Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE SS. PATRUM ET DOCTORUM AUCTORITATE PRIVATA.

De auctoritate ss. Patrum, si singillatim spectentur.

«Singulorum Patrum auctoritas per se spectata non quidem infallibilis est et peremptoria; persuadet tamen non modo pietas sed etiam manifesta ratio, ut et singulorum sententiae theologicae non parvi fiant, et non nisi cautissime in sensum accipiantur dissonum a communi aliorum Patrum in dogmate et in rebus theologicis doctrina.»

I. Quod continetur in prima parte enuntiationis, per se evidens est; neque enim hominibus certitudo ac securitas, quod numquam errent, et inde orta auctoritas irrefragabilis adesse potest ex quavis scientiae et sanctitatis praestantia; sed ex solo charismate Spiritus veritatis et indefectibili eius assistentia. Haec autem non singulis sive Episcopis sive sanctis doctoribus promissa est, sed ut pridem demonstravimus, iis solis, qui ex Christi institutione munus acceperunt authentice docendi universam Ecclesiam, et quatenus hoc munere funguntur; Petri inquam successoribus in quibus unitatis et consensionis origo est ac vinculum, et Episcopatui universo, si in unitate ac consensione inter se et cum suo centro spectatur. Duo itaque animadvertemus, primum ut tum in re ipsa tum in dictis et (si ita loqui fas est) in methodologia veterum quorundam doctorum probe distinguamus consensum Patrum, quatenus exhibet consensum ipsius infallibilis Ecclesiae, et auctoritatem deinde singulorum Patrum; secunda animadversio erit de conditionibus, quas ad ipsius consensus auctoritatem nonnulli theologi requirunt.

1°. Praeclare distinguit Augustinus Patres spectatos privatim singulos et spectatos in unitate ac consensione ut testes Traditionis. Citatis aliquot Patrum testimoniis dogma peccati originalis attestantium, quorum cum ceteris et cum universa Ecclesia consensum ex adiunctis et modo loquendi collegit (cf. th. XIV. n. II.), declarat discrimen inter eorum privatam auctoritatem et inter Ecclesiae Traditionem, pro qua illi testantur. « Haec, inquit, non ideo commemoravi, quod disputatorum quorumlibet sententiis tamquam canonica auctoritate nitamur; sed ut appareat, ab initio usque ad praesens tempus quo ista novitas orta est, hoc de originali peccato apud Ecclesiae fidem tanta constantia custoditum, ut ab eis qui dominica tractarent eloquia, magis certissimum proferretur ad alia falsa refutanda, quam id tamquam falsum refutari ab aliquo tentaretur » Augustin. de Peccator. merit. et remiss. l. III. n. 14.

Ipse igitur consensus Patrum in doctrinam fidei non ideo veram infallibiliter exhibet sententiam, quod singuli consentientium per se et subiective sint infallibiles; sed quamvis singuli possint errare, ex promissione Christi infallibiliter certum est, consensum omnium numquam posse esse in aliquem errorem contrarium fidei, numquam fuisse et vi promissae divinae providentiae nec esse potuisse, cum huiusmodi communis consensus contra fidem Ecclesiae traditam iam ipsius fidei ac Traditionis Ecclesiae corruptionem vel supponeret vel induceret.

De singulis itaque vel de pluribus etiam Patribus extra consensum spectatis dicta sunt et intelligi debent, quae Augustinus aliquando affirmare videntur, non auctoritate sed ratione et probatione Patrum se moveri. Nam ubi adest consensus, non quidem auctoritas singulorum probat, sicut auctoritas singulorum scriptorum inspiratorum sola sufficit; sed in consensu ipso ratio et probatio continetur Traditionis tam historica et philosophica quam theologica (supra th. VIII-X.). Ita igitur intelligenda sunt illa Augustini: « alios praeter Scripturarum libros ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ipsi ita senserunt; sed quia mihi vel per illos auctores canonicos vel probabili ratione, quod a veritate non abhorreant, persuadere potuerunt » Aug. ep. 82. n. 3. ad Hieronym. cf. contr. Faust. l. XI. c. 5; ep. 93. n. 35. ad Vincent. Eodem sensu in suis ipsius litteris postulat liberos correctores non sane doctrinae, quam tradit in consensu cum successione apostolica, sed privatarum sententiarum. « In omnibus litteris meis, inquit, non solum pium lectorem sed etiam liberum correctorem desidero... sicut illi dico, noli meis litteris quasi Scripturis canonicis inservire... quod certum non habebas, nisi certum intellexeris, noli firmiter retinere; ita illi dico, noli meas litteras ex tua opinione vel contentione, sed ex divina lectione vel inconcussa ratione corrigere » de Trin. l. III. prooem. cf. de Dono persever. c. 21. n. 55. Hinc etiam intelligitur legitimus sensus verborum Tertulliani (Praescript. c. 3.), « personas probari ex fide, non fidem ex personis. » Sensus scilicet est is ipse, quem expressit Vincentius Lirinensis c. 23: « magna profecto res et ad recolendum necessaria... ut omnes vere catholici noverint se cum Ecclesia doctores recipere, non cum doctoribus (singularibus) Ecclesiae fidem deserere debere. » Pariter intelligitur, quo sensu verum sit, quod ait s. Thomas 1. q. 1. a. 8. ad 2: « utitur (theologia) auctoritatibus doctorum Ecclesiae quasi arguendo ex propriis sed probabiliter » tantummodo, non conclusione necessaria, sicut arguitur ex auctoritatibus Scripturae sacrae. Postremo intelligitur, quam sit absurda et Augustini ipsius sententiae adversa Iansenianorum propositio (30ᵐa inter damnatas ab Alexandro VIII. 7. Dec. 1690), quae ita habebat: « ubi quis invenerit doctrinam in Augustino clare fundatam, illam absolute potest tenere, non respiciendo ad ullam Pontificis Bullam. »

2°. Locus hic, quo declaramus quandonam Patrum auctoritas irrefragabilis non sit, necessario adhuc postulat explicationem duplicis conditionis, sub qua eis auctoritatis ille supremus gradus negari solet.

a) Distinguunt quidam inter Patres, ut sunt testes Traditionis et ut sunt doctores; sub priori ratione omnes fatentur esse eorum auctoritatem ineluctabilem, sub ratione posteriori aiunt non esse tantam, ut piaculum sit debita cum reverentia ab eorum placitis discedere. Ut haec distinctio vera sit, fieri deberet inter Patres ut testes Traditionis doctoresque authenticos in unitate et consensu spectatos, atque inter eosdem si considerentur ut doctores privati. Idem nempe qui sunt depositi custodes, sunt etiam divinitus instituti doctores, hocque duplex munus licet forte distingui non tamen potest separari, ut alio loco demonstrabimus. Sub eadem ergo conditione, sub qua Patres Traditionem infallibiliter custodiebant, etiam doctrinam revelatam assistente Spiritu Sancto explicabant et secundum legitimum sensum declarabant infallibiliter; quam conditionem saepe diximus esse consensum inter se et cum unitatis centro. Ubi ergo Patres pro munere doctorum unanimes, constanter et asseveranter declarant sensum dogmatis qui fuerat obscurus, explicant quod fuerat implicitum, definiunt strictius quod videbatur ambiguum; non minus is ab eis traditus et explicatus sensus revelationis credi debet verus et genuinus, quam dum pro munere custodem, quod iam clarum ac explicatum acceperant a maioribus suis, posteris tradiderunt. Si ergo dicuntur Patres, quatenus doctores sunt, « modum tradere quo doctrina Ecclesiae ab ipsis subiective concipiatur, » et porro in hoc negotio eorum auctoritas negatur esse ineluctabilis, id intelligi non potest de modo concipiendi unanimi atque constante; hic enim unanimis conceptus doctrinae nihil est aliud, quam intellectus catholicus formatus et expolitus sub infallibili assistentia et directione Spiritus Sancti (th. XI. n. II.). Verum tamen est, singulos ut doctores privatos et citra consensum spectatos in modo concipiendi, in explicatione et illustratione doctrinae revelatae non esse infallibiles, de qua re satis dictum est. Ubi ergo de definienda auctoritate Patrum agitur, multo nobis aptior videtur simplex distinctio inter Patres in consensu et inter eosdem singillatim spectatos.

b) Alteram conditionem, sub qua Patrum auctoritas irrefragabilis esse negatur, adscribam verbis Melchioris Cani, estque ea apud ipsum bipartita. Primo quidem ait, « sanctorum testimonia referri posse ad philosophiae confirmanda dogmata. » De his ita statuit: « sanctorum auctoritas sive paucorum sive plurium, cum ad eas facultates affertur, quae naturali lumine continentur, certa argumenta non suppeditat sed tantum pollet, quantum ratio naturae consentanea persuaserit. » His deinde addit alias quasdam doctrinas auctorum ecclesiasticorum, « quae, inquit, citra iacturam pietatis ignorari non ab imperitis modo verum a doctis etiam possunt, quod nec fidei dogmata sunt neque ex illis derivantur. » Huc refert quaestiones quasdam de natura gratiae sanctificantis, de modo operandi sacramentorum, quaestionem utrum Ioannes Evangelista e vita nondum excederit; immo (pro illa aetate, qua Canus scripsit) etiam doctrinam de immaculata conceptione Beatae Virginis. De huius generis quaestionibus statuit hoc principium: « omnium etiam sanctorum auctoritas in eo genere quaestionum, quas ad fidem diximus minime pertinere, fidem quidem probabilem facit, certam tamen non facit » Canus de Locis l. VII. c. 2. 3; c. 3. n. 1. 9.

