Tractatus de divina traditione et Scriptura

De intimo nexu principii Traditionis cum necessariis proprietatibus religionis christianae.

« Oeconomia custodum fidei, quam ad integrae revelationis conservationem et propagationem a Christo institutam esse ex historica origine religionis christianae probavimus, 1° intimo causali nexu cohaeret cum universalitate et unitate fidei, ita ut sine illo principio Traditionis haec proprietates etiam solum spectatae, quatenus evidenter intelliguntur necessaria postulata religionis christianae, consistere non possint, nisi concedatur in alio prorsus ordine, qui nuspiam existit, charisma infallibilitatis omnibus fidelibus commune. Hinc 2° intelligitur, Protestantismum universum in multiplices sectas invicem contrarias destructum repugnare essentiali proprietati religionis divinae, cum haec divisio consequatur ex ipso eorum principio fundamentali, quin sectarum nulla ex censu communionis Protestanticae iure excludi possit; sic dictam vero eorum communionem orthodoxam consistere non posse, nisi ita ut principium ipsum, quo suam ab Ecclesia defectionem tuerent, iterum negent, sicque totam causam manifestis contradictionibus implicant. »

I. In prima parte huius theseos ostendimus, modum Traditionis superius demonstratum ex institutione Christi, custodes scilicet fidei tamquam organon perpetuum conservandae revelationis, cohaerere intime tamquam principium et causam cum necessariis characteribus christianae revelationis, qui sunt universalitas ac unitas.

1°. Sumimus hanc revelationis universalitatem sensu latori, quo eius necessitas, et ex hac necessitate etiam exigentia illius modi Traditionis evidentius intelligatur. Nomine itaque universalitatis significamus modum proponendi revelationem accommodatum iis omnibus, quibus proponenda est, ita ut sine periculo erroris possibilitate morali credere possint, et credere teneantur. Talem universalitatem in hypothesi, quod Deus aliquid revelaverit, et multo magis in hypothesi quod revelationem suam destinaverit omnibus gentibus, et omni creaturae (Matth. XXVIII. 20; Marc. XVI. 15.), exigi a sapientia et bonitate Dei, est prorsus evidens. Atqui exclusa revelatione immediate facta singulis, modus conservandi revelationem pridem completam et eandem proponendi omnibus gentibus ita, ut dictum est, omnibus accommodatus, nullus est nisi per auctoritatem legatorum Dei, qui in hac sua missione et auctoritate sint facile cognoscibiles. Ergo ab ea oeconomia legatorum Dei, quae instituta est ad perpetuam custodiam et praedicationem revelationis pridem consummatae, tamquam a causa et principio pendet haec necessaria proprietas universalitatis. Probatur propositio minor. Seclusa enim revelatione immediata et exclusa auctoritate facile cognoscibili legatorum Dei, a quibus praedicatio et doctrina tamquam verbum Dei suscipi possit et debeat, non quia argumentis demonstratur, sed quia authentice ab eis proponitur, nullus alius restat propositionis modus nisi per demonstrationem, qua quis sine periculo et sine prudenti formidine errandi argumentis convincatur, non solum generatim revelationem et revelationem christianam esse a Deo factam, in quo nulla esset insuperabilis difficultas; sed imo speciatim hanc determinatam seriem veritatum, praeceptorum, institutorum, et hoc determinato sensu esse revelatam, et sincere ac integre per saeculorum decursum ad nos usque conservatam; omnes vero illos plurimos homines etiam fama ingenii et doctrinae celebres errasse et errare, qui vel non has omnes veritates vel his plures vel non hoc sed alio sensu admiserunt et admittunt ut revelatas. Haec inquam omnia ita essent demonstranda singulis, ut non propter auctoritatem demonstrantis sed propter rationes perspectas, certa persuasione et sine errandi periculo aut formidine suscipi possint ac debeant. Paucis, seclusa auctoritate Ecclesiae ad conservandam et explicandam revelationem quae non fiat immediate singulis, sola restat demonstratio scientiae. Atqui evidenter scientia non est accommodata omnibus hominibus, et tanto oneri saltem longe maxima pars hominum est plane impar. Dixi saltem maximam partem imparem, quia hoc immediate evidens est et ad praesentem nostram thesim abunde sufficit; ceterum si de universa revelatione agitur, facile moralis impossibilitas universim et quoad omnes demonstrari posset; quoad res enim fidei ante fidem susceptam omnes stulti sunt, ut multis disputat s. Augustinus l. de util. credendi. Ergo praeter auctoritatem legatorum Dei nullus est modus accommodatus proponendi fidem revelatam omnibus gentibus.

