Tractatus de divina traditione et Scriptura

DE NECESSITATE FIDEI TUM GENERATIM SPECTATAE

TUM SPECIATIM FIDEI DIVINAE.

Potest spectari a) necessitas fidei sive in communi et abstrahendo a specifica ratione fidei humanae aut divinae, sive speciatim fidei divinae, universim in ordine ad cognitionem cuiusvis veritatis. b) Siugillatim considerabimus necessitatem fidei, quae asseritur inclusa in necessitate absoluta institutionis socialis et doctrinalis ad explicandum usum rationis, et quae fides ultimatim ad primitivam Dei revelationem revocanda sit. c) Potissimum considerationem postulat necessitas fidei divinae ac proinde revelationis, qua continetur fidei obiectum, tamquam medii ad assecutionem ultimi finis hominis in hoc praesenti ordine supernaturalis elevationis. d) Huic doctrinae connectitur quaestio altera de necessitate revelationis et fidei ad hominis finem naturalem assequendum pro hypothesi, quod humana natura non esset elevata ad finem supernaturalem. Tota vero haec disquisitio pertinet ad designandos generatim limites humanae rationis, ne vires negemus quae revera ei insunt, et sine quibus fides ipsa consistere non posset; et ne ex parte altera ei adscribamus vires conflictas, quibus necessitas et beneficium revelationis ac fidei labefactaretur. Non sane nobis propositum est hoc compendio argumentum amplissimum pro dignitate tractare; sed principia solum indicasse contentis nobis esse licebit.

Ad hanc priorem quaestionem quod spectat, prorsus repugnat, primam cognitionem velut fundamentum totius certitudinis esse cognitionem fidei; nullus enim potest esse assensus fidei, quin in mente praevertat sin minus tempore saltem ratione prius intellectualis cognitio plurium veritatum, quae non sit per assensum ex motivo externo auctoritatis in testante, sed omnino sit per assensum ex intrinsecus perspecta veritate vi insiti luminis; huius autem principii negatio accommodata est ad omnem certitudinem et fidem ipsam labefactandam.

1. Profecto fides non est assensus in veritatem creditam ex perspecta interna ratione, et multo minus assensus in veritatem notam per se et immediata sui manifestatione; sed est essentialiter et ex formali sua ratione assensus mediatus in veritatem propter veritatem aliam fundamenti instar praecognitam, propter praecognitam scilicet auctoritatem testimonii. Unde necessario quemvis et ergo etiam primum assensum fidei praevertunt in mente multiplices intellectuales conceptus seu ideae requisitae ad intelligendum aliquatenus sensum testimonii, tum cognitio certa auctoritatis testantis, et cognitio certa existentiae testimonii, ut paulo ante dictum est. « Nemo credit aliquid, nisi prius cogitet esse credendum » Augustin. de Praedest. SS. c. 2. « Quamvis nisi aliquid intelligat, nemo possit credere in Deum, tamen ipsa fide qua credit, sanatur ut intelligat ampliora » Id. in Ps. CXVIII. serm. 18. n. 3. « Etiam credere non possemus, nisi rationales animas haberemus.... Si rationabile est ut ad magna quaedam, quae capi nondum possunt, fides praecedat rationem, procul dubio quantulumque ratio quae hoc persuadet (ut credamus), etiam ipsa antecedit fidem » Id. ep. 120. n. 3. Nempe « fides non habet inquisitionem rationis naturalis demonstrantis id quod creditur; habet tamen inquisitionem quandam eorum, per quae inducitur homo ad credendum, puta quia sunt dicta a Deo et miraculis confirmata » S. Th. 2. 2. q. 2. a. 1. ad. 1.