Equidem ultra concedo, in quaestionibus mere philosophicis non auctoritatem Patrum per se valere, sed rationes, quibus quod affirmant, probari possit, esse spectandas; dummodo tamen prae oculis habeatur, quod diximus (p. 125. sq.) et adhuc alibi dicemus, quaestiones per se philosophicas propter intimum nexum cum veritatibus revelatis, posse esse et frequenter esse, secundum quid vere theologicas. At in quaestionibus ad religionem et ad propriam rationem ac intelligentiam dogmatum pertinentibus, quas Canus secundo loco commemoravit, numquam dicerem nec sine petitione principii dici potest, quod ipse ait: « omnium sanctorum auctoritas in eo genere quaestionum, quas ad fidem minime pertinere diximus, certam fidem non facit. » Si iam in antecessum verum esse constaret, quod assumitur, has quaestiones ad fidem non pertinere, fateor consensum omnium Patrum non effecturum, ut ad fidem pertinerent; sed hoc ipsum est quod quaeritur, utrum ad fidem non pertineant. Si autem Patres unanimes constanter et asseveranter atque ita in iis consentiant, ut vel diserte vel modo tractandi prodant eas haberi tamquam veritates fidei in praedicatione ecclesiastica et in intellectu catholico comprehensa, profecto ipse eorum consensus probat ineluctabili auctoritate, eas quaestiones ad fidem pertinere, et in eo quod ita unanimes docent, certam fidem faciunt. Petitionem principii evidenter ostendit exemplum, quo Canus suam assertionem illustrare voluit. Continuo post illa verba « omnium sanctorum auctoritas... certam fidem non facit » (l. VII. c. 3. concl. 4. n. 9.), subiicit exemplum doctrinae de immaculata conceptione Beatae Virginis, « quae controversia, ut putabat, non sit ex illarum numero, quae catholicam fidem aut promovere aut immovere possint. » Poterat vir doctus eo tempore nondum eliquata veritate existimare, hanc quaestionem non pertinere ad fidem, quia nullum putaret esse sufficientem consensum Patrum et nullam testificationem Scripturae in alterutram partem; sed profecto non poterat dicere, hanc quaestionem esse ex iis, « in quibus omnium sanctorum auctoritas certam fidem non facit, quia est quaestio ad fidem non pertinens ». Si enim auctoritas omnium sanctorum affirmationem ratam et firmam habeat, ipse consensus id pro quo testantur, demonstrat pertinere ad fidem; sicut revera semper continebatur in obiectiva revelatione catholica, et nunc pertinet ad fidem etiam omnibus ab Ecclesia propositam.

Quoad hoc alterum igitur ita sentimus. Cum quaeritur, quae sit omnium consentientium Patrum auctoritas in re theologica, non simpliciter et primo loco distinctio velut a priori repetenda est ex praesumpto discrimine inter res quae ad fidem pertineant, et quae non pertineant; sed multo tutius distinguitur inter modos diversos, quibus doctrina a Patribus proponitur. Si consentiant ita, ut manifesto habeant doctrinam tamquam pertinentem ad communem Ecclesiae fidem, consensus ipse Traditionem divinam demonstrat, ut contra talem unanimem doctrinam sentire omnino nefas, et per se quidem haereticum sit. Si consensus existat in doctrinam vel doctrinae explicationem tamquam religiosam seu theologicam et veram, quin tamen satis appareat, utrum eam proponant tamquam doctrinam fidei, vel si consensus ipse non sit adeo manifestus; contra huiusmodi communem doctrinam repugnare erroris vel temeritatis nota plerumque non carebit. Immo licet non negem, posse plerumque ex ipsa rei indole discerni, utrum quaestio mere philosophica aut theologica sit, hoc tamen ipsum saepe tutius colliges ex ipso modo docendi Patrum. Neque enim res, quae tantummodo philosophicae sunt, reperies a ss. Patribus communi aliquo consensu tractatas et assertas tamquam ad religionem pietatemque christianam pertinentes.

II. Pars altera theseos ubi singulorum etiam Patrum auctoritatem venerandam esse dicimus, constat ex eorum saltem plerorumque munere pastorum, ex singulari fidei, unitatis veritatisque studio, ex scientia et eruditione in doctrina et disciplina christiana, ex sanctitate eximia, qua peculiaribus Dei illustrationibus se aptiores reddiderunt et christianam doctrinam non solum verbo et scriptis sed vita ipsa expresserunt, ex vetustate qua ad initia rei christianae propius accedunt et tempore cum ipsis Apostolis propinquius cohaerent, ex veneratione praecipua qua in Ecclesia Dei tum viventes tum post obitum semper habiti sunt tamquam singulari Dei erga suam Ecclesiam providentia electi et charismatibus doctrinae et sanctitatis abundantius instructi ad explicationem, illustrationem et defensionem fidei christianae. Huc transferenda sunt quae diximus th. IX. n. II.; th. XIV. n. II.

Omnes istae notae, quae sunt ratio auctoritatis singulorum in rebus ad doctrinam christianam pertinentibus, comprehenduntur nomine Patris Ecclesiae. Quatuor enim postulantur, ut scriptor ecclesiasticus proprio sensu in numero Patrum Ecclesiae computetur. a) Requiritur, ut eius scripta magni sint momenti ad tuendam et illustrandam doctrinam ac Traditionem apostolicam, quod aliquando non tam amplitudine et eruditione quam simplici orthodoxa doctrina et vetustate obtineri potest, ut e. g. accidit in scriptis nonnullorum Patrum apostolicorum et apologetarum. b) Praeter doctrinam postulatur non modo ad finem usque communio cum Ecclesia catholica, sed etiam vitae sanctimonia; in hac enim includitur peculiaris cum Deo omnis sapientiae fonte coniunctio, inde profundior et limatior fidei et disciplinae christianae intelligentia, ardens Ecclesiae atque unitatis et sinceritatis doctrinae amor. Licet vero haec sanctitas singulos non reddat infallibiles, tribuit eis tamen etiam seorsim spectatis auctoritatem in docendo, quanta aliis etiam antiquissimis scriptoribus ecclesiasticis per se spectatis non competit, qui ut testes historici quatenus cum aliis consentiant, egregie adhiberi possunt, minus autem ut doctores sua propria auctoritate valent; cuiusmodi sunt Tatianus, Tertullianus, Origenes, Arnobius, Lactantius, Eusebius, Rufinus alique. c) Characteres isti doctrinae ac sanctitatis connectantur oportet cum antiquitate. Veteres Episcopi et doctores appellant habent hoc nomine Patrum omnes suos antecessores fidei integritate, doctrina et sanctitate insignes, per quos ipsi fidem et doctrinam christianam acceperant. Ex pluribus autem iam saeculis usus invaluit quoad hanc appellationem distinguendi duplicem aetatem Ecclesiae. Prior aetas Christo et Apostolis propinquior computatur per illud tempus, quo doctrinae et disciplinae christianae explicatio, illustratio et adversus ingruentes haereses defensio in plerisque praecipuis capitibus absoluta est. Sancti theologi maximam partem Episcopi, quorum opera, studiis, ac scriptis id effectum, et Ecclesiae doctrina in omnem posteritatem illustrata est, atque adeo quorum documentis illustratam et defensam doctrinam subsequentes aetates acceperunt; qui igitur ex ipsa propinquiore connexione cum Apostolis, ex doctrina et sanctitate apud sequentes Episcopos et doctores tamquam patres apud filios peculiari in auctoritate et veneratione erant, ita ut posteriores ab eis tamquam filii a patribus novas defensiones et declarationes forte necessarias derivarent, aut certe confirmationem doctrinae repeterent; isti inquam sancti theologi et Episcopi vetusti appellantur Patres Ecclesiae, et illud tempus dicitur aetas Patrum. At licet catholica revelatio obiectiva post Apostolos non amplius incrementum accipiat, explicatio tamen, illustratio et defensio numquam simpliciter et absolute terminata dici potest; inde fit, ut aetas Patrum et proinde series Patrum non ab omnibus uno modo et eodem termino finita assumatur. Usu satis communi s. Bernardus (defunctus 1153) postremus inter Patres censeri solet. d) His accedit Ecclesiae approbatio, quae ubi adsunt tria antecedentia, numqua deest et in illis iam includitur; neque enim solemne decretum est necessarium, sed sufficit practicus, si ita loqui fas est, consensus ¹.

III. Ubi de conciliandis inter se Patribus agitur, tripliciter potest sese offerre difficultas. Vel enim obiicitur, universalem consensum affirmantem unius aetatis opponi universali consensui neganti alterius aetatis; vel aliqui ex Patribus videntur contrarii communi ceterorum doctrinae; vel cum uno tempore consensus non appareat sed diversi videantur diversa sentire, tempore subsequenti omnes conveniunt in unam ratam et firmam sententiam.

1°. Oppositio inter consensum unius et alterius aetatis in rebus fidei numquam potest esse vera, sed apparens tantum. Constat id ex principiis demonstratis th. VIII-X; quia videlicet cum consensu rato et firmo in proponenda et explicanda doctrina fidei semper est coniunctum ex promissione Christi charisma veritatis; veritas autem manet una et eadem in aeternum. Ostendi igitur semper poterit, vel oppositionem esse non in re ipsa sed in modo loquendi; vel suppositum consensum aetatis antecedentis non esse realem, et non esse ratam ac firmam sententiam communem multoque minus professionem fidei, sed opinionem privatam plus minusve late patentem inter aliquot Patres. Si quando vero ex solis praesidiis historicis et hermeneuticis alterutrum demonstrari liquido non posset, ex principio tamen theologico aliunde certissimo indubitatum maneret, non realem sed apparentem esse contradictionem. Principium theologicum revocatur ad illud, quod Leontius opposuit haereticis monophysitis Patrum inter se dissensum fingentibus: « quia Patres (in consensu spectati) charisma doctrinae acceperunt, nec ipsi erant qui loquebantur (suis studiis humanis unice relicti); sed Spiritus Sanctus loquebatur per ipsos » (Gallandi T. XII. p. 669. 682.). Vide supra p. 74. sq.

Ariani aut Arianorum fautores saeculo IV. contendebant, consubstantialitatem vel certe vocem consubstantialitatis Filii cum Patre definitam in Concilio Nicaeno antea damnatam fuisse a Concilio Antiocheno adversus Paulum Samosatenum, atque adeo repugnare consensui praecedenti. Contra eos s. Athanasius imprimis statuit ipsum principium theologicum. « Non decet illos cum his committere, omnes enim Patres sunt; neque sanctum esset definire hos probe, illos male loquutos; omnes quippe in Christo obdormierunt... Neutros fas est culpare, omnes quippe res Christi curabant, omnes studia sua convertebant adversus haereticos » Athanas. de Synodis n. 43. 45. Generatim monet n. 13. 14., si semel Patres consentientes erroris accusentur, omnem docendi auctoritatem atque ita totam fidei oeconomiam subversum iri. Tum vero, quantum non data facultate inspiciendi litteras Patrum Antiochenorum ipsi videbatur ², explicat n. 45, qua ratione Patres utriusque Concilii pro diverso scopo diversa non tamen contradictoria docuisse dicendi sint. Ita pariter confutati sunt a doctoribus catholicis ii omnes tum veteres tum recentiores, qui aliam doctrinam de SS. Trinitate apud Patres universim spectatos ante Concilium Nicaenum et aliam apud Patres subsequentes viguisse contendebant. Ex ipso videlicet principio theologico certum est, contradictionem non posse esse nisi apparentem. Praesidiis deinde hermeneuticis et historicis rite adhibitis hoc ipsum demonstratur, modum scilicet loquendi et argumentandi fuisse diversum, rem autem doctrinamque ipsam eandem, licet non ab omnibus eadem claritate et distinctione expositam. Cf. Tract. de Trin. th. X. XI.