Duplicem video posse et solere fieri exceptionem contra hanc demonstrationem: primam quidem, quod gratia illustrationis internae supplet defectum propositionis externae; alteram, quod rudibus et indoctis, qui inquisitioni et demonstrationi tam multiplici et difficili pares non sunt, consuli potest auctoritate licet mere humana et scientifica doctorum.

At enim gratia in primis internae illustrationis sane necessario coniungitur cum propositione fidei externa etiam maxime accommodata, ut assensus possit esse sicut oportet, supernaturalis; gratia vero quae suppleat ipsam propositionem externam, quia haec aut nulla est aut, quod eodem fere recidit, non idonea, et qua ideo singuli uti non possunt, talis inquam gratia illustrationis est revelatio immediata vel simpliciter vel aequivalenter. Dari huiusmodi illustrationes etiam in praesenti oeconomia tamquam charisma extraordinarium, quod Deus aliquando in ordine psychologico supernaturali concedit, nullum est dubium; nec etiam contendimus, absolute repugnare oeconomiam, in qua charisma revelationis immediatae pro singulis esset ordinarium, ubi de propositionis externae necessitate iam nulla esset quaestio; at realiter et historice talem ordinem revelationis nec promissum esse nec umquam exstitisse nec existere, prorsus constat. De modo, quo Protestantes talem revelationem sibi propriam vindicabant, inferius dicemus.

Ad alteram propositam difficultatem non utemur illa responsione, in tali hypothesi fidem mere humanam fore, utpote innixam auctoritati tantum humanae; existimamus enim auctoritatem mere humanam posse esse medium, quo auctoritas revelatoris Dei innotescat et nobis applicetur ita, ut in actu fidei assensus non praestetur propter auctoritatem humanam sed unice propter auctoritatem divinam; quae controversia est alterius loci. Neque illud dicam quamvis verissimum, hanc exceptionem polemice nomine Protestantium fieri non posse; illi enim auctoritatem etiam ipsius Ecclesiae in negotio fidei ex suo fundamentali principio reiiciunt ideo, quia aiunt auctoritatem hanc esse humanam, in rebus fidei autem nulli humanae sed soli divinae auctoritati locum esse posse. Quamquam re ipsa, ut mox patebit, auctoritati divinae a Protestantismi auctoribus et doctoribus substituta est auctoritas humana, quam saltem plebes Protestantes quatenus contra auctoritatem divinam Ecclesiae catholicae protestantur, omnes sequuntur. Nunc autem non solum polemicam adversus Protestantes sed generaliorem ex ipsa rei natura quaestionem habemus de necessaria et idonea fidei propositione, ut haec possit esse universalis. Responsio itaque est alia magis generalis et evidens. In obiectione supponitur fundamenti instar, illos homines doctos, de quorum scientifica auctoritate sermo est, absque periculo et prudenti formidine erroris pervenisse sua inquisitione scientifica ad plenam certitudinem, quae omnes et solae veritates et quo determinato sensu in revelatione contineantur, et praeterea ita illuc pervenisse, ut haec illorum plenissima scientia indoctis et rudibus certo innotescat, nec hi de aliquo illorum errore prudenter suspicari possint. Atqui hoc utrumque suppositum falsum esse convincitur ex natura et indole et difficultate veritatum fidei, ex diversitate ingenii et eruditionis hominum doctorum, ex nascente inde in omnibus difficilibus quaestionibus, in quibus auctoritatis norma deest, diversitate sententiarum inter doctissimos quosque, ex impotentia rudium prudenter iudicandi de illorum hominum certa scientia, et multo magis discernendi inter verum et falsum in sententiarum diversitate et oppositione. Unde fit, ut haec mere humana et scientifica auctoritas eruditorum pro rudibus non solum nullum sufficientis certitudinis fundamentum foret sed nova dubiorum seges, ex qua moralis impossibilitas propria inquisitione perveniendi ad liquidum pro eis augeretur, nihilque aliud certum remaneret praeter hoc unum, quid in negotio fidei verum, quid falsum sit, inveniri non posse, adeoque nec inquiri debere. Maneat ergo, quod probavimus, praescindendo ab immediata revelatione facta singulis nullum esse modum conservandae et proponendae revelationis accommodatum omnibus gentibus praeter auctoritatem facile cognoscibilem custodum et doctorum fidei, qui divinitus missi ac constituti perpetua successione sese excipiant; hanc ergo oeconomiam cum essentiali charactere universalitatis proprio divinae revelationi cohaerere tamquam causam cum suo effectu¹.