Si quis forte exciperet, illam praevertentem cognitionem auctoritatis testimonii esse ipsammet cognitionem fidei, aequivocatio dilucidanda esset. Poterit dici cognitio fidei, quatenus tamquam fundamentum supponitur et ita ut elementum necessarium ingreditur omnem assensum fidei; at non potest esse per se cognitio fidei formaliter, h. e. assensus propter cognitam auctoritatem alterius testimonii, quin ultimo tandem sistendum sit in cognitione ex intrinsecus intellecta ratione. Quaero enim, si auctoritatem testimonii A credis et suscipis propter auctoritatem testimonii B, quomodo cognoscis hanc auctoritatem? an ex cognita ratione interna? Tum habeo, quod contendo. An propter auctoritatem tertii testimonii C? Tum eadem redibit quaestio, et progressus erit in infinitum. Hoc autem ipso evidens est, nullius testimonii auctoritatem fore certo cognoscibilem, eodem prorsus modo, quo in singulis entibus contingentibus cuiuscumque seriei nulla est ratio sufficiens existentiae, nisi perveniatur ultimo ad ens necessarium. Est ergo evidens, non posse affirmari primam cognitionem esse cognitionem fidei propter auctoritatem testimonii, quin fundamentum ipsum fidei subtrahatur¹. Eadem argumentatio recurrit in quaestione, quomodo certo cognoscatur existentia testimonii, et undenam originem habeant praecognitiones necessariae ad intelligendum sensum cuiusvis proindeque etiam primi testimonii.

Haec ratio omnino evidens et ineluctabilis est, saltem quamdiu agitur de fide solum naturali. Nihilominus ad eam eludendam invenerunt aliqui novam theoriam de cognitione immediata. Dixerunt scilicet, primam cognitionem esse utique per fidem, non tamen esse ex praecognita auctoritate testimonii, sed ex quodam animi instinctu, quod quidem negotium obscurissimum docto vocabulo appellarunt cognitionem immediatam. At ille assensus in verum vel est ex perspectione veritatis in se ipsa, tum ea non erit fides proprio sensu, de qua agitur, sed cognitio immediata veritatis per se notae lumine intellectus (cap. II. §. I.), nec opus est alio animi instinctu; vel si dicitur assensus esse, quin verum ulla ratione interna vel externa sese intellectui manifestet ut verum, huiusmodi assensus esset utique ex instinctu eximie caeco, sed nec fides esset (quamvis Iacobius hoc nomine illum assensum appellaverit), nec ulla veri cognitio, multoque minus cognitio certa (cap. I. §. II.). Perinde absurdum est, si dicitur esse assensus in rem testimonio propositam, ex caeco tamen instinctu, quin cognoscatur credibilitas et veritas testificationis (scientia et veracitas in testante) ². Sane talis assentiendi modus indifferenter se habet ad verum et ad errorem propositum, nec potest esse ullatenus certus seu necessario nexus cum veritate. Proinde quomodocumque concipias assensum fidei (saltem quamdiu agitur de assensu naturali rationis), cui non supponatur aliqua cognitio certa ex interna veri ratione sese manifestante intellectui, cognitio videlicet saepe iam commemorata auctoritatis testimonii, certitudo cognitionis fidei consistere non potest; et quando talem fidei cognitionem nullo certo nixam fundamento ponunt ut fundamentum vel necessariam conditionem omnis certitudinis, haec ipsa subvertitur ³.

2. Aiunt alii, fundamentum fidei esse certissimum ipsam revelationem Dei infinitae veritatis; hanc enim fidem se ponere ut fundamentum omnis certitudinis. At a) iuxta hanc doctrinam revelatio positiva et fides in illam dicenda esset complementum absolute necessarium humanae rationis, quo haec compleatur et reddatur idonea ad suas naturales functions; in hoc autem principio continetur radix confusionis ordinis naturalis et supernaturalis. b) Quaero, quomodo certo cognoscatur auctoritas Dei revelantis et existentia revelationis? Veritas enim formaliter est in intellectu; nec de obiecto quidquam affirmare possumus, nisi quatenus est cognitum. Si certo cognoscitur auctoritas revelationis ex rationibus internis sese manifestantibus intellectui, non ergo prima cognitio ac fundamentum omnis certitudinis est vel esse potest fides formaliter accepta, quae est assensus propter testimonium; si ea auctoritas revelationis cogoscitur per aliam revelationem, redibit eadem quaestio, donec sistatur in cognitione aliqua ex rationibus internis, ut superius declaratum est.

