Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE MONUMENTIS TRADITIONIS UNIVERSIM SPECTATIS.

De monumentis Traditionis quatenus exhibent consensum custodum depositi, et quatenus pro iisdem sunt instrumenta doctrinae.

« Traditio hucusque secundum divinitus institutum et princeps suum organon considerata, spectari porro potest, ut monumentis antiquitatis ecclesiasticae, potissimum documentis scriptis conservata est; haec enim monumenta 1°. snppeditant certum argumentum divinae Traditionis, seu potius exhibent Traditionem ipsam, quatenus ex illis consensus custodum depositi in aliquod doctrinae caput tamquam pertinens ad christianam fidem demonstratur; 2°. in comparatione autem cum organo semper vivente, monumenta eadem sunt intime cum illo nexum eique velut connaturale subsidium conservandae Traditionis, et instrumenta doctrinae. »

I. Monumenta universim appellamus opera antiquitatis, sive scripta sint sive res aliae, ex quibus in cognitionem ducimur idearum ac doctrinarum, morum, conditionis et totius historiae veterum sive hominum singularium, sive maxime integrae societatis. Monumenta igitur ecclesiastica dicimus hoc loco opera multiplicis speciei et ordinis ex antiquitate adhuc reliqua, ex quibus in cognitionem venimus sententiae, professionis et fidei, quae tum fuerit circa doctrinam et disciplinam christianam vel ex integro vel in singulis capitibus spectatam. Patet vero, primum locum in his monumentis tenere opera scripta; haec enim ceteris clarius, distinctius, explicatius ideas et sententias ac totum doctrinae ambitum referre possunt. Huc pertinent tabulae symbolorum et publicarum professionum fidei, conservatae vel singillatim vel in actis Conciliorum vel in scriptis Patrum; acta et definitiones Conciliorum; singulorum Patrum opera polemica et apologetica, dogmatica, catechetica et homiletica, exegetica, historica, ascetica; acta Martyrum et Confessorum; libri liturgici et Sacramentaria; libri poenitentiales, canones disciplinae, legum ecclesiasticarum et etiam civilium collectiones; historia ecclesiastica universim et historia haereseon; ex obliquo scripta etiam haereticorum et hostium christianae religionis.

Monumenta ecclesiastica alia supersunt sculpta, picta, architectonica in cryptis, sacrariis, sarcophagis, cathedris, scyphis, monilibus, supellectilibus diversissimis sacro vel profano usui Christianorum destinatis, in quibus saepissime etiam aliquid scripturae in epigraphis intervenit. Huiusmodi monumenta licet per se minus apta videantur ad distinctam notionem doctrinae ac professionis exhibendam quam libri scripti, aliquando tamen etiam vividiore luce velut percellunt animos, quia non solum litteris eo modo ut libri ideas menti exhibent, sed actus ipsos, vitam religiosam cultumque veterum Christianorum expressa artis repraesentatione oculis subiiciunt¹.