2°. De unitate fidei vix aliud reliquum est dicendum; argumentum enim demonstrans nexum authentici magisterii cum necessaria fidei universalitate, etiam demonstrat eiusdem nexum cum fidei unitate, quae ab universalitate distingui quidem non tamen separari potest. Quando Deus veritates revelat, in facto ipso revelationis continetur divinum necessarium praeceptum ad rationalem creaturam, cui revelatio destinata est, eas veritates omnes credendi. Est id evidens ex ipsa notione auctoritatis, sapientiae et sanctitatis Dei revelantis, et ex notione dependentiae, indigentiae, ac ordinationis ad verum et bonum ex parte creaturae rationalis. Proinde ex notionibus iisdem evidens est, Deum revelatorem necessario velle voluntate legifera unitatem fidei et professionis in eiusdem universalitate. Atqui cum hac unitate fidei institutio legatorum Dei, qui infallibili auctoritate fidem integram conservent et doceant, ita cohaeret, ut illa ex hac sponte sequatur, et sine hac (praecisione facta ab hypothesi manifesto falsa revelationis immediatae, quae fiat singulis) esse non possit. Si enim et auctoritas magisterii et immediata saltem aequivalens revelatio² seponitur, totum negotium ex superius demonstratis necessario revocatur ad propriam singulorum inquisitionem, quae, ut pariter ex superioribus constat, spectata indole et difficultate veritatum de quibus agitur, et spectata ingenii, scientiae, cupiditatum varietate non ad fidei unitatem, sed ad opinionum diversitatem gignendam est idonea.

II. Quae ex ipsis rerum naturis et velut a priori demonstravimus, confirmantur luculentissime a posteriori, factis scilicet patentibus, quibus componitur tota historia Protestantismi. Ostendimus ex ipsis rerum naturis, sublata auctoritate legatorum Dei, qui continua successione fidei depositum conservent, nullum alium remanere modum quo fides proponatur singulis, quam sive formalem sive aequivalentem revelationem immediatam ad singulos, aut inquisitionem per modum scholae a singulis instituendam; hoc autem posito fidei unitatem in eiusdem universalitate conservari non posse. Atqui tota historia Protestantismi inde a sua origine usque ad hanc aetatem constanter, semper et ubique non solum in multiplicibus integris sectis sed in singulis etiam hominibus has easdem conclusiones rebus ipsis exhibuit et exhibet, quin ullum possit adferri factum, in quo illae verae non esse deprehendantur.