2°. Hypothesis de qua hucusque diximus, realis oppositionis inter consensum unius et alterius aetatis per ipsum charisma promissum indeficientis veritatis in magisterio authentico excluditur, nec umquam potest esse nisi oppositio apparens; sed possunt esse reales duae aliae hypotheses, ut nullus revera sit Patrum consensus circa aliquod caput doctrinae, vel pauci reperiantur contrarii communi consensui ceterorum. Verum in his prudenter et caute procedendum est, ne temere dissensus confingantur, ubi in re ipsa fortasse plenus est consensus.

a) Si Patres diversi videantur diversa sentire, nihil aliud in interpretando est reliquum, quam ut sensus singulorum ex textu et contextu ac reliquis adiunctis determinetur, et si vere diversa est diversorum Patrum sententia, concludatur, ex Patrum dissentientium auctoritate non posse constare de veritate huiusmodi doctrinae. Verum inde nondum esset consequens, de doctrinae veritate aliunde constare non posse. Fieri enim potest, ut post dissensum inter doctores deinceps subsecutus sit aliqua quaestione plenus in Ecclesia Dei consensus; de quo explicationis profectu inferius dicemus.

b) Si pauci aliqui Patres videantur contradicere constanti et sua iam aetate communi doctrinae, tum sane characteres commemorati hac thesi n. II. quibus singuli ss. Patres erant insignes, et principia quibus in christianae doctrinae explicatione semper nitebantur, ac maxime auctoritas in qua ab universa Ecclesia semper habiti sunt (th. IX. et th. XIV.), omnino postulant, ut Patrum dicta ambigua, etiamsi significationes verborum minus propriae et insolentiores supponi deberent, in sensu explicentur consono communi aliorum doctrinae. Indoles enim, tota ratio sentiendi, et principia auctoris aliunde certo cognita haberi debent ut norma praecipua interpretationis saltem sensu negativo, ut scilicet verbis non tribuatur sensus illi cognitae auctoris indoli repugnans. Nihil autem cognitis ss. Patrum principiis et indoli magis potest esse repugnans, quam doctrina a communi consensu aliena.

Hanc ipsam regulam tradit non solum Facundus Hermianensis, licet ipse in eius applicatione ad Theodorum Mopsuestenum erraverit (vid. Petavium Prolegom. c. 2. n. 8.); sed diu ante ipsum s. Ambrosius. « Verbum si offenderit, inquit (ep. 48. n. 4. ad Sabin. 3°.), virtutem professionis interrogato... etiam sermonem dubium mens non dubia obumbrat et defendit a lapsu. » Exemplum ex innumeris unum potest esse explicatio verborum Hilarii data ab Augustino. « Quidam cum vellet brevissime singularum in Trinitate personarum insinuare propria; aeternitas, inquit, in Patre, species in Imagine, usus in Munere. Et quia non mediocris auctoritatis in tractatione Scripturarum et assertione fidei vir exstitit; Hilarius enim hoc in libris suis posuit: horum verborum... abditam scrutatus intelligentiam quantum valeo, non eum secutum arbitror in aeternitatis vocabulo, nisi quod Pater non habet Patrem (principium) de quo sit » Aug. Trin. VI. c. 10. n. 11. Ita locutiones quasdam difficiles Dionysii Alexandrini de Filio Dei in sanum sensum explicatas vide apud Athanasium l. de sentent. Dionysii, et l. de Synodis n. 47.; locutiones similes Gregorii Thaumaturgi declaratas apud Basilium ep. 210. al. 64. n. 5.; Chrysostomi modum loquendi de innocentia infantium baptizandorum explicatum, et simul fraudem Iuliani Pelagiani detectam apud Augustinum contr. Iul. l. I. n. 22. Multae aliae quorundam Patrum locutiones conciliandae veniunt, de quibus in paene omnibus theologiae tractatibus agitur, ut cum dicunt: Verbum insitum in Patre factum esse prolatitium in mundi creatione vel in incarnatione; Patrem solum esse natura invisibilem; Filium Patri ministrare; Spiritum Sanctum non ex Filio procedere, procedere tamen per Filium et esse Filii Spiritum; unam esse naturam trium personarum, sicut una est plurium hominum natura; personas in Deo discerni mentis tantum consideratione (ἐπινοια). (De his singulis actum est in Tract. de Trin.). Ita pariter aiunt, consideratione tantum discerni duas naturas in Christo; unam esse naturam Verbi incarnatam; in Christo virtutem corporis vim poenae sine sensu poenae excepisse; naturam carnis in Christo esse absorptam a divinitate, post resurrectionem transiisse in divinitatem (Tract. de Incarnat.). Porro: in operibus bonis nos incipere, gratiam subsequi; necesse esse ut secundum id operemur, quod magis delectat; gratia agi hominem invincibiliter et insuperabiliter (vel inseparabiliter). Ulterius: verbum accedens ad elementum mundare non quia dicitur, sed quia creditur; soli Deo necesse esse confiteri peccata; infantibus necessariam esse communionem Eucharistiae, ut ingrediantur vitam aeternam; in Eucharistia manere naturam panis; eam esse signum corporis Christi; Episcopos magis consuetudine quam dispositionis dominicae veritate presbyteris esse maiores.

Tum: peccatores non esse de Ecclesia; quando Christus promisit aedificationem Ecclesiae in petra, promisisse aedificationem in se ipso. Huiusmodi propositiones omnes prolatae ab haereticis damnatae vel damnandae sunt, apud Patres tamen in sanum et catholicum sensum explicantur ex contextibus, et ex eorum doctrina alibi clariori.

Hinc patet, quam absurdi sint Ianseniani, cum Baii et Quesnelli propositiones ab errore immunes esse defendunt eo, quod earum quaedam paene verbis s. Augustini conceptae sint. Patet etiam, quantopere deceptus sit historicus ille, qui hoc tempore³ ex simili prorsus ratione ausus est defendere, s. Augustinum esse «parentem Iansenismi». Par cum Ianseniana est causa omnium fere haereticorum, Arianorum, Moncphysitarum, Pelagianorum, Socinianorum, qui in suis erroribus tuendis ad obscuriora quaedam dicta ss. Patrum appellare solebant.

Quamvis haec ita sint, non est tamen negandum, potuisse fieri et revera factum esse, ut in aliquo doctrinae capite ss. Patres nonnulli a veritate aberraverint. Ratio vero et conditio, sub qua intra fines Ecclesiae diversitas sententiarum locum habere potest, et sub qua ergo etiam aliquando dissensus aliquis ss. Patrum invalere potuit, generatim est obscuritas quaestionis ex defectu solemnis iudicii antecedentis. Speciatim sententiarum diversitas oriri consuevit ex modo quo caput doctrinae adhuc implicite in alio, nondum clare et explicite in se erat propositum; vel ex modo, quo dogma magis in praxi et consuetudine, quam in distincta et «instanti praedicatione» continebatur. Ex altera parte huiusmodi dissensus ipse indicium est et argumentum quaestionis eo tempore nondum eliquatae et obscuritatis adhuc obtinentis.

Verum huiusmodi obscuritas nullo umquam tempore fuit in iis fundamentalibus doctrinis revelatis, quae omnibus explicite semper cognoscendae et credendae erant, atque ideo in publica professione et symbolo fidei continebantur; nec potest admitti in quibusvis aliis revelatis doctrinis post solemnem et publicam definitionem. Ergo etiam singulorum ss. Patrum a doctrinis ipsorum iam aetate ita eliquatis dissensus admitti nequit, nec potest componi cum principiis quibus regebantur, et cum auctoritate qua semper eminebant in Ecclesia.

c) In iis denique capitibus, in quibus realis ostendi potest singulorum aliquot Patrum dissensus a subsecuto deinceps universali consensu, semper etiam demonstrari potest, istas dissentientes opiniones non esse derivatas ex Traditione. Speciatim fontes fere esse solent: α) praeiudicata interpretatio alicuius loci Scripturae (ut in opinione angelis corpora tribuentium; et aliorum, si qui visionem beatificam usque ad resurrectionem differri putabant; vel qui duplicem resurrectionem, et inter utramque regnum chiliasmi opinando statuebant); β) conclusiones perperam deductae ex fidei analogia (ut in sententia rebaptizantium saec. III, et in opinione eorum qui Pastorem Hermae, ep. Barnabae etc. accensebant Scripturae divinae saec. II. III.); γ) facta particularia non rite explicata, vel argumenta interna perperam adhibita (quod utrumque accidit in haesitationibus saeculi III. IV. circa auctoritatem canonicae aliquot librorum Scripturae).

Opinio de regno Christi millenario penes Patres ante saeculum quartum comparatur cum consensu opposito Patrum subsequentium.

« Quamvis plures Patres usque ad saeculi quarti initia secuti fuerint sententiam de regno Christi in terra per mille annos ante universalem corporum resurrectionem futuro; ea tamen erat privata singulorum opinio, numquam autem communis consensio velut in doctrinam fidei. Id constat 1°. ex consensu contrario subseqente; 2°. ex certis principiis, quibus regitur Traditio apostolica; 3°. ex ipsa origine et tota historia illius opinionis. »

Aliquando accidere potuit, ut privatam opinionem unius plures Patres adsciverint; ex quo deinde fit ut, si praesertim id contigerit tempore antiquissimo, quod monumentorum inopia nobis est obscurius, viguisse videatur et a nonnullis iactetur unanimis sententia Patrum priorum, adversus quam tamen consensus contrarius subsequentium aetatum invaluerit. At hic subsequens consensus contrarius etiam solus per se spectatus satis est, ut ex principio theologico, et etiam philosophice ex principiis quibus Patres semper nitebantur (th. VIII. IX.), certo constet, antecedentem consensum illum non potuisse esse universalem in ratam firmamque sententiam, sed meram fuisse singulorum doctorum opinionem. Ceterum munus erit theologorum hoc ipsum etiam historice demonstrare.

Ad demonstrandum maximum discrimen inter privatam opinionem licet latius diffusam et inter consensum vere catholicum in promptu quidem essent plura exempla, sed nullum ad rem praesentem aptius quam opinio chiliastarum, quos Augustinus (Civ. Dei XX. 7.) milliarios appellat, docentium ante resurrectionem universalem resuscitandos esse iustos, qui restaurata urbe Hierosolymorum mille annis cum Christo regnaturi sint in terra. Diligens inquisitio in historiam huius opinionis, de qua nostro etiam tempore inter viros bonos et doctos non raro mentio incidit, non debet censeri digressio a praesenti nostro scopo; modus enim quo illa doctrina vetustissimis temporibus orta est, viguit, et interiit, proprietatem ac notas Traditionis genuinae prae traditionibus spuriis egregie illustrabit.