Figura 1. In tripode seu in altari, de quo edere non possunt qui tabernaculo deserviunt (Heb. XV. 10.), propositus est panis simul cum pisce, vir habitu philosophi graeci adstat manu extensa super dona proposita; pone conspicitur figura muliebris habitu orantis manibus ad coelum extensis. Ex adverso respondet depicta in pariete (sed hic omissa) imago alia, in qua cernitur sacrificium Abrahami praeparatum, ipse vero patriarcha extensis pariter ad coelum manibus. Habes sacrificium eucharisticum, in quo Christus ipse sub speciebus panis offertur, oculis exhibitum fere non minus clare et distincte quam ab Ignatio, Iustino, Irenaeo descriptum est, dummodo librum artis christianae ac eius symbola ecclesiastica antiquitatis non praebent certum argumentum Traditionis divinae, nisi possit demonstrari consensus in doctrina, quam praeseferunt; altera affirmans: praebent coram gentibus et regibus et filiis Israel. Ad marginem palma et in ea phoenix avis symbola sunt resurrectionis; Christus enim suscitatus a morte hic exhibetur. Ex monte promanant septem flumina, nempe profluens a Christo gratiae plenitudo (in qua continentur septem dona Spiritus Sancti Is. XI. 2. 3; septem sacramenta velut canales multiformis gratiae Dei). Sequitur pars inferior insignis huius monumenti. Agnus Christus in monte, ex quo scaturiunt tamquam ex fonte uno quatuor flumina doctrinae evangelicae. Ab utroque latere duae civitates IERUSALE et BECLE pro BETLE, ex quibus accurrunt sex agni sub Spiritu Sancto in linguis igneis ad Christum; fideles nempe ex Iudaeis (Ierusalem) et ex gentibus (in Bethlehem primum Christus manifestatus est Magis, qui erant primitiae gentium). Superne IORDANES est symbolum baptismi. Haec eadem omnia visuntur in opere musivo Ecclesiae ss. Cosmae et Damiani (Ciampini Vetera monumenta T. II. p. 60. tab. XVI.), et (excepto Iordane) in Ecclesia s. Marci (ibid. p. 122. tab. XXXVII.); nisi quod utrobique pro ampliori spatio agni, symbolum fidelium, sunt duodecim. In Basilica Liberiana duae item sunt civitates HIERUSALEM BETHELEM; quinque agni penes unam, quinque penes alteram (ibid. T. I. p. 200. tab. XLIX.). In Ecclesia s. Sabinae sub effigie s. Petri est figura muliebris librum apertum manu tenens cum subiecta epigrampe ECCLESIA EX CIRCUMCISIONE; ex parte altera sub effigie s. Pauli respondet figura similis ECCLESIA EX GENTIBUS (ibid. p. 188. tab. XLVIII.). Litterae in margine nostri monumenti PIE Z sunt inscriptio saepe repetita in scyphis πἱε ζήσεως (bibas vivas).

Figura 5. Christus virga percutiens petram in deserto. Christus ipse erat petra 1. Cor. X. 4; et Christus ex hac petra profundit aquam gratiae. Typo Moysi substituitur antitypus Christus significatus per illum.

Figura 6. Christus virgam virtutis vel antitypum virgae Moysis manu tenens convertit aquam in vinum. Verum cum Evangelista expresse nominet hydrias sex Io. II. 6, nihilominus sicut in hoc ita in aliis pluribus monumentis sunt septem hydriae. Nempe quod non tam historiam quam rem significatam, h. e. transubstantiationem eucharisticam oculis exhibere propositum erat (Tract. de Euchar. p. 216.), id numero mystico septenario plenitudinis gratiarum indicatur.

Figura 7. Petrus dux et legislator populi novae Legis, substituitur Moysi duci et legislatori V. T. Immo locum occupat Christi tamquam eius Vicarius (cf. figuram 5.). De litteris saepe currentibus in vestimentis, ut hic vides litteram γ, consule Ciampini Monumenta vetera T. I. c. 13.

Figura 8. Est desumpta imago ex fragmento vitreo in museo Borgiano Congr. de Propaganda Fide. Cl. P. Mozzoni qui eam acceperat a b. m. P. Marchi, inseruit monumentis saeculi II. Certe est antiquissima; et cum aliis monumentis similibus demonstrat cultum in antiquitate christiana erga Sanctos, nominatim per imagines, et cultum hyperduliae super sanctos ipsos Apostolos erga Virginem Matrem Dei. Beata Virgo habitu orantis pro nobis collocata visitur inter duos sanctos Apostolos Petrum et Paulum. certum argumentum Traditionis divinae et exhibent Traditionem ipsam, ubi consensus successionis apostolicae demonstrari potest.

Profecto ad priorem negantem enuntiationem quod pertinet, ubi consensus vel antecedens vel synchronus vel consequens directe vel indirecte demonstrari non potest, huiusmodi monumenta solummodo exhibent privatam sententiam et intelligentiam singulorum, vel saltem aliud in iis exhiberi non constat. Privata autem sententia citra consensum spectata non est maioris auctoritatis, quam est vel auctoritas privata singulorum Patrum et doctorum, vel sunt argumenta quibus probatur. Poterit ergo esse sententia vera, poterit esse gravis, poterit esse probabilis; attamen vi huiusmodi privatae intelligentiae et testificationis non demonstratur pertinere ad Traditionem divinam, quia Patres singuli citra consensum successionis apostolicae aliquid docentes non testium Traditionis, sed doctorum privatorum munere funguntur (de quo inferius dicemus); et quia criterium deest assistentiae Spiritus Sancti et per²

Figura 9. Daniel occidens draconem (Dan. XIV. 26.) typus idololatriam occidentis Christi, qui tamquam praefiguratus antitypus pone adstat virgam virtutis manu tenens, ut in plurimis aliis monumentis.