Sane primi iam sic dicti Reformatores cum auctoritatem magisterii et custodiae fidei in Ecclesia negabant, ei continuo substituebant inspirationem singulorum, qui legunt Scripturas, saltem aequipollentem revelationi immediatae. Videbant enim inter haec tria, inter auctoritatem magisterii, inquisitionem relictam singulis, et immediatam revelationem seu inspirationem singulorum nihil esse medium; reiecta ergo prima, cum ad secundam simpliciter et sine temperatione appellare non auderent, reliquum erat, ut ad tertiam confugerent. Docebant ergo, Scripturam sacram esse omnibus perspicuam claritate supernaturali, eo quod verbum Dei scriptum, quando legitur vel auditur, virtute sua insita quae est virtus Spiritus Sancti, singulos illuminat et sanctificat, ut verum et genuinum sensum facile intelligant, atque ita pro singulis immediate ipsum Spiritum Sanctum esse interpretem et doctorem: « quisque iudex liberrimus sit omnium qui docent eum, intus a Deo solo doctus » (vide supra p. 9.). Illuminatio itaque non est solum gratia ad supernaturalem fidem necessaria, quam Catholici concedunt et credunt; sed est illuminatio, quae externum excludit authenticum magisterium, et per quam singuli constituuntur iudices omnium docentium, quo nomine intelligitur praeprimis ipsa Ecclesia. Unde etiam theologi Protestantes e. g. Gerhardus (in Locis l. I. De Interpret. Script.) docere solent, illam sententiam, qua Scriptura sui ipsius interpres dicitur, idem valere ac Spiritum Sanctum esse interpretem sui proprii sensus. Cum vero hanc interpretationem factam a Spiritu Sancto asserunt esse charisma ordinarium pro singulis Scripturam legentibus, ut excludant necessitatem authentici magisterii, evidenter asserunt singulorum inspirationem, seu revelationem immediatam saltem aequivalentem. Modum huius illuminationis, ut eum primi ipsi Reformatores concipiebant, ita describunt: « quum primum aliquod Dei verbum (in Scriptura) existit, virtus Spiritus Sancti est cum illo inseparabiliter semper coniuncta ita, ut virtus et efficacia verbi cum virtute Spiritus Sancti sit prorsus una eademque, vere divina, nec magis verbum quam ipse Spiritus Sanctus sine hac virtute esse vel cogitari possit » (Schmid Dogmatica Lutherana).

Tali modo illuminationis per ipsum Spiritum Sanctum supposito, nihil opus esset auctoritate legatorum Dei ad certam et infallibilem intelligentiam verbi revelati. Unusquisque sibi sufficeret, et sibi ipsi esset Ecclesia; unitas porro fidei sponte sequeretur, cum singulis unus Spiritus veritatis, qui non potest sibi ipsi repugnare, cognitionem divinae revelationis et veri sensus in lectione vel auditione verbi ex opere operato infunderet.

At vero hanc immediatam inspirationem tamquam ordinarium charisma singulorum ita efficax, ut ad fidei universalitatem ac unitatem authenticum magisterium non sit necessarium, merum esse figmentum, luculentissime suis gestis Reformatores ipsi et tota Protestantismi historia demonstrarunt, ne hic argumenta repetamus, quibus superius divinitus institutam ostendimus eam oeconomiam, ut obedientia fidei in singulis usque ad consummationem saeculi respondeat authentico magisterio et custodiae fidei, quae concredata est successioni apostolicae. Enim vero, mendacium huiusmodi charismatis, quod Reformatores sibi suisque sectatoribus vindicabant, demonstrant contrariae et contradictoriae sententiae horum hominum inspiratorum in gravissimis christianae doctrinae capitibus, et unius eiusdemque hominis e. g. ipsius Lutheri diversis temporibus diversa iudicia de sensu revelatae doctrinae; tum universim factum historicum, quod persuasio huius inspirationis non principium erat unitatis fidei sed innumerabilium sectarum, quae omnes a Spiritu Sancto doctae non solum suas invicem et ipsorum Reformationis auctorum doctrinas oppugnabant et oppugnant, sed etiam igne et ferro grassantes olim Germaniam, Galliam, Belgium, Scotiam, Angliam stragibus repleverunt.