I. Possunt coacervari nomina eorum, qui II. et III. saeculo sententiam de regno illo mille annorum interiecto inter resurrectionem primam iustorum et inter resurrectionem secundam universalem amplexi fuerant, Papias (apud Euseb. H. E. III. 39. et apud Iren. V. 33.), Iustinus (Dial. cum Tryph. n. 80.), Irenaeus (1. V. c. 31-36.), Tertullianus (cont. Marcion. l. III. c. 24.), Methodius (Conviv. Virg. IX. n. 5.), Nepos Episcopus Aegyptius (apud Euseb. l. VII. c. 24.), Victorinus Petavionensis (teste Hieronymo de viris illust. c. 18. et in Ez. XXXVI.), Commodianus (contra gentil. instruct. c. 43. 44. 80.), Lactantius (Instit. l. VII. c. 24. 26.), Quintus Iulius Hilarion (de durat. mundi Bibl. Max. T. VI. p. 376.), Sulpitius Severus ¹.

Post Lactantium ineunte saeculo IV. nullus amplius auctor gravis et catholicus usque ad recentissimam aetatem huius sententiae mentionem fecit, quin simul eandem improbaverit et reiecerit. Improbant et reiiciunt eam Eusebius ll. cc.; Basilius ep. 265. al. 293. ad Eulog. ; Gregor. Nazianz. l. II. carm. 31. al. 133. v. 175. sq. T. II. p. 876; Epiphanius haeres. 77. n. 26. T. I. p. 1031; Theodoretus haeretic. fabul. l. III. c. 6; Nicephorus H. E. l. VI. c. 21; Hieronymus de viris illust. in Papia; in Is. XX. 23; XXV. 1. sq.; XXX. 26; XXXV. in fine; et in Praefat. in l. XVIII. in Isaiam (cf. in Ier. XX. 10.); in Ezech. XXXVI; ep. 120. q. 2. ad Hedib. et alibi; Augustinus Civ. Dei l. XX. c. 7; Philastrius haeres. 59; Gennadius de Eccles. dogm. c. 25. (in append. Opp. August. T. VIII.). Huc pertinent, qui in suis commentariis in Apoc. XX. resurrectionem primam et mille annos ibi memoratos plane contra explicationem chiliastarum interpretati sunt consensu unanimi, Andreas Caesareensis Bibl. Max. T. V; Aretas ib. T. IX.; Primasius ib. T. X.; Ambrosius Autpertus ib. T. XIII; Beda Opp. T. V.; Berengaudus in Append. Opp. s. Ambrosii; vulgatus Anselmus (qui non Cantuariensis sed probabiliter Laudunensis est).

Iam quamvis aliqui ex Patribus directe damnent regnum millenarium, ut Cerinthus et saeculo IV. Apollinarius haeretici illud asserebant, includitur tamen improbatio totius huius opinationis, etiam sub formis minus absurdis quam finixerant Cerinthiani. Hoc vel inde evidens est, quod Patres non solum modum sed rem ipsam improbant, et plerique diserte cum chiliasmo haereticorum coniungunt illum assertum a quibusdam priscis catholicis velut accidentaliter non quoad rem ipsam diversum. Ita fere semper Hieronymus. « Neque enim iuxta Iudaicas fabulas, quas illi δευτερωσεις appellant ², gemmatam et auream de coelo expectamus Ierusalem, nec rursus passuri circumcisionis iniuriam, nec oblaturi taurorum et arietum victimas, nec sabbathi otio dormiemus. Quod (non quidem secundum eandem formam Iudaicarum cerimoniarum sed quoad rei substantiam sub alia forma) et multi nostrorum et praecipue Tertulliani liber de spe fidelium (deperditus, sed superest 3us cont. Marcionem), et Lactantii institutionum volumen septimum pollicetur, et Victorini Petabionensis Episcopi crebrae expositiones, et nuper Severus noster in dialogo, cui nomen Gallo imposit; et ut Graecos nominem et primum extremumque coniungam, Irenaeus et Apollinarius » Hieron. in Ez. XXXVI. (T. V. p. 422.). Augustinus aperte alludit ad modum exponendi Papiae ac Irenaei; Philastrius universim inter haereticos ponit chilionetitas (millenarios), Gennadius diserte post haereticos nominat et reiicit opinionem Papiae, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Nepotis; Eusebius, Theodoretus, Nicephorus reprobant, et duo ultimi inter haereses recensent opinionem Nepotis, quae ut est exposita a Dionysio Alexandrino (apud Euseb. VII. 24.), nihil differre videtur ab illa Irenaei ³.

Porro quae fuerit communis sententia tempore subsequenti, discimus ex unanimi doctrina theologorum. Scholastici constanter, sine contradictione, certa affirmatione et plerique verbis gravissimis opinionem chiliasmi reiiciunt. S. Thomas « dicendum, inquit, quod occasione illorum verborum (Apoc. XX. 4.), ut Augustinus narrat l. XX. de Civ. Dei (c. 7.), quidam haeretici posuerunt primam resurrectionem futuram esse mortuorum, ut cum Christo mille annis in terra regnarent (en substantiam opinionis, quam dicit haereticorum fuisse); unde vocati sunt chiliastae, quasi millenarii, et Augustinus ibidem ostendit verba illa aliter esse intelligenda, scilicet de resurrectione spirituali » s. Th. 4. dist. 43. q. 1. a. 3. sol. 1. ad 4. S. Bonaventura: « de resurrectione secundum fidem catholicam tenendum est, quod omnia corpora hominum resurgent in generali iudicio, non existente in eis distantia (moraliter longa, multo minus mille annorum) quantum ad ordinem temporis, sed potius quantum ad ordinem dignitatis » Bonav. Centiloq. P. IV. sect. 2. cf. in 4. dist. 43. a. 1. q. 3; Breviloq. P. VII. c. 5. Dominicus Sotus ita habet: « illis verbis Ioannis (Apoc. XX.) Papias eius discipulus ⁴ seductus duas commentus est corporum resurrectiones; quo errore Lactantius atque alii fuerunt subinde commaculati... sed haec fabula non diu in Ecclesia perstitit » Sot. 4. dist. 43. q. 2. a. 1. ad 3. Bellarminus relata opinione Lactantii de duplici resurrectione priori iustorum posteriori reproborum et de regno millenario, subdit: « haec opinio fuit etiam multorum veterum ut Papiae, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Apollinaris... sed iam dudum explosa est tamquam error exploratus » Bellarm. de Rom. Pontif. l. III. c. 17. Suarez de Incarn. T. II. disp. 50. tota sectione 8ª data opera illam sententiam refellit. Post commemoratam doctrinam millenariorum Papiae, Irenaei, Iustini et ceterorum, cuius fundamentum constituebant ipsi in Apoc. XX. de duplici resurrectione, ita loquitur Suarez. « Dicendum est tamen, resurrectionem iustorum non esse futuram usque ad diem iudicii, et illa die omnes homines resurrecturos; quare non intercedet magna mora inter resurrectionem iustorum et iniquorum. Haec assertio est certa, et quatenus repugnat citato errori (millenario), existimo esse de fide. » Concludimus verbis Cornelii a Lapide in Apoc. XX. 2. « Hic itaque, inquit, est error millenariorum; haeresim dicere non audeo, quia apertas Scripturas aut Conciliorum decreta, quibus haec sententia quasi haeretica damnetur, non habeo. Unde et s. Augustinus l. c. (Civ. XX. 7.) eam damnare non est ausus. Satis tamen illa erroris convincitur, et ab Ecclesia damnari posset ut haeretica, uti noster P. Salas et alii eam damnant... Denique postiores Patres et Ecclesiae sensus hanc sententiam reprobavit, unde illa iam evanuisse videtur. »

Igitur de universali, constante et rata consensione Patrum et doctorum inde saltem a V°. saeculo usque ad hanc nostram aetatem in reiicienda illa opinione nullum potest esse dubium; quamvis non ita se habeat negatio, ut opinio improbata, antequam Ecclesiae definitio accedat, possit dici haeretica. Ex hoc autem ipso iuxta principia saepe iam a nobis demonstrata et declarata evidens est, illam Patrum aliquorum II. et III. saeculi commentationem non esse sententiam traditam ab Apostolis, nec praeseferre posse universalem consensum, aut « intellectum catholicum » locorum Scripturae, quibus nitebantur; sed esse privatam singularium doctorum intelligentiam ac interpretationem doctrinae seu scriptae seu traditae, in qua interpretatione privata ac consensu destituta utique falli poterant et fallebantur, ut subsequens universalis sensus ac consensus oppositus demonstrat.

II. Sane si consideretur status quaestionis, et sententia illa saeculo II. ac III. latius diffusa comparetur cum consensu contrario saeculis subsequentibus invalescente, principia ipsa quibus Traditio et custodia depositi regitur, demonstrant illam sententiam non contineri in deposito revelationis, nec ex Traditione apostolica fuisse derivatam. Quae nostra assertio latiori diffusione illius doctrinae primis saeculis, auctoritate Patrum qui illam defenderunt, claritate ipsa verborum Scripturae, si in sensu immediato intelligantur, non solum non infirmatur, sed immo hae ipsae rationes comparatae cum consensu subsequente contrario clariorem lucem affundunt demonstrationi.