Figura 10. Tobias exenterat piscem: « cordis eius.... fumus extricat omne genus daemoniorum... et fel valet ad ungendos oculos, in quibus fuerit albugo, et sanabuntur » Tob. VI. 4. sqq. Piscis symbolum Christi qui expellit daemonem, et illuminat oculos. Utrumque monumentum (9. 10.) pertinet ad ea plurima, quae ostendunt nullo discrimine eundem fuisse usum librorum deuterocanonicorum ac protocanonicorum tamquam Scripturarum sacrarum.

Figura 11. Piscis sub cucurbita significat Christum praefiguratum in historia Ionae prophetae Ion. II. 1; IV. 6; Matth. XII. 40. Ubi enim in vulgata versione legitur hedera, in Itala erat cucurbita (LXX. κολοκυνθη heb. קִיקָיוֹן). Numerus septenarius in planta symbolica fecunditatis quid significet, constat ex dictis ad figuram 4. Etiam in aliis monumentis, ubi Ionas humana figura repraesentatur dormiens sub planta, servatur numerus septenarius cucurbitarum (Op. cit. P. Garrucci tab. IV.). hanc infallibilis intelligentiae, quod quidem criterium quando agitur de custodia Traditionis in Ecclesia et per Ecclesiam universalem, positum esse vidimus in ipso consensu (supra th. VIII.)³. Porro si sententia in monumentis relata non modo esset citra consensum sed etiam contra illum, patet non Traditionis divinae sed veteris erroris testimonium fore.

Non minus constat de veritate propositionis secundae, quae erat affirmans; ubi enim monumenta sententiam antiquitatis exhibent ita, ut ex iis consensus custodum fidei et successionis apostolicae in aliquod fidei dogma demonstretur, eo ipso exhibent doctrinam sub eo charactere, qui est criterium certum Traditionis divinae. Tum quippe illis monumentis velut praesentes sistuntur custodes fidei non ut privati doctores, sed ut consentientes testes Traditionis ex diversis aetatibus diversisque Ecclesiis, et eorum non privatae sententiae referuntur sed unanime testimonium Traditionis. Ergo sicut consentiente testificatione successionis apostolicae viventis, ita monumentis quae consentientem testificationem successionis apostolicae antiquiori aetate obtinentem referunt, divina Traditio demonstratur et exhibetur. Lege August. contr. Iulian. l. I. n. 30-34; l. II. n. 31-37; Op. imperfect. l. II. n. 37.

II. In altera parte theseos comparamus monumenta et documenta antiquitatis ecclesiasticae cum ipso perenniter vivente magisterio.

1°. Documenta illa universim spectata dicimus esse subsidium ad conservandam Traditionem cum organo principe intime nexum eique velut connaturale. Sicut apostolatus a Christo est institutus per se non ad scribendos libros, sed ad promulgandum evangelium regni auctoritate praedicationis, ad constituendas Ecclesias, ad fideles conservandos in fide per ipsum vivens magisterium et ministerium authenticum; nihilo tamen secus aliqui ex Apostolis et discipulis Apostolorum inspirati erant a Spiritu Sancto ad praedicationem etiam scriptis documentis ex parte comprehendendam in subsidium praedicationis et viventis magisterii (th. IV.): ita successio apostolica ex se et directe a Christo instituta est ad doctrinam et disciplinam christianam vivente semper magisterio ac ministerio in perpetua successione conservandam et propagandam; at ex hoc ipso munere divinitus iniuncto velut connaturaliter sequitur pro rerum ac temporum conditione et necessitate plus minusve ampla doctrinae ac disciplinae christianae conscriptio et in monumentis consignatio. Cum enim Spiritus Sanctus non citra ministerium humanum, nec etiam per continuam immediatam revelationem nihil agentibus fidei custodibus afflatam depositum conservet; sed id praestet per assistentiam diligentem et iuvantem et ab errore praeservantem; ideo opera etiam humana et elementum humanum sub hac Spiritus assistentia requiritur (th. IX.). Ad hanc autem humanam operam sub directione Spiritus Sancti positam pertinet etiam, atque ex ipsa natura societatis hominibus et pro hominibus constitutae secundum sapientiam et providentiam Dei consequitur, ut publicae fidei professiones, solemnia successionis apostolicae in Conciliis iudicia ac definitiones, vindiciae et declarationes doctrinae traditae adversus novitates exortas, catecheses et institutiones populi catholici, expositiones Scripturarum, liturgia, ritus administrationis sacramentorum, ad summam actus quique praecipui vitae ecclesiasticae etiam scriptis consignantur, haecque omnia documentis et monumentis expressa posteris tradantur. Non est quidem haec scriptio et consignatio ipsi muneri successionis apostolicae ex institutione Christi inhaerens, sicut inhaeret essentiale ei magisterium et ministerium personale; nihilominus magisterii non quidem in singulis sed generatim spectati aliqua functio, ex rerum et hominum natura moraliter necessaria adeoque suavi providentiae Dei consona, haec quoque est, ut integritati et perpetuitati doctrinae et disciplinae etiam documentis et monumentis consulatur⁴.