Iam si haec singulorum inspiratio re ipsa tamquam ordinarium charisma nulla est, interpretatio illa independens a quavis auctoritate revocatur, si non ad fanaticum furorem, ut in multis accidit, ad inquisitionem privatam et ad ingenium singulorum. Hac autem posita, fidei unitatem in universalitate ostendimus esse impossibilem. Id Protestantes ipsi, cum experientia evidenter inanam demonstrasset singulorum inspirationem, facile intellexerunt. Hinc qui aliquam religionem positivam et communionem doctrinae salvam volebant, principium auctoritatis, cuius negatione suam defendebant defectionem ab Ecclesia, vel solum practice et modo agendi vel etiam theoretice et in doctrina postliminio revocabant, sicut ipse Lutherus³, nihil solliciti de evidebti contradictione. Qui vero sibi constare volunt, ex ipso suo fundamentali. principio independentis interpretationis concedunt, fidei unitatem esse impossibilem, et ideo affirmant eam non esse necessariam ad communionem religiosam et ad salutem⁴. Consequentia haec non potest negari esse legitima: sed consequens est prorsus absurdum et repugnantibus omnibus notionibus, quas habemus certissimas de Dei revelatoris sapientia, sanctitate et auctoritate atque de hominis absoluta dependentia. Principium vero, ex quo legitime deducitur consequens absurdum, non potest non esse etiam ipsum absurdum.

Ita hac nostra aetate eo deventum est, ut omnes Protestantes concedere cogantur, et re ipsa concedant saltem practice, plerique etiam theoretice, principium cui innititur tota Reformatio saeculi XVI et defectio ab Ecclesia catholica, esse ita comparatum, ut eo adhibito unitas fidei et communio religiosa, in qua una omnium debeat esse professio, nulla existere aut conservari possit. In hoc theoremate per se satis claro et experientia demonstrato consentire coacti, in reliquis omnibus dissentientes nunc discernuntur in sequentes factiones praecipuas: a) eorum, qui fundamentale principium independentis investigationis seu (ut loquuntur) liberi examinis sincere et secundum totam suam vim adhibendum et in usum deducendum esse censent. Hi negant, Scripturas ipsas esse normam credendi, et affirmant id solum in rebus religionem spectantibus esse sequendum, quod quisque ratione sua sive de Scripturis et in Scripturis sive aliunde intellexerit, aut sibi intellexisse visus sit ut verum, seu potius ut opinionem interim fovemdam, donec eliminatio omnium notionum christianarum in dies ulterius promoteatur. Omnes et solos eos, qui ita sentiunt, esse genuinos Protestantes et sinceros defensores principii fundamentalis (Rationalistae qui nunc sub diversis formis et nominibus inter Protestantes eruditos vel aliquo eruditionis colore tinctos constituunt maximam partem)⁵ b) His proxime accedunt, qui exigunt sensum nescio quem religiosum et fiduciam in Christum ut Salvatorem, doctrinam vero et dogmata habent ut ἀδιαφορα (Pietistae); vel postulant generalem quandam fidem in Christum et in Scripturas ut instrumentum publicum religionis christianae, in ceteris plenam vindicantes libertatem omnibus, qui iuxta fundamentale principium pertinere velint ad « Protestantismum oecumenicum » (sic dicti Unionistae universales)⁶. c) His connectuntur alii, qui postulant unitatem professionis in iis, in quibus diversae sectae in unam communionem externam compingendae iam videntur consentire; in ceteris, in quibus dissentiunt, permittunt iuxta principium fundamentale plenam libertatem. Hi ergo, sicut reliqui hactenus commemorati, inter homines diversissimae fidei et confessionis volunt esse communionem religiosam (sic dicti Unionistae positivi). His nunc propinquius accedunt illi Neoprotestantes, qui ἀντιφραστικῶς se veteres catholicos dicunt. d) Sequuntur ii, qui unitatem professionis fidei praeferunt principio fundamentali, et constitutam volunt auctoritatem ecclesiasticam, a cuius interpretatione deficere singulis sit nefas. Hi iterum multipliciter discernuntur. Alii pro norma obiectiva habent auctoritatem primorum Reformatorum et librorum symbolicorum, atque adeo traditionem inde a saeculo XVI derivatam, quo huius traditionis auctores per ipsam negationem principii Traditionis et omnis auctoritatis a Scripturis distinctae primum exorti sunt (Lutherani antiquae professionis); alii volunt auctoritatem Ecclesiae divinitus constitutam, hancque dicunt primitus a Christo et ab Apostolis fundatam, nihil advertentes, hoc ipso damnari schisma et haeresim totius Reformationis (Neolutherani); alii fanatici homines exspectant novum adventum Christi et novam abundantiorem effusionem Spiritus Sancti; alii serio affirmant, hanc effusionem et novam institutionem Ecclesiae iam nunc recentissime factam esse, habentque suos apostolos, prophetas, episcopos etc. (multiplices sectae, quas comprehendimus nomine Pseudoprophetarum).

Ex hoc compendio historiae Protestantismi puto cuique evidens esse, quod initio dixi, a posteriori ex universa recentiorum sectarum historia, quin ullum factum in contrarium adferri possit, confirmari, vel admisso principio Protestantium totum negotium propositionis fidei reduci ad singulorum inquisitionem, qua unitas fidei reddatur impossibilis, vel fundamentum ipsum totius Reformationis esse subvertendum, et authenticum magisterium ad revelationis custodiam et explicationem admittendum, quod non potest esse nisi a Christo ipso institutum.

Porro agnoscere principium auctoritatis a Christo institutae, quae eo ipso est perpetua, ac proinde ante sic dictam Reformationem et tempore Reformationis continebatur in ipsa successione apostolica Ecclesiae, simul tamen non fateri impietatem rebellionis contra hanc divinam auctoritatem; pariterque agnoscere falsitatem principii independentiae singulorum ab auctoritate Ecclesiae conservantis et explicantis depositum fidei, simul tamen probare Reformationem, quae tota illi principio innititur et sine illius veritate non potest non esse falsa; haec, inquam, manifesta est et ingens contradictio. Atqui sic dictus Protestantismus orthodoxus haec omnia saltem practice et modo agendi, ubi adversus indifferentismum et rationalismum sese tueri conatur, simul admittat necesse est, ita ut principium independentiae, cui suam debet existentiam, neget, et principium auctoritatis affirmet transferendo auctoritatem docendi, cui obedientia fidei debeatur, ab Ecclesia catholica et apostolica ad suos Reformatores, qui se ipsis fatentibus non nisi negando quamvis Ecclesiae auctoritatem Reformatores erant vel esse poterant; ac porro substituat Traditioni a Christo et Apostolis acceptae traditionem, cuius origo saeculo demum XVI erat negatio ipsius principii Traditionis. Ita certe sic dicti Lutherani antiquae professionis⁷. Qui vero paulo pudentiores et pertaesi huius auctoritatis Reformatorum concedunt ac defendunt auctoritatem Ecclesiae divinitus institutam, simul tamen approbant Reformationem saeculi XVI; ii auctoritatem a Christo in sua Ecclesia institutam negant, simulque affirmant auctoritatem Ecclesiae quae aut nullibi existit sed adhuc futura est, aut quae orta est ex negatione auctoritatis Ecclesiae apostolicae. Ita, qui dicuntur Neolutherani. Totus ergo Protestantismus ille pseudoorthodoxus ingenti quadam contradictione seu potius contradictionum serie regitur ac sustentatur.