Enimvero supponamus paulisper, quod affirmant chiliastae, doctrinam de regno illo millenario esse a Deo revelatam et ab Apostolis traditam Ecclesiae, illamque genuinum continere intellectum sensus Scripturae, atque inde quid consequens sit, videamus. Verbum Dei scriptum obvio, primum sese offerente, immediato h. e. non tropico sensu acceptum hanc sententiam clarissime exhibet. « Et vidi angelum... et apprehendit draconem... qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille... et vidi sedes... et animas decollatorum propter testimonium Iesu... et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Ceteri mortuorum non vixerunt, donec consummentur mille anni; haec est resurrectio prima, » et reliqua quae sequuntur Apoc. XX. 1-15. Adventus hic gloriosus Christi et hoc eius regnum in terra cum sanctis resuscitatis per mille annos aut saltem per longum tempus ante universalem resurrectionem et ultimum iudicium ita habet, ut oracula plura psalmorum, prophetarum, Evangeliorum, epistolarum apostolicarum sensu obvio et immediato accepta hoc ipsum regnum describere videantur; eo autem non admisso interpretatio reddatur difficilior, sensusque translatus in locis quam plurimis substituendus sit (dabo enim hoc millenariis). Porro in hac hypothesi Scriptura locis tam multis sensu obvio intelligenda ab Apostolis Ecclesiae tradita, hicque idem sensus ab Apostolis et a primis fidelibus compendio expressus esset in ipso symbolo apostolico illis verbis: « venturus est iudicare vivos et mortuos»; ita enim asseverant millenarii redivi. Certe Traditionem hanc (in hypothesi) apostolicam, et hunc sensum Scripturarum clarissime tenebant et exprimebant doctores catholici II. et III. saeculi; quorum numerus satis amplus est, ut etiam multos ex fidelibus iuxta eorundem Patrum doctrinam sensisse existimemus. At vero inde ab eo tempore, quo doctrinae et dogmatum christianorum intelligentia maxime explicata et exculta est, inde a saeculo IV°. ineunte et saeculo V°. quibus fere omnes maximi doctores Ecclesiae floruerunt, supposita haec Traditio apostolica et vera obviis sensus Scripturarum revelataeque doctrinae ipsiusque symboli intelligentia⁵ magis magisque non solum obscurata esset et oblivioni tradita, sed impugnata et reiecta ab omnibus doctoribus, in quorum operibus adhuc reliquis aliqua huius rei mentio occurrit. Conspirassent doctores unanimes ad Scripturam non uno tantum alterove loco sed in pluribus veteris et novi Testamenti libris, quoties de novissimis diebus agitur, a claro et obvio sensu detorquendam in difficiliores, translatas et (in hypothesi) falsas explicationes; in universa Ecclesia, dum sive in catechesibus et institutionibus populi sive in scholis secundus adventus Iesu Christi, resurrectio mortuorum, ultimum iudicium explicatur, veritas ab Apostolis tradita constanter et ubique inde a IV° saltem saeculo occultaretur, et docerentur ea, quae cum illa veritate componi non possunt. Atqui haec omnia quomodo cum oeconomia Traditionis et cum promissa assistentia Spiritus Sancti catholicum intellectum praeservantis ab errore et inducentis in omnem veritatem consistere possint, nemo intelligat. Possunt esse sine dubio et sunt veritates, quae implicite et obscurius traditae in praedicatione Apostolorum, vel magis practica consuetudine quam theoretica doctrina primitus comprehensae, aliquando vocatae fuerint intra ipsos fines Ecclesiae in controversiam; hac autem exorta paulatim explicatae et lucidius declaratae sunt, donec in universalem transierunt consensum totius Ecclesiae, de qua revelatae doctrinae explicatione alio loco dicemus. At factum numquam est nec ex oeconomia Traditionis fieri potest, ut ordine inverso fidei articulus primum explicite, claro et obvio sensu comprehensus in praedicatione ecclesiastica et in intellectu catholico, deinceps orta forte controversia involvatur in obscuritatem, transeat in dissensum, ac tandem praevaleat contra illum consensus oppositus et negans, quae negatio absque contradictione dominetur in universa Dei Ecclesia per multa saecula, per annos mille et quingentos. Ergo ex ipso primo principio interpretationis catholicae demonstratur, claritatem illam Scripturarum a chiliastis iactatam non nisi apparentem esse, re autem vera illis locis ex ipsa sua apparente claritate plurimum subesse obscuritatis; nec minus demonstratur id, de quo nos in praesenti agimus, veterem nempe illam ante quartum saeculum doctrinam non fuisse consensum catholicum.

III. Nobis vero non sufficit quaesivisse, an fuerit, sed demonstrandum est, quomodo non fuerit consensus catholicus. Necessario ergo nobis est inquirere modum et originem vetustae istius doctrinae millenariae, ut historice etiam constet, non Traditionem apostolicam sed alium esse eius fontem.

1°. Ex ipso modo defensionis et impugnationis apparet, illam sententiam numquam fuisse universalem. Iustinus et Irenaeus ll. cc. simul defendunt duo capita doctrinae, resurrectionem mortuorum et regnum Christi in terra per mille annos, sed modo longe diverso. Haereticos qui negant resurrectionem, ait Iustinus, non esse Christianos sed atheos et impios; contra vero doctrinam de regno millenario non inter certa dogmata sed inter liberas opiniones recenset. « Tibi et antea confessus sum, me quidem et multos alios ita sentire, sicut etiam (vos Iudaei) omnino nostis hoc futurum esse ⁶; multos vero etiam Christianorum qui purae et piae sententiae sunt, hoc non agnoscere, tibi significavi. Ita etiam intelligi debet argumentatio Irenaei 1. V. c. 31. n. 1; c. 33. n. 4; c. 35. n. 1. Eius nempe sententia huc revocatur, ut negantes regnum millenarium habeat quidem in numero catholicorum, veruntamen eos arma ministrare censeat haereticis ad negandam ipsam mortuorum resurrectionem. Porro saeculo III. chiliasmus in Alexandrina Ecclesia adeo non probabatur, ut qui illam opinionem a Nepote Episcopo adoptaverant, in schisma delapsi, nec nisi ea reiecta persuasu s. Dionysii, iterum reconciliati fuerint. Summam opinionis a Nepote propositae et a se impuginatae Dionysius refert his verbis: «librum quendam proferunt (schismatici illi) Nepotis... quasi in eo certissime demonstratum sit, regnum Christi in terris futurum ». Hanc deinde ipsam sententiam significat falsam esse et refutandam. In specialibus etiam characteribus huius regni, ut a Dionysio referuntur, nihil est quod Nepotis opinionem ab ea Papiae aut Irenaei diversam fuisse ostendat. Non ergo Nepos regnum depinxit refertum impuris voluptatibus vel ceremoniis Iudaeicis, sicut factum est ab haereticis; neque enim si ita esset, tantis laudibus efferret Dionysius huius viri «fidem et studium Scripturarum», «magnaque reverentia se eum prosequi» diceret. Ipsa itaque sententia qualis fuit Papiae, Irenaei, Iustini, in Ecclesiis Aegypti saeculo iam III. non videbatur tolerabilis; tantum abest, ut fuerit in Ecclesia communis. Imo propterea quod millenarii et nominatim Nepotiani tam confiderent ad Apocalypsin appellant, ipse hic sacer codex apud nonnullos catholicos perperam quidem, ut suo loco dicemus, in suspicionem venit libri supposititii, sed argumento manifesto, quantopere fideles plurimi ab opinione chiliastrarum abhorrerent. Ante Dionysium contra millenarios pugnavit Origenes l. II. de Princip. c. 11; Praefat. in Cantic. et alibi. In Ecclesia Romana opinionem umquam fuisse admissam, nullum apparet vestigium. Ostendi vero potest contrarium ex iis, quae ineunte saeculo III°. Romae disputavit Caius presbyter adversus Cerinthum; licet enim Cerinthus impuris commentis opinionem reddiderit detestabiliorem, Caius tamen non solum haec adiuncta damnat, sed etiam rem ipsam regni illius non agnoscit. « Cerinthus, inquit, portenta quaedam inducit, affirmans post resurrectionem regnum Christi in terris futurum, et iterum carnem Hierosolymis cupiditatibus servituram » etc. apud Eusebius H. E. III. 28.

2°. Si auctores et originem opinionis consideremus diligentius, numquam videtur opinio latissime diffusa aut magnae aestimationis fuisse. Fontem unde ad catholicos manavit, narrat Eusebius l. III. c. 39. « Papias alia nonnulla, quasi ex traditione non scripta ad ipsum pervenisent, in medium profert, peregrinas (ξενάσ) scilicet quasdam parabolas Salvatoris ac doctrinas eius, et alia nonnulla fabulis propiora (μυθικώτερα). Inter quae et mille annorum spatium fore dicit post resurrectionem ex mortuis, regno Christi corporaliter in hac terra substituto. Haec quidem existimo ipsum apostolicis narrationibus praepostere intellectis supposuisse, cum quae in symbolis ⁷ mystice ab eis dicta erant, non perspexisset. Apparet enim admodum mediocris ingenio, sicut ex eius libris coniicere licet. Verum et perquam multis ecclesiasticorum (scriptorum) post ipsum auctor fuit eiusdem opinionis, antiquitate viri sese munientibus, ut puta, Irenaeo et si quis alius eadem sentire visus est. » Ex hac itaque Eusebii explicatione Papias non ipsam doctrinam de regno millenario a presbyteris seu Apostolorum discipulis accepit; sed audiverat ab eis et vero legerat in Scripturis nonnulla intelligenda symbolice, ex quibus ipse sensu proprio et immediato intellectis suam de regno Christi effinxit opinionem, quam deinde velut a presbyteris traditam sua auctoritate Irenaeo aliisque persuasit. Millenarii redivivi hanc Eusebii enarrationem explodunt velut calumniam. At vero si doctrina ipsa esset apostolica, quomodo Patres insignes saeculi IV. et deinceps, quomodo sequentes omnes theologi eam vel contempserunt vel oblivione et sensu ac consensu contrario obliterarunt? Ceterum quisquis Papiae expositionem legerit apud Irenaeum V. 33. facile intelliget, Eusebium nihil dixisse, quod non sit verissimum. Presbyteri et cum illis seu ex illis Papias haec referunt ib. n. 3. tamquam dicta ab ipso Domino. « Venient dies, in quibus vineae nascentur singulae decem millia palmitum habentes, et in uno palmite dena millia brachiorum, et in uno vero palmite dena millia flagellorum, et in unoquoque flagello dena millia botruum (sic), et in unoquoque botro dena millia acinorum, et unumquodque acinum expressum dabit viginti quinque metretas vini; et cum eorum apprehenderit aliquis sanctorum botrum, alius clamabit botrus: ego melior sum, me sume et per me Dominum benedic. » Similia dicuntur de spicis et granis tritici⁸. Iam quis non videt, haec esse symbolica? Papias tamen ea accepit et tradidit tamquam sensu immediato et proprio intelligenda, sicut et illa, quae in prophetis dicuntur de leonibus aliisque feris cicurandis et herba ac palea vescentibus.

Satis igitur constat, opinionem quatenus a catholicis est adoptata, originem habuisse in Asia minori; Hierapoli enim in Phrygia Papias erat Episcopus. Hinc videmus huius opinionis Patres, quorum auctoritas ceteroquin gravis est, fere omnes cohaerere cum Asia minori; Iustinus dialogum cum Tryphone, in quo chiliasmum adstruit, habuit Ephesi (Euseb. IV. 18.). Irenaeus ortus et eruditus erat in eadem provincia, Methodius primum fuerat Episcopus Olympi in Lycia. Ceterorum qui supersunt, auctoritas in hac quaestione prorsus nulla est. Tertullianus libros adversus Marcionem scripsit iam delapsus ad sectam Montani⁹ qui utique pertinet ad chiliastas. Hinc ille diserte appellat pro regno millenario ad testimonium novae prophetiae, quo nomine Montani, Priscillae et Maximillae deliria designare solet (cf. contr. Prax. c. 1. 30; de ieiun. c. 1; de resurrect. carn. c. 11.). « Confitemur, inquit, in terra nobis regnum repromissum... post resurrectionem in mille annos in civitate divini operis Hierusalem coelo delata.... Hanc et Ezechiel novit, et Ioannes vidit, et qui apud fidem nostram est, novae prophetiae sermo testatur » ¹⁰ l. III. c. 24. De Nepote a Dionysio Alexandrino confutato post ea, quae superius dixi, nihil necesse est addere. « Opuscula Lactantii, Posthumiani et Galli (i. e. Sulpitii Severi dialogus cum Posthumiano et Gallo), Commodiani, Victorini Petabionensis, » sicut et « libellus qui appellatur Nepotis » in decreto Gelasii Pontificis in Concilio Romano 70. Episcoporum edito omnia relata sunt inter apocrypha, h. e. quae non suscipiuntur in auctoritatem sicut scripta ss. Patrum (Mansi Collect. Concil. T. VIII. p. 151. 170.)¹¹. Remanet adhuc Q. Iulius Hilarion scriptor ignobilis et a nullo antiquorum nominatus¹².