Verum reponunt; si ita est, certitudo reducitur ad cognitionem subiectivam, nec iam Deo sed sibi ipsi homo credit. Ipsa huius difficultatis propositio patefacit confusionem omnium notionum. Certitudo formaliter est in cognitione, cognitio autem est actus vitalis intellectus; adeoque repugnat certitudo formalis, quae non sit subiectiva, h. e. quae non sit in subiecto cognoscente; at certitudo simpliciter non est, nisi quatenus firmus assensus respondet dignitati obiectivae rationum postulantium firmitatem assensus; adeoque certitudo subiectiva respondens cognitae auctoritati divini testimonii est certitudo fidei, de qua agitur. Non autem est certitudo mere subiectiva, quam non nos admittimus, sed adversarii admittere coguntur, si asserunt firmum assensum in testimonium absque cognitione rationum obiectivarum, quibus veritas testimonii sese intellectui manifestet (cap. I. §. II.). Porro hominem credere sibi ipsi est locutio absurda ex eo derivata, quod certitudo formalis et reflexa cognitio certitudinis confunditur cum motivo seu formali obiecto assensus. In omni cognitione certa utique homo ipse cognoscit cum certitudine, et potest reflexe cognoscere hanc certitudinem; nemo autem credit vel credere potest nisi alteri, cum credere propria significatione nihil sit aliud, quam assensum praestare propter auctoritatem cognitam alterius testantis.

3. Postremo dici posset, non naturalem sed supernaturalem fidem esse illud fundamentum omnis certitudinis; in hac autem fide ipsum infusum lumen fidei determinare intellectum ad assensum in veritatem revelatam, et ideo non requiri praeviam cognitionem rationum postulantium assensum. At a) si hoc modo supernaturalis fides constituitur necessarium fundamentum omnis certitudinis, eo ipso asseritur talis fides naturae rationali debita, atque adeo naturalis, non supernaturalis. Cum vero fides supernaturalis sit fundamentum et radix totius supernaturalis iustitiae (Conc. Trident. sess. VI. cap. 8.), ex illa doctrina consequitur subversio totius ordinis vere supernaturalis ac indebiti. b) Quoniam tamen verbis saltem appellatur fides supernaturalis, dicimus assensum huiusmodi absque cognita ratione postulante assensum non posse esse supernaturalem, quia imprudens est. Quamvis enim lumen fidei possit suppleri, quod in modo proponendi obiectum per accidens forte deest, dummodo cognitio rationum praecedat hic et nunc excludens formidinem prudentem (cap. II. §. III.), non tamen lumen fidei potest concurrere ad assensum, quin obiectum ut credibile manifestetur. c) Imo assensus fidei absque cognitione formalis obiecti, et absque cognitione aliqua qua percipiatur versus sensus obiecti materialis, est impossibilis. « Sequeretur enim, inquit Suarez, fidem (habitum fidei) non praebere assensum rationali et intellectuali modo sed per modum naturalis agentis, quod nec dici nec cogitari potest; quomodo enim intellectus praebebit assensum, nisi videat et cognoscat aliquod sufficiens motivum assentiendi? » de Fide disp. III. sect. 3. n. 2. Unde d) lumen fidei adeo non ordinatur ad excludendam necessariam cognitionem obiectivarum rationum (auctoritatis Dei et Dei revelantis), ut imo detur et necessarium sit ad supernaturalem elevationem et conformationem cognitionis earundem rationum. Vide Conc. Vatican. Constit. de Fide cap. 3. can. 3.

Omnem nostram cognitionem saltem ordinis metaphysici, theologici, ethici ex fide suscipi vel tamquam ultimo fundamento necessario fidei inniti, contenderunt aliqui probare ex illa opinione, quae absolutam statuit necessitatem institutionis et eruditionis in societate humana ita, ut sine hac institutione homo perpetuo et necessario maneret expers omnium huiusmodi idearum et cognitionum, atque ita destitutus usu rationis¹. Pleniore disputatione de his sententiis ad psychologiam remissa, ubi de origine idearum agitur, nobis ad praesentem scopum sufficiet declarare munus institutionis ordinatae ad cognitionem veri ex rationibus internis, quam brevitatis causa dicemus scientiam, huiusque institutionis discrimen a traditione, qua proponitur obiectum credendum propter auctoritatem testimonii, cui respondet fides.