Porro ipsi actioni humanae magisterii semper viventis propter eandem rationem quia non revelationibus semper novis sed assistentia Spiritus Sancti regitur, necessaria saepe est inquisitio in fidem et professionem suorum antecessorum et antiquitatis christianae, ubi vel consensus praesens non est satis perspicuus, vel professionis praesentis connexio cum antiquitate adversus oppositos errores vindicanda, vel pro fidelibus ad luculentiorem confirmationem ac declarationem perennitas doctrinae et unitas fidei per omnes aetates demonstranda est. Haec autem ad sensum et consensum antiquitatis appellatio nisi ex monumentis et documentis, quae supersunt, directe institui non potest. Constat ergo, monumenta et documenta christianae professionis ac disciplinae tum origine tum morali necessitate ex ipsa natura cuiusvis societatis et nominatim societatis christianae esse cum magisterio perpetuae successionis apostolicae intime nexa, et societati christianae praesidia ad servandam Traditionis integritatem velut connaturalia. Cf. Bellarmin. De verbo Dei l. IV. c. 12.

2°. Licet haec ita sint, attamen si monumenta ecclesiastica formaliter spectentur, h. e. non loquendo de auctoribus quatenus eorum plerique Episcopi aut Pontifices, vel seorsim « per aetates temporum et locorum distantias dispensati » vel collecti in Conciliis ipsi constituebant pro sua aetate vivens magisterium; sed considerando monumenta in se quatenus sunt monumenta antiquitatis, ea censeri non possunt organon princeps Traditionis; sed sunt ipsi organo principi subsidium et instrumentum doctrinae quantumvis modo declarato moraliter necessarium et connaturale.

Nam a) ordine originis successores Apostolorum perpetua serie sese excipientes sub assistentia Spiritus Sancti, et « sub charismate veritatis certo quod cum episcopatus successione acceperunt » (th. VIII.), sunt ex demonstratis organon servandae Traditionis simpliciter ac immediate a Christo institutum; hoc autem alterum praesidium ad servandam Traditionem habet originem in praecipuis suis elementis ab ipso organo principe, non ex immediata Dei institutione, licet sit ex speciali Dei erga Ecclesiam suam providentia. Uno verbo dici potest: perpetuum semper vivens magisterium apostolicum est ipsa rei substantia a Deo instituta ad conservandam Traditionem, conservatio per monumenta est aliquis modus consequens ex re a Deo instituta.

b) Ideo ordine necessitatis alterum est ex institutione Dei simpliciter necessarium et essentiale, alterum ipsi datum est ad rite fungendum suo munere sub suavi Dei providentia et quodammodo ad melius esse.

c) Ordine doctrinae unum se habet ad alterum, ut instrumentum doctrinae inanimae ad doctorem viventem, qui eo utitur eiusdemque est authenticus interpres. Sicut Scriptura sacra continet verbum Dei scriptum, atque ita constituit partem depositi seu obiectivae revelationis, cuius custodia, explicatio, et praedicatio divinitus concredita est semper viventi successioni apostolicae sub directione Spiritus Sancti, proindeque huius ipsius successionis est authentice declarare verum sensum Scripturae; simili fere modo monumenta omnia ecclesiastica, quatenus exhibent consensum vel definitivum iudicium successorum apostolicorum quovis tempore praeterito, continent verbum Dei ac proinde pertinent ad depositum custodiendum et explicandum a continua et vivente successione apostolica. Si quando ergo vel de existentia consensus ex iis monumentis demonstrandi, vel de vero sensu doctrinae in iis exhibitae dubitatio aut controversia oriatur, ipsa vivens successio apostolica est authentica interpres et iudex sensus et consensus.