Haec demonstrant, nullum omnino esse latinum scriptorem seu Patrem Ecclesiae in auctoritatem receptum, qui eam opinionem defenderit; Patres graecos esse quidem tres quatuorve millenii assertores, sed eos fere Asianos vel certe cum Asianis cohaerentes, ut totam hanc opinionem potissimum ex unius Papiae viri sanctissimi falsa intelligentia originem traxisse appareat. Quod quidem non solum Eusebius sed etiam Hieronymus confirmat. « Hic (Papias) dicitur mille annorum Iudaicam edidisse δευτερωσιν, quem secuti sunt Irenaeus, et Apollinarius et ceteri, qui post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis Dominum regnaturum » Hieron. de viris illust. c. 18. Non solum ergo ea sententia numquam fuit in communi consensu et « intellectu catholico »; sed imo si comparetur cum multitudine aliter sententium et docentium, dici debet fuisse paucorum; quamvis per se spectata et maxime prae sua falsitate dici possit habuisse sectatores multos. Hoc sensu s. Hieronymus conqueritur de multis veterum, de multis ecclesiasticorum virorum, de multis nostrorum, qui ita senserunt, et de plurima multitudine nostrorum, qui « in hac dumtaxat parte sequebantur Apollinarium, » quando iste haereticus eandem opinionem saeculo IV. resuscitavit.

Veneratio autem erga illos nonnullos ss. Patres ac martyres, non approbatio doctrinae censeri debet, quod Hieronymus uno in loco (in Ierem. XX. 10.) ait: « damnare non possumus, quia multi ecclesiasticorum virorum et martyres ista dixerunt; et unusquisque in suo sensu abundet, et Domini cuncta reserventur iudicio. » Aliis enim in locis multis id ipsum, quod illi viri ecclesiastici dixerant, passim appellat « Iudaicum errorem, dogma Iudaicum, Iudaicam fabulam, somnia, doctrinam iudaizantium. » Ceterum ea opinio propter sensum et consensum contrarium omnium theologorum usque ad recentissimam hanc aetatem sine dubio nunc longe in deteriori conditione est, quam fuerat saeculo IV°. et V°. tempore Hieronymi et Augustini.

Haec tamen omnia forte prolixius a nobis disputata non ita velim intelligi, ac si mihi fas esse putarem censuram aliquam inurere opinioni millenariorum recentium (id enim nostrum non est); sed eo spectant omnia, ut quae sit in hac re Patrum consensio vel dissensio, atque inde status historicus et theologicus quaestionis cognoscatur, ne iactata veterum Patrum auctoritate nobis illudi sinamus. Concludo verbis modestissimis Alphonsi Muzzarelli (Dissert. selectarum dissert. 3°. de Regno millenario p. 324.): « respondeo, me temperatam millenariorum sententiam non ut haereticam traducere, sed tamen contendo, quod in praesenti tempore sit ad minimum improbabilis, quia ex una parte est destituta omni gravi auctoritate, ex altera vero habet auctoritates contra se gravissimas et ineluctabiles. »

Forte opponet aliquis, de auctoritate praecipua ad quam millenarii appellant, et quae, si eorum sententiam continet, sola sufficit, de testimoniis inquam Scripturae hic nihil esse dictum, adeoque remanere totam difficultatem insolutam. Respondeo: a) scopus nobis propositus et res de qua directe agimus, neque postulat neque permittit exegesin locorum Scripturae, quibus illi abutuntur. Verumtamen b) qui demonstrat intellectum catholicum circa aliquod revelatae doctrinae caput, eo ipso demonstravit, saltem negative sensum Scripturae non posse esse eum, qui huic intellectui catholico contradicat. Unde c) possemus fateri, nos nescire quid aliquibus prophetiis Scripturarum nondum impletis et nominatim Apoc. XX. singillatim et in ultima determinatione significetur, et simul affirmare, scire nos quid illae prophetiae secundum « ecclesiasticae intelligentiae auctoritatem » non significant. Ceterum secundum eandem intelligentiam catholicam, quae est canon princeps interpretationis Scripturarum, satis etiam positive novimus, ad rei summam quod spectat, quis sensus illis prophetiis et nominatim Apoc. XX. subsit genuinus. Lege August. Civ. Dei XX. 7. sqq. et reliquos interpretes supra citatos. Itaque d) millenariis asserentibus se pro sua sententia habere sacram Scripturam, respondemus distinguendo: habetis litteram Scripturae explicandae, transmittimus; habetis sensum Scripturae explicatae secundum regulam principem catholicae interpretationis, negamus. Cf. Suarez de Incarn. T. II. disp. 50. sect. 8; Le Nourry Apparat. ad Bibl. Max. PP. T. I. l. II. dissert. 1. c. 2; Muzzarelli l. c.

De modo quo scholarum consensus exhibere possit Traditionem divinam.

« A monumentis quae immediate exhibent authenticum iudicium vel consentientem doctrinam successionis apostolicae distingui debent documenta privatae auctoritatis, quae mediate deducere possunt in cognitionem doctrinae traditae in Ecclesia. Unde asserendum est, unanimum et constantem theologorum scholae sententiam de aliqua doctrina tamquam ad fidem pertinente exhibere mediate ipsam testificationem successionis apostolicae, atque ita legitimum esse testimonium divinae Traditionis. Neque huic assertioni quidquam officiunt sententiae quaedam theologicae, quae aliquando inter theologos communes postmodum obsolesse feruntur. »

I. Monumenta doctrinae possunt esse profecta ab ipsis custodibus depositi, quatenus sive in Conciliis sive extra Concilia munere testium Traditionis et authenticorum doctorum funguntur, ita ut in iisdem monumentis exhibeatur vel solemne iudicium vel alio modo sufficiens consensus ad doctrinam fidei authentice proponendam universae Ecclesiae. Manifestum est, in huiusmodi monumentis immediate sisti testimonium successionis apostolicae (sive in unitate corporis custodum depositi cum suo capite, sive in capite ad continendam unitatem fidei in corpore) sub ea ratione et conditione, sub qua « charisma veritatis certum » promissum est a Christo (th. VIII. IX. XIII. XIV.). Est ergo in iis testificatio divino-humana, nimirum Spiritus Sancti assistentis et ab errore praeservantis testificatio per pastores et doctores divinitus constitutos.

At quicumque sit consensus in documentis eorum, qui non pertinent ad testes praeordinatos a Deo (Act. X. 41.), in illis per se et secundum propriam auctoritatem spectatis non continetur testimonium eo, quo dictum est, modo authenticum. Exhibent tamen testimonium sufficiens de ipsa Ecclesiae doctrina, ut si necessariae adsint conditiones, ex eis in cognitionem veniamus sententiae authenticorum custodum et Ecclesiae totius; atque ita testimonia quae per se et immediate auctoritatem humanam vel historicam non excedunt, mediate sistunt nobis auctoritatem humano-divinam. Hoc fere modo Augustinus contr. Iulian. l. I. n. 34; l. II. n. 33. 36. distinguit testimonium Hieronymi presbyteri a testimoniis Episcoporum, illudque urget, quod Hieronymus eruditissimus optime nosset Ecclesiarum orientis et occidentis fidem. Post enumeratas unanimes Episcoporum sententias, subdit: « nec sanctum Hieronymum, quia presbyter fuit, contemnendum putes... qui omnes vel paene omnes qui ante illum aliquid ex utraque parte orbis de doctrina ecclesiastica scripserunt, legit, nec aliam de hac re tenuit prompsitque sententiam » ¹

Ex his principiis iam patet, quae sit et quae non sit consentientium scholarum et theologorum catholicorum auctoritas.

1°. Scholae catholicae inde a XII. saeculo usque ad medium saeculum XVIII. universim spectatae et multo etiam magis scholae theologicae de quibus agimus, sub tutela erant et sub sollicita providentia Ecclesiae. Consulto loquor de scholis antiquioribus, quia in illis relationes, de quibus dicturus sum, quoad ius et factum sunt evidentiores; in recentioribus autem quamvis ius fundamentale mutari non possit, factum tamen non semper et ubique pari evidentia claruit propter iuris violationem, qua potestas civilis scholas etiam theologicas ab auctoritate Ecclesiae et intimo cum ea nexu avellere studuit. Quidquid igitur sit de harum recentissimarum scholarum consensu, indole ecclesiastica, et consanguinitate cum intellectu catholico ipsius Ecclesiae; Academiae certe vetustiores omnes nonnisi auctoritate Sedis Apostolicae erant et censebantur legitimae. Pontificis diplomate erectae ac munitae, sub continua ipsius Sedis Apostolicae vigilantia constitutae, ius suum omne, sua privilegia, suam in docendo auctoritatem derivabant ab Ecclesia. Porro secundum hanc cum Ecclesia intimam connexionem et relationem scholae theologicae et doctorum integra collegia scopum praefixum habebant sinceram expositionem, explicationem, et defensionem ipsius doctrinae et disciplinae ecclesiasticae. Si qui vero ex doctoribus ad sententias periculosas declinare viderentur, continuo tum ab ipsis Academiis auctoritate velut subdelegata per propositionum proscriptionem et scientificas censuras, tum auctoritate propria Episcoporum, et ipsius tandem Pontificis supremo magisterio coercebantur. Vicissim ex scholis ita constitutis velut ex almis matribus probabant maximam saltem partem ipsi Episcopi et praecipui quique in universo Clero, quibus certe institutio in scholis recepta elementum erat humanum ad intelligentiam doctrinae et disciplinae, qua instituebant et regebant populum christianum. Insuper Episcopi iidem tum singuli ipsique Pontifices tum Concilia in doctrina declaranda et definienda Academias ac scholarum doctores in consilium adhibebant ita, ut communis scholarum doctrina tamquam praeparatio quaedam esset authenticae definitionis Pontificum et Conciliorum².

Iam hisce positis, spectatis scilicet principiis quibus scholae catholicae reguntur et earundem relatione ac connexione cum summis pastoribus et cum Ecclesia universa, spectato scopo totoque ingenio scientifico et morali doctorum si universim et in complexu considerentur, spectata auctoritate qua communis eorum doctrina apud Episcopos, Pontifices, in Conciliis et in Ecclesia universa habetur, evidenter apparet, caput doctrinae in quod scholae omnes tamquam in doctrinam fidei conveniant rata et constanti sententia, esse doctrinam comprehensam in « intellectu catholico » et in « conscientia communis fidei » ipsius successionis apostolicae et Ecclesiae totius. Hoc ipsum est, quod docuit summus Pontifex Pius IX. in litteris ad Archiepiscopum Monachiensem (21. Dec. 1863.). « Etiamsi ageretur de illa subiectione, quae fidei divinae actu est praestanda, limitanda tamen non esset ad ea, quae expressis oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum huiusque Apostolicae Sedis decretis definita sunt; sed ad ea quoque extendenda, quae ordinario totius Ecclesiae per orbem dispersae magisterio tamquam divinitus revelata traduntur, ideoque universali et constanti consensu a catholicis theologis ad fidem pertinere retinentur. » Quamvis ergo scholae et scholarum theologi non sint organon a Christo institutum ad conservandam doctrinam revelatam sub assistentia Spiritus veritatis, ex unanimi tamen et constanti eorum sententia in rebus fidei, quando non solum docent aliquid ut verum sed ut credendum fide catholica, in cognitionem ducimur intelligentiae catholicae et doctrinae, quam ipsa successio apostolica ut custos et interpres authentica revelationis conservat et tradit³.

2°. Distinxi unanimem scholae sententiam de re aliqua ut fidei, et sententiam de re ut vera; ex priori ducimur in certam cognitionem doctrinae totius Ecclesiae, ut dictum est; in posteriori eam auctoritatem esse concedimus, ex qua propter eam, de qua diximus, connexionem scholae cum Ecclesia docente pondus accedat gravissimum, nec fas sit ab huiusmodi communi ac constanti doctrina discedere.

Schola universa spectari nimirum debet eo fere modo, quo superius th. XII. demonstravimus considerandam esse plebem christianam seu Ecclesiam discentem; est enim, ad doctrinam quod attinet, schola universa theologica (quamdiu manet vere theologica et in debita subordinatione ad Ecclesiam docentem) insignis quaedam pars Ecclesiae discentis. Hinc ulterius distingui debet elementum supernaturale seu charisma veritatis et elementum humamum. Charisma veritatis ac infallibilitas non est promissa scholae immediate in se; sed per successores Apostolorum « qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum acceperunt, » integritas doctrinae fidei in schola universim spectata conservatur. Quatenus ergo unanimis consentit in aliquam doctrinam ut fide credendam, sicut populus christianus ita schola theologica universa non errat ex causa supernaturali, quia Spiritus Sanctus per ministerium et magisterium successionis apostolicae, cui per obedientiam fidei cohaeret et subiicitur, fidei integritatem in ea conservat ⁴.

At quando doctores scholae inquisitione, studio humano, et scientia humana proponunt suas de doctrina revelata sententias, suasque deductiones ex fontibus revelationis ut veras unanimi consensu, non tamen ut fide catholica creditas ab Ecclesia et credendas; auctoritas ex principiis superius positis gravis quidem agnoscenda est, cui nemo sine nota saltem temeritatis audeat contradicere; imo est hic scholarum consensus praeparatio quaedam et elementum humanum, cuius ipsum magisterium infallibile semper rationem habet, et quo sub directione Spiritus Sancti uti et iuvari solet ad declarationes et definitiones authenticas. Non tamen possumus dicere, scholam ipsam in sua inquisitione et suo studio humano esse immediate sub infallibili assistentia Spiritus Sancti, qua fiat, ut sub hypothesi consensus errare non possit; haec enim assistentia modo in superioribus declarato immediate solis successoribus Apostolorum in unitate et consensione spectatis, atque unitatis origini successori Petri a Christo promissa est. Hinc passim doctores gravissimi sententias theologicas etiam unice ex principiis revelatis deductas affirmant certas propter consensum omnium scholasticorum, negant tamen eadem esse de fide; proindeque contra unanimem huiusmodi sententiam pugnare aiunt fore saltem temerarium, non tamen haereticum. Sic e. g. Vasquez in 3. q. 6. disp. 41. docet, « in Christo esse gratiam habitualem et charitatem (videlicet habitus infusos) idque indubitanter asserendum esse iuxta scholasticorum communem sententiam, et absque temeritatis nota id negari non posse. » Simul tamen contendit adversus Suarezium, hanc doctrinam licet absque ulla controversia communem inter scholasticos, non pertinere ad fidem ita, ut eius negatio posset dici error in fide. Vasquezio assentiuntur de Lugo, Maeratius aliique. Ipsemet Suarez de communi in omnibus scholis doctrina asserente animae Christi ab initio suae existentiae visionem beatificam, eodem fere modo loquitur. « Quaeres, qua certitudine haec doctrina tenenda sit. Aliqui existimant, simpliciter esse de fide. Sed non videtur, quia Scripturae testimonia non sunt adeo expressa, quin aliis modis explicari possint; et nulla etiam exstat de hac re Ecclesiae definitio, neque etiam Traditio est satis aperta; nam licet theologi in hac veritate asserenda consentiant, non tamen illam affirmant ut dogma fidei, et fere eodem modo loquuntur ss. Patres; et ideo alii solum dicunt, esse opinionem ita veram, ut contrarium opinari temerarium sit. Et haec est censura mitissima omnium, quae dari potest; existimo enim contrariam sententiam etiam erroneam » ⁵ Suarez in 3. q. 9. disp. 25. sect. 1. cf. Canum l. XII. c. 7. praecept. 8. Eodem fere modo sentiendum est et ipsi scholastici sentiunt quoad doctrinam communem et theologice certam de processione Verbi ac Spiritus Sancti per formalem rationem intellectus et amoris, de qua multis egimus in Tractatu de Trin. th. XXVI.

3°. Ubi vero constans et consentiens doctrina non obtinet sed theologi graves in diversa abeunt, multoque magis ubi non rata sententia sed opinantium modo rem proponunt, ibi auctoritas non quidem continuo nulla est; verum dissensus ipse ostendit, auctoritate rem confici non posse, sed rationibus standum esse, ut illud amplectamur, quod fidei analogiae, doctrinae scilicet Scripturae, explicationibus Patrum, praedicationi ecclesiasticae, sensui et consensui Ecclesiae magis videatur consonum (de sententiis enim loquimur vere theologicis non de meris placitis philosophiae). Quae quidem inquisitio ad tractationem vere theologicam non solum in huiusmodi rebus ambiguis sed ubique necessaria est, ut non solum constet, an doctrina de qua quaeritur, pertineat ad depositum revelationis, sed etiam quomodo in eo continetur et ad illud pertineat. Hoc autem examine rite instituto perspicuum fiet, doctrinam principium scholae Lombardi, Halensis, s. Bonaventurae et maxime s. Thomae in sententiis quidem constantibus ac communibus nonnisi compendium esse ac summam doctrinae Patrum ⁶, et praedicationis ecclesiasticae; tum vero in iis etiam capitibus, quae magis ambigua sunt et in opinione posita, congruentiam et nexum magis minusve arctum cum eadem praedicatione ecclesiastica non deesse. Simul deinde patebit, inter magnos illos scholae magistros a partium studio vacuos diversitatem quidem, raro tamen in rebus maioris momenti pugnam esse et proprie dictum dissensum. Propter hanc intimam connexionem cum doctrina Patrum et cum intellectu catholico universim, auctoritas principum scholae et prae ceteris s. Thomae per se sola non quidem irrefragabilis est, veneranda tamen et inter privatos doctores praecipua. Fructus praeterea numquam poenitendus illius, quod diximus, examinis is etiam erit, ut melius assequamur genuinum sensum magistrorum scholae, et distinctius intelligamus non solum quid doceant, sed etiam rationes, quare ita doceant et ita docendum sit. Neque tamen ideo fas est in huiusmodi rebus, ubi viri graves et docti diversa opinantur, placitis unius viae, ut loquuntur, et iis quae tibi vera vel probabiliora videntur, ita insistere, ac si auctoritate totius scholae immo etiam totius Ecclesiae illa vera probarentur, vel quia unum aliquem ex magnis scholasticis nominasti, iam omnis a tua opinione dissensus esset intolerabilis. « Theologorum scholasticorum, inquit Melchior Canus, etiam multorum testimonium, si alii contra pugnant viri docti, non plus valet ad faciendam fidem, quam vel ratio ipsorum vel gravior etiam auctoritas comprobarit. Videlicet in scholastica disputatione plurium auctoritas obruere theologum non debet, sed si paucos viros modo graves secum habeat (gravibus scilicet rationibus nixos), poterit sane adversum plurimos stare; non enim numero haec iudicantur sed pondere... Quo loco sane arguendi sunt scholastici nonnulli, qui ex opinionum quas in schola acceperunt, praeiudiciis viros alios catholicos notis gravioribus inurunt, idque tanta facilitate, ut merito rideantur... Alia sunt scholae placita, de quibus mox dicturi sumus (in quibus scilicet constans et unanimis est consensus, ut a nobis paulo ante est declaratum), alia sunt praecepta sectae, de quibus modo loquimur. Quae ab illis dissident, ea notam habent; quae ab his, non habent. Non enim si quid aut Scotisticis aut Thomisticis pronuntiatis contrarium est, error illico est » Canus l. VIII. c. 4. conclus. 1.

Omnium quae hactenus disputavimus, haec summa est. a) Ex scholasticorum theologorum scriptis certo constare potest de doctrinae alicuius revelatione et divina Traditione, quando unanimi et constanti sententia in iis reperitur doctrina proposita tamquam pertinens ad catholicam fidem, quia ex consentiente testimonio certo constat de intellectu catholico ipsius successionis apostolicae et Ecclesiae totius. b) Ubi propositio et deductio alicuius theologicae doctrinae in iisdem theologorum scriptis rata et unanimi sententia proponitur ut vera ac legitima, ab ea sine nota saltem temeritatis vel etiam erroris dissentire fas non est, quia talis consentiente auctoritas et per se est gravissima, et ab Ecclesia ipsa communis theologorum doctrina tum in Conciliis tum universim extra Concilia magni fit, et tamquam aliquod elementum praeparationis ad solemnes definitiones consideratur. Haec autem accipienda ita sunt, ut valeant de ipsa doctrinae veritate, non autem de modo eam explicandi et probandi; de doctrinis vere theologicis ad res fidei et morum pertinentibus, non autem de placitis mere philosophicis⁷; de sententiis ratis ac firmis cohaerentibus cum doctrina Scripturae vel ss. Patrum, non autem de theorematibus opinantium modo propositis; de consensu non unius aetatis multo minus unius aut alterius scholae, sed de consensu constanti et communi gravium theologorum, qui temporis progressu non desierit. Non certe repugnat, ut aliqua sententia aliquamdiu inter theologos communis, postea argumentis et documentis melius perspectis communis esse desinat, vel etiam obsolescat. Talis autem mutatio ipsa argumentum est, consensionem illam antecedentem non fuisse ratam et firmam sententiam, quae securis et immutabilibus niteretur fundamentis; sed opinionem tantum pro praecedenti statu quaestionis probabilem. « Quae opinio, ait Card. de Lugo, hoc saeculo in scholis frequentissima est et fere ab omnibus defenditur, saeculo proximo re melius examinata et novis fundamentis apparentibus, a paucis retinebitur. Non ergo repugnat, aliquamdiu maiorem scholasticorum partem opinionem aliquam ut probabiliorem amplecti, quae reipsa falsa sit » Lugo de Fide disp. 20. sect. 3. n. 128. c) Quando sententiarum et opinionum inter graves theologos diversitas est, ex eorum auctoritate certitudo comparari non potest; sed tum maiori auctoritate perpensa tum multo magis rationibus ex theologiae fontibus deductis statuendum, quid verum aut vero sit similius.