²

1. Institutio quaevis, seu quae extrinsecus fit veritatis propositio, vires intelligendi subiectivas non efficit sed supponit. At vero, respondent adversarii, institutio necessaria est ad vires rationis humanae explicandas; sine institutione enim, ut constat experientia, homo numquam pervenit ad usum rationis. Sit ita; quaero iam, quid sibi vult, hominem habere usum rationis? Puto non aliud, quam quod supposita sana harmonia facultatum cognoscitivarum eius intellectus iam informatus est sufficienti amplitudine idearum et veritatum (iudiciorum in habitu), quibus pro vi insita rationis recte uti possit, atque ex iis progredi ad veritates alias cognoscendas. Quod ergo institutio, sive connaturalis et communis in societate humana sive artificialis et scientifica, necessaria esse dicitur ad explicandum usum rationis, non potest significare aliud, nisi quod institutio necessaria est ad acquirendam sufficientem amplitudinem idearum et cognitionum veri (seu iudiciorum). Institutio ergo considerari debet in ordine ad acquirendas ideas seu conceptus intellectuales, et in ordine ad formanda iudicia seu cognoscendas relationes idearum et obiectorum quae ideis exhibentur.

a) Ideae formari non possunt nisi ab ipso intellectu vi sua insita ex obiectis ei logice praesentibus, h. e. cognoscibiliter exhibitis³. Institutio ergo ad formandas ideas non aliud potest conferre, quam quod apto modo facultatibus cognoscitivis obiecta exhibeat, primum quidem ea quae cadunt sub experientiam, deinde vero formatis ab insita vi intellectus illorum conceptibus intellectualibus, et hoc ipso perspectis iam relationibus et formatis ab intellectu sponte sua iudiciis ac primis principiis, apta connexione cum praecognitis repraesentet cognoscibiliter intellectui obiecta alia, etiam quae nulli subsunt experientiae, ut sua vi intellectus eorum ideas concipiat. In summa totum negotium institutionis in concipiendis ideis unice revocatur ad aptam obiectorum exhibitionem. Non igitur ex auctoritate testimonii ac proinde non per actualem fidem idea concipitur aut concipi potest; sed intellectus vi sua naturali vel supernaturaliter elevata format conceptum ex obiecto sibi repraesentato.

Dantur quidem obiecta, quae sola revelatione divina exhibentur intellectui, et ad quorum apprehensionem numquam pervenisset sine revelatione; attamen apprehensionem simplicem, qua nihil affirmatur vel negatur, intellectus non format ex auctoritate revelationis; sed dum per revelationem obiectum in connexione cum aliis ideis et cognitionibus iam praehabitis exhibetur, aliquem format analogum conceptum ipsius obiecti exhibiti. Ita formamus ideam aliquam e. g. de generatione Filii Dei, de processione Spiritus sancti, de persona constituta per relationem, de natura humana unita Verbo secundum hypostasim etc. « Intellectus nostri duplex est operatio, una qua format simplices rerum quidditates, ut quid est homo vel quid est animal; in qua quidem operatione non invenitur verum per se nec falsum, sicut nec in vocibus incomplexis. Alia operatio intellectus est, secundum quam componit et dividit affirmando et negando; et in hac iam invenitur verum et falsum sicut et in voce complexa (in propositione), quae est eius signum. Non autem invenitur credere in prima operatione, sed in secunda; credimus enim vera et discredimus falsa » S. Th. de Verit. q. 14. a. 1. θ.

Est igitur prorsus evidens, institutionem et doctrinam externam quoad formationem idearum non posse ita se habere, ut ideae concipiantur per fidem seu per assensum propter auctoritatem, cum ibi nullus adhuc sit assensus; sed institutionem pertinere unice ad aptiorem obiecti exhibitionem.

b) In ordine ad iudicia seu ad cognitionem veritatum proprie dictam, quam altero loco posuimus, institutio potest se habere dupliciter; potest videlicet tendere ad ingendam scientiam vel ad provocandam fidem. Hic alter modus propositionis ac institutionis locum utique habet in quam plurimis obiectis nostrae cognitionis, quae nonnisi fide vel divina vel humana novimus; sed nec est nec potest esse universalis quoad universas ac nominatim quoad eas cognitiones veritatis, quae fidei necessario supponuntur velut eius fundamenta eamque praecedunt, ut superius satis demonstratum est. In propositione vero ac institutione ad scientiam veritatum omnia eadem valent, quae diximus de institutionis munere relate ad concipiendas ideas. Totum scilicet negotium consistit in apta veri exhibitione ad intellectum, ut vi sua propria verum perspiciat ex rationibus intestinis.

2. Possumus hanc institutionem tam relate ad ideas quam ad scientiam veritatum considerare distinctius, ut perficitur rebus vel signis. Quatenus perficitur rebus, non est aliud quam obiectorum sensibilium et signorum naturalium (horum enim eadem est ratio ac rerum), repraesentatio ad sensus, ut vis insita intellectus conceptus formet intellectuales et prima quaedam iudicia ac principia; qua in institutione, si tamen hoc nomine appellanda est, auctoritas et fides nullam habet partem, non secus ac quando obiecta exhibentur per sese nemine monstrante.

Institutio proprie dicta tum incipit, quum iam signis utitur arbitrariis, inter quae primum locum tenent verba et verborum contextus (sermo scilicet). De hac proprie dicta institutione sequentia sunt manifesta.

a) Repugnat, institutione per signa arbitraria, cuiusmodi praecipimis sunt verba, concipi primas ideas et primas cognitiones intellectuales. Nisi enim mens discentis iam informata sit pluribus conceptibus intellectualibus et cognitionibus veritatum, signa arbitraria (e. g. vocabula) non erunt ei signa formaliter sed res tantummodo, sonus inquam. « Cum primum istae duae syllabae, cum dicimus caput, aures meas impulerunt, tam nescivi, quid significarent, quam cum primum audirem legeremve saraballas (Dan. III. 27.). Sed cum saepe diceretur caput, notans atque animadvertens, quando diceretur, reperi vocabulum esse rei, quae mihi iam erat videndo notissima. Quod priusquam reperissem, tantum mihi sonus erat hoc verbum; signum vero esse didici, quando cuius rei signum esset inveniri, quam quidem, ut dixi, non significatu sed aspectu didiceram. Itaque magis signum re cognita, quam signo dato ipsa res discitur » s. Aug. de Magistro n. 33. Lege ibi reliqua.

b) Cum mens iam novit rationem signi, et quid verba audita significant, adeoque plures ideas iam praehabuit, et plurium veritatum ac principiorum intellectione instructa est, oratio ordinata ad ingerendam scientiam tantum potest in connexione cum veritatibus iam praecognitis discenti exhibere per signa nota veritates alias modo apto, ut eius intellectus has alias veritates ex illis praecognitis et ex rationibus intestinis perspiciat. Institutione igitur per verba quae sit ad scientiam directa, nihil aliud efficitur nisi apta exhibitio veri in connexione cum veritatibus praecognitis; lumen autem intellectus a Deo datum, conservatum, adiutum (naturali vel supernaturali concursu) veritatem ex intima ratione perspicit. Ergo hac institutione nec primae ideae et primae veri cognitiones acquiri possunt, sed illae tamquam fundamentum aut conditio necessaria ei supponuntur; nec scientia, ad quam institutio iuvat, auctoritati innititur aut rationem habet fidei.

De tota hac re subtilissime disputat s. Augustinus l. c. n. 38. sqq., cuius sensum explicatum habes apud doctorem Angelicum. « In scientiae acquisitione eodem modo docens alium ad scientiam ignotorum deducit inveniendo, sicut si aliquis deducit se ipsum in cognitionem ignoti. Processus autem rationis pervenientis ad cognitionem ignoti in inveniendo est, ut principia communia per se nota applicet ad determinatas materias, et inde procedat in aliquas particulares conclusiones et ex his in alias. Unde et secundum hoc unus alium docere dicitur, quod istum discursum rationis quem in se facit ratione naturali, alteri exponit per signa; et sic ratio naturalis discipuli per huiusmodi sibi proposita sicut per quaedam instrumenta pervenit in cognitionem ignotorum... Cognitionis rerum in nobis non efficitur per cognitionem signorum sed per cognitionem aliquarum rerum magis certarum scilicet principiorum, quae nobis per aliqua signa proponuntur et applicantur ad alia, quae prius erant nