam non solum philosopho, verum etiam philosophiae licebit aut aliquid contrarium dicere iis, quae divina revelatio et Ecclesia docet, aut aliquid ex eisdem in dubium vocare, propterea quod non intelligit, aut iudicium non suscipere, quod Ecclesiae auctoritas de aliqua philosophiae conclusione, quae hucusque libera erat, proferre constituit. Accedit etiam, ut idem auctor (Frohschammer) philosophiae libertatem seu potius effrenatam licentiam tam acriter, tam temere propugnet, ut minime vereatur asserere, Ecclesiam non solum non debere in philosophiam umquam animadvertere, verum etiam debere ipsius philosophiae tolerare errores, eique relinquere, ut ipsa se corrigat¹⁰; ex quo venit, ut philosophi hanc philosophiae libertatem necessario participant, atque ita etiam ipsi ab omni lege solvantur... Ecclesia ex potestate sibi a divino suo Auctore commissa non solum ius, sed officium praesertim habet non tolerandi sed proscribendi ac damnandi omnes errores, si ita fidei integritas et animarum salus postulaverint, et omni philosopho qui Ecclesiae filius esse velit, ac etiam philosophiae officium incumbit, nihil umquam dicere contra ea, quae Ecclesia docet, et ea retractare, de quibus eos Ecclesia monuerit. Sententiam autem quae contrarium docet, omnino erroneam et ipsi fidei Ecclesiae eiusque auctoritati vel maxime iniuriosam esse edicimus et declaramus. »

Corollarium. Sicut dantur veritates revelatae tamquam principia, secundum quae doctrinae ac propositiones eis oppositae, quae in scientiis naturalibus statuantur vel deducantur, iudicari possunt et ab Ecclesia authentice ac infallibiliter iudicantur; ita nihil impedit, quominus fideles etiam privari qui a scientia satis parati sint, de huiusmodi propositionibus etiam ante formale iudicium Ecclesiae scientificae et theologice iudicent secundum principia fidei. Huiusmodi iudicia theologica vel certa sunt vel solum probabilia, prout certo vel solum probabili ratione cognoscuntur haec tria: verus sensus principii revelati secundum quod iudicatur; verus sensus doctrinae quae iudicatur; realis et non solum apparens oppositio inter haec duo. Quando haec tria, ut frequenter facillimum est, vera certitudine cognoscuntur, cui numquam potest subesse falsum (supra n. 3.), profecto etiam ante directum et formale iudicium Ecclesiae obligatio est doctrinas ita repugnantes veritati fidei iam sufficienter propositae habendi non ut legitimas deductiones scientiae sed omnino ut falsas, licet ex ipsis principiis scientiae forte nondum liqueat, ubi et quomodo sit erratum: « quidquid... his nostris litteris i. e. catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus (ex ipsa scientia) aut nulla dubitatione credamus (ex solis principiis fidei) esse falsissimum. » Quod itaque Güntherus suadet (Euryst. et Heracles p. 251.), ut in hypothesi huiusmodi oppositionis inter fidem et scientiam, quemadmodum loquuntur, h. e. inter veritatem fidei et errorem in systemate scientifico, iudicium suspendatur sperando profectum scientiae, idem est ac suadere dubium in fide ac proinde saltem virtutalem defectionem a fide; quando nempe illa tria, de quibus diximus, certo cognoscuntur. Tum enim suspensio iudicii non potest sine crimine admitti quoad veritatem principii revelati et falsitatem doctrinae oppositae, sed solum quoad rationes cur et quomodo sit oppositio, quarum elucidatio ex profectu scientiae (ut historia scientiarum ostendit) merito speratur.

At vero quamdiu illa tria quae diximus, clara non sunt, caute omnino in rebus huiusmodi obscuris et difficilibus procedendum est, ne temere affirmando sensum aliquem in verbo Dei, qui forte nec sensus revelationis nec in se verus est, oppositiones confingamus velut inter fidem et errorem in scientia, ubi revera non inter fidem et doctrinam iudicandam est oppositio, sed fortasse inter nostram falsam opinionem et inter veritatem scientificam. De his sapientissime et gravissime monet s. Augustinus Gen. ad litt. l. I. n. 37. sqq. « In rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis si qua inde scripta etiam divina legerimus, quae possint salva fide qua imbuimur (salva praedicatione ecclesiastica et intellectu catholico), alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti affirmatione ita proiiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam recte labefactaverit, corruamus; non pro sententia divinorum Scripturarum sed pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus Scripturarum esse quae nostra est, cum potius eam quae Scripturarum est, nostram esse velle debeamus. » Ponit deinde exempla ex rebus physicis. Geneseos I. sermo est de creatione lucis, de die ac nocte ante creationem firmamenti et solis; quaeritur ergo, utrum lux corporalis creata dicatur in Scripturis ita, ut antequam sol et firmamentum existeret, dies ac noctes sibi succederent, an potius ibi agatur de luce et creaturis spiritualibus? Audi responsiones cautissimas ad hanc et huic similes quaestiones. « Esse spiritalem lucem in creatura spiritali fides nostra non dubitat (hoc nempe ex fide certo constat); esse autem lucem corporalem coelestem, aut etiam supra coelum vel ante coelum, cui succedere nox potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec veritate certissima refellatur ¹¹. Quod si factum fuerit, non hoc habebat divina Scriptura, sed hoc senserat humana ignorantia. Si autem hoc verum esse certa ratio demonstraverit, adhuc incertum erit, utrum hoc in illis verbis sanctorum librorum scriptor sentire voluerit, an aliud aliquid non minus verum... Plerumque accidit, ut aliquid de terra, de coelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conversione vel etiam magnitudine et intervallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium... atque huiusmodi ceteris etiam non Christianus ita noverit, ut certissima ratione vel experientia teneat. Turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cavendum, ut Christianum de his rebus quasi secundum christianas litteras loquentem ita declarare quilibet infidelis audiat, ut quemadmodum dicitur, toto coelo errare conspiciens risum tenere vix possit. Quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumptores, satis dici non potest, cum si quando de prava et falsa opinione sua reprehendi et convinci coeperint ab eis, qui nostrorum librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id quod levissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem libros sanctos, unde id probent, proferre conantur... non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. » Haec certe monita prae oculis habuerunt prudentes illi theologi, de quibus diximus in Tract. de Traditione (p. 150. 151. in nota).