Postremo, si id necesse est, moneo in tota hac declaratione nostra unice sermonem esse de auctoritate scholae per se spectata. Nam si rationes spectentur, quibus doctrinam confirment, facile patet, has etiam a paucis propositas posse esse tales, ut doctrinam vel ad fidei revelatae depositum pertinere, vel saltem theologice certam esse demonstrent.

II. Superest, ut satisfiat difficultati, quae contra declaratam auctoritatem theologorum scholae moveri potest et vero a quibusdam recentioribus etiam solet. Scholasticos communi consensu docuisse, aiunt, plures sententias quae iam a theologis aut falsae aut minus probabiles habentur. Ita e. g. ex eorum sententiis minores Ordines credere oporteret esse sacramenta, quae tamen doctrina nunc consensu fere aeque communi reiicitur ut falsa. Pariter unanimes docuerunt, materiam in sacramento Ordinis esse traditionem instrumentorum, quod nunc post Morini, Martenii aliorumque inquisitiones in vetera monumenta a non paucis, imo a maiori forte parte theologorum sine temeritate negatur. Simili consensione feruntur docuisse, peccatorem iam contritione iustificatum ad sacramentum poenitentiae accedere debere, nec potestatem clavium ad absolvendum a culpa extendi; sed Deum immediate citra ministerium sacerdotis remittere culpam poenitenti, sacerdotem absolvere solum a poena; de cuius quidem doctrinae falsitate saltem post Concilium Tridentinum constat.

Non est nobis propositum singulorum scholasticorum genuinam sententiam de hisce doctrinae capitibus examinare; solum nunc negamus, consensum circa illa, quicumque fuerit, eos characteres praeseferre, sub quibus auctoritatem scholasticorum valere diximus ad plenam demonstrationem doctrinae fidei vel certitudinis theologicae. Nam a) in nullum ex commemoratis capitibus umquam exstitit scholarum consensus tamquam in doctrinam fide catholica creditam et credendam, nec etiam ut in doctrinam penes catholicos doctores certam et sine controversia tenendam; sed consensus, si quis exstitit, erat communis quaedam opinio. Hoc ne de aliis dicam, vel inde manifestum est, quod b) consensus non erat universalis; sed doctores magnae auctoritatis motis et paullo aliquatis hisce quaestionibus in diversas abibant sententias, quin ideo vel communi fidei vel certae doctrinae in re tanti ponderis repugnare censerentur, et in crimen umquam vocarentur violatae fidei vel gravis erroris. c) Si consensum aliquamdiu fuisse demonstrari posset, certe is non erat constans, quod ipsum argumentum esse diximus, praecedentem, si quis fuit, consensum non firmae et ratae sententiae sed opinionis fuisse. Sane iam tempore s. Thomae, quo post prima initia ingenium, doctrina, gloria scholae sua incrementa accepit, quoad priora duo capita quae commemoravimus, erat sententiarum diversitas; quoad ultimum saltem communior esse coepit doctrina, quae posteriori aetate in scholis lucidius explicata in Concilio ipso Tridentino confirmationem nacta est.

1°. Ad Ordines minores quod spectat, non a Christo institutos esse sed procedente tempore « Ecclesiam sibi eos constituisse, » iam ante aetatem s. Thomae docebant Hugo a S. Victore, Lombardus, Gratianus; ex qua institutione ecclesiastica sequitur, non esse veri nominis sacramenta. Post tempora s. Thomae diu ante Morini inquisitiones diserte affirmarunt et probandum susceperunt, minores Ordines non esse sacramenta, Durandus, Caietanus, Navarrus, Dominicus Sotus, qui posterior ominatur s. Thomam, si in summa ad hunc locum pervenisset, sententiam traditam in 4. dist. 24. mutaturum fuisse, et rationem sacramenti hisce Ordinibus negaturum. Quae quidem coniectura non aliud ostendit, nisi quod tempore Soti (unius ex theologis Concilii Tridentini) constabat, penes vetustos scholasticos totam hanc rem non in certa sententia, sed in opinione positam fuisse et ultro citroque disceptatam ⁸. De his doctoribus vide Vasquez in 3. P. disp. 237. c. 2. Inde a saeculo XVI. frequentissima et communior fieri coepit inter doctores sententia haec negans. De diversis opinionibus, utrum episcopatus sit Ordo et sacramentum, vide Vasquez ib. disp. 240.

2°. Venio ad id, quod dicitur de materia sacramenti Ordinis. Est in hoc capite fere eadem ratio ac in praecedenti; diversi opinabantur diversa. Longe communior certe sententia erat et multorum adhuc nunc est illa, quae in praxi et usu semper est tenenda, traditionem scilicet instrumentorum esse in Ecclesia latina partem necessariam materiae sacramenti. S. Bonaventura tamen defendit in Ordinibus sacris essentialem materiam esse solam manuum impositionem: « sicut omne instrumentum sive armatura in virtute manus est, sic etiam per impositionem manuum, ubi deessent talia (instrumenta), possunt signari; unde.... in impositione manuum in Ecclesia primitiva ceteri Ordines implicabantur » 4. dist. 24. P. 2. a. 1. q. 4. S. Thomas vero censuit, « per manus impositionem dari plenitudinem gratiae, per quam ad magna officia sint idonei... in ipsa datione calicis sub forma verborum determinata characterem sacerdotalem imprimi » 4. dist. 24. q. 2. a. 3. Alii alio modo rem explicabant, ut manifestum sit, omnes quidem censuisse, practice totum ritum esse accuratae servandum, in theoretica vero determinatione essentialis materiae ac formae non fuisse universalem consensum in unam sententiam sive ut fide credendam sive ut theologice absque controversia certam (Vasquez 1. c. disp. 239.).

3°. Quoad postremum de potestate clavium ad absolvendam culpam, possent qui negasse videntur hanc potestatem, ita explicari, ut non ministerialem ac instrumentalem sed potestatem tamquam causae principis negaverint in ministris, et hoc sensu dixerint, solum Deum non vero sacerdotem remittere culpam. Ita certe s. Thomas explicavit Magistrum Lombardum. Doctrina Magistri 4. dist. 18. haec erat. « Varia a doctoribus traduntur super his, et in hac tanta varietate quid tenendum? Hoc sane dicere ac sentire possumus, quod solus Deus dimittit peccata et retinet; et tamen Ecclesiae contulit potestatem ligandi et solvendi. Sed aliter ipse solvit et ligat, aliter Ecclesia. Ipse enim per se tantum dimittit peccatum, quia et animam mundat ab interiori macula, et a debito aeternae mortis solvit. Non autem hoc sacerdotibus concessit, quibus tamen tribuit potestatem solvendi et ligandi, id est ostendendi homines ligatos vel solutos. » S. Thomas in hunc locum 4. dist. 18. q. 1. a. 3. sol. 1. ad 1. ita commentatur. « Sicut Magister dicit in littera, sacerdotibus commissa est potestas remittendi peccata, non ut propria virtute remittant, quia hoc Dei est; sed ut operationem Dei remittentis ostendant tamquam ministri. Sed hoc contingit tribus modis. Uno modo ut ostendant eam non praesentem, sed promittant futuram.... sic sacramenta veteris legis operationem Dei significabant.... Alio modo ut significant praesentem, et nihil operentur ad eam; et sic quidam dicunt, quod sacramenta novae legis significant collationem gratiae... Tertio modo ut significant divinam operationem in remissionem culpae praesentem, et ad ipsam aliquid dispositive et instrumentaliter operentur; et sic secundum aliam opinionem, quae sustinetur communius, sacramenta N. L. emundationem ostendunt divinitus factam, et hoc modo etiam sacerdotes N. T. ostendit absolutos a culpa. » (Haec doctrina non quidem de operatione dispositiva, sed de vera efficacia instrumentaliter sacramentorum, quam pro suo tempore s. Thomas dicit communiorem, iam a Trid. Concilio sess. VII. can. 6-8; sess. XIV. c. 9. definita est. Cf. Tract. de Sacram. th.X. XI.). Disertius et asseverantius de hac ipsius culpae remissione per absolutionem sacerdotis ut per causam instrumentalem agit s. Thomas 3. q. 84. a. 3. ad 3. et in Opusc. V. ed. de. Rubeis al. XXII. de Forma absolutionis. Richardus a S. Victore coaevus Lombardo in Tract. de potestate ligandi et solvendi c. 12. ita loquitur. « Exstat quorundam de potestate ligandi atque solvendi sententia tam frivola, ut ridenda videatur potius quam refellenda. Putant enim et praedicant, sacerdotes non habere potestatem ligandi atque solvendi, sed ostendendi homines esse solutos sive ligatos... Dicunt apostolicos viros peccata remittendi vel retinendi potestatem non habere, cum Dominus hoc dicat; dicunt, eos tantummodo habere potestatem utrumque ostendendi, cum Dominus hoc non dicat. »

Porro quisquis sensus fuerit Magistri et aliquot scholasticorum illius temporis, ex ipso modo quo loquitur Lombardus, et ex verbis disertis s. Thomae aliorumque constat, illam doctrinam nec fuisse umquam communem nec fuisse firmae sententiae sed merae opinionis, et tempore iam s. Thomae obsolesse, ita ut eliquata quaestione veritas opposita in universali consensione ac professione iam sit totius Ecclesiae. Scholasticorum a saeculo XII. ad XVII. hac de re doctrinam ipsis eorum verbis descriptam habes in dissertatione Caroli Du Plessis d' Argentree: « De contritione et virtute clavium variae scholasticorum sententiae » Parisiis 1712. Confer Morinum de Poenit. l. VIII. et de Contritione et Attritione P. I., quibus locis etiam hic auctor de scholasticorum sententia agit.