Verbum Dei sive in Scriptura sacra sive in monumentis ecclesiasticis contentum sine dubio est regula ac norma credendi universae Ecclesiae; sed verbum Dei explicandum est norma velut in actu primo, verbum Dei explicatum est norma in actu secundo. Authentica vero explicatio pertinet ita ad vivum semper magisterium custodum revelationis, ut singuli in intelligendo verbo Dei sive in Scripturis sive in ceteris monumentis contento semper ab auctoritate et praedicatione huius ipsius magisterii pendere et iuxta illius catholicum intellectum verbum Dei intelligere et credere debeant. Hoc ipsum est, quod dici solet: Scriptura et Traditio (obiectiva, comprehensa in monumentis et documentis) est regula fidei remota; Ecclesia (vivens Ecclesiae magisterium et praedicatio) est regula fidei proxima. Cf. Gregor. de Valentia de Fide disp. I. q. 1. punct. 7. §. 12. ⁵; Suarez de Fide disp. V. sect. 5; Stapleton. l. XII. c. 15-17.

De demonstratione consensus directa vel indirecta ex documentis antiquitatis.

« Consensus testium de quo diximus, ex monumentis demonstrari potest dupliciter: 1°. directis testimoniis, quae vel ex diversis aetatibus et Ecclesiis deprompta communem et universalem professionem ipso suo consensu immediate exhibeant, vel contineant solemne et authenticum de doctrina iudicium ad Ecclesiam universam; 2°. demonstrari potest illatione, quando paucorum etiam testimonia ex indole testium, causae, et adiunctorum non nisi communem fidem referre intelliguntur. »

I. In priori parte nostrae propositionis agimus de demonstratione directa consensus inter testes Traditionis ex monumentis depromenda, atque ita dupliciter de existentia Traditionis constare posse dicimus, conspiratione nimirum testimoniorum vel solemni iudicio.

1°. Si ex monumentis proferantur diserta testimonia omnium aetatum inde ab aevo apostolico vel certe ex eo tempore, quo primum doctrina de qua quaeritur, ab haereticis impugnari coepit, et propterea a doctoribus in unione ac consensione catholica perseverantibus tractari diligentius, et si testimonia haec pertineant ad diversas paeneque omnes provincias; hoc sane idem est ac si universa Ecclesia cum omnibus suis pastoribus et doctoribus, martyribus ac populo fideli in sua connexione cum Apostolis et per Apostolos cum praedicatione Christi ipsius, per saeculorum decursum homogeneo semper progressu coram sisteretur, testans suam fidem fideique intellectum (cf. August. contr. Iulian. l. II. n. 37; vide supra p. 86.). Atqui illustrior demonstratio consensionis custodum fidei nulla reperiri potest. Ergo de valore et evidentia huiusmodi demonstrationis constat.

2°. Solemne atque authenticum iudicium de aliqua doctrina tamquam revelata et apostolica iam per sese demonstrat verum id, quod enuntiat, quando illius est iudicis, qui auctoritate a Christo accepta docet universam Ecclesiam; sive iudex iam sit immediate successio apostolica in unitate et consensione ut in oecumenicis Conciliis, sive sit Pontifex per se, qui est unitatis et consensionis origo ac centrum ¹ (cf. supra p. 114. sqq.). Huiusmodi ergo iudicium semper vel in se exhibet et authentice manifestat vel efficit consensum omnium in unitate catholica perseverantium, estque clarissima et solemnis expressio consensionis custodum fidei saltem eius aetatis, qua iudicium latum est, et omnium aetatum subsequentium. Ergo monumenta ex quibus tale iudicium innotescit, eo ipso exhibent consentientem doctrinam ac Traditionem in successione apostolica.

Praecellit hic modus demonstrandi consensionem prae altero quem primo loco commemoravimus, quia facilior est, omnibus accommodatus et ad quodvis dubium de existentia consensionis excludendum aptior. Ideo saepe, ubi consensus testium « per aetates temporum et locorum distantias dispensatorum » est ambiguus vel in dubium vocatus, declaratio eius per authenticum iudicium redditur necessaria. « In ipsa vetustate, ut monet s. Vincentius Lirin. c. 38, unius sive paucissimorum temeritati primum omnium generalia, si qua sunt, universalis Concilii decreta praeponant (matris Ecclesiae filii); tunc deinde, si id minus est, sequantur, quod proximum est, multorum atque magnorum consentientes sibi sententias magistrorum »

II. Persaepe ea est Patrum, controversiae, adiunctorum, et causae totius conditio, ut ex paucorum etiam doctorum insignium testificatione consensus successionis apostolicae et communis doctrina facile intelligatur. Si de Patribus agatur licet paucis, qui in controversia aliqua adversus haereticos pro causa catholica veluti duces eminebant et pro ea, inspectante atque laudante universa Ecclesia, decertabant, ut Athanasius, Basilius, Gregorius Nazianzenus, Hilarius, Augustinus pro mysterio SS. Trinitatis contra Arianos et Semiarianos; Cyrillus Alex., Leo M., Agatho, Sophronius pro mysterio incarnati Verbi contra Nestorianos et Monophysitas horumque surculos; Augustinus, Fulgentius pro gratia Dei contra Pelagianos et eorum reliquias etc.; horum inquam Patrum doctrina quoad rem ipsam, quam contra haereticos nomine totius Ecclesiae defendebant (praescindendo etiam ab authenticis iudiciis, quae aliqui eorum tamquam universalis Ecclesiae pastores et doctores tulerunt), sine dubio est expressio communis fidei ac professionis totius Ecclesiae. Non tamen idem dici potest de omnibus quaestionibus, quas Patres occasione defensionis fidei communis ex sua privata sententia forte pertractarunt. « Profundiores difficilioresque partes incurrentium quaestionum, quas latius pertractarunt qui haereticis restiterunt, sicut non audemus contemnere, ita non necesse habemus adstruere » Indic. auctoritatum Sedis Apostolicae in ep. 21. Coelestini Pontificis ad Epp. Galliae.

Generatim si Patres etiam pauciores quorum tum in vita tum post obitum magna erat in Ecclesia Dei auctoritas (cf. Aug. cont. Iul. l. I. n. 11. 29.), doceant aliquid ad fidem catholicam pertinere, vel testentur de doctrina publice recepta et a maioribus tradita, sive verbis disertis sive modo tractandi id prodant; si hoc testimonium ferant iis in adiunctis, ut doctores coaevos vel certe subsequentes non potuerit latere, et receptum sit nemine contradicente, huiusmodi testimonium etiam pauciorum ita comparatum est, ut spectata oeconomia, unitate et communione Ecclesiae (th. IX.) consensus custodum fidei ex eo legitime et certo inferatur. Ita s. Augustinus ex singulorum etiam Patrum asseverante modo loquendi, ex auctoritate, fama, meritis quibus in Ecclesia clarebant, infert, id quod tamquam fidem christianam proponunt, non posse esse nisi ex regula fidei et communi professione depromptum, quia secus neque ipsi ita docuissent, nec ita docentes ab Ecclesia tanta celebritate fuissent recepti. Hac ratione appellat ad Cyprianum: « vides quanta fiducia ex antiqua et indubitata fidei regula vir tantus ista loquatur » (de Peccator. merit. et remiss. l. III. n. 11.); ad Gregorium Nazianzenum: « est quidem tanta persona, ut neque ille hoc nisi ex fide christiana omnibus notissima diceret, neque illi eum tam clarum haberent atque venerandum, nisi haec ab illo dicta ex regula notissimae veritatis agnoscerent » (contr. Iul. I. n. 16.); ad Hilarium « tanta in Episcopis catholicis laude praeclarum, tanta notitia famaque conspicuum » (ib. n. 9;); ad Ambrosium, « cuius, inquit, pro fide catholica gratiam, constantiam, labores, pericula sive operibus sive sermonibus et ipse sum expertus, et mecum non dubitat orbis praedicare Romanus » (ib. n. 10.); negat Chrysostomum potuisse in communi dogmate aliud sentire quam universam Ecclesiam, quia secus non tanta gloria emineret: « absit, ut tu (Ioannes) aliud saperes, et in ea (Ecclesia) tam praecipuus emineres» (ib. n. 22.); hac denique ratione inferendo demonstrat orientalium Episcoporum consensum cum occidentalibus in dogmate peccati originalis: «quia et ipsi utique christiani sunt, et utriusque partis terrarum fides ista una est, quia fides ista christiana est» (ibid. n. 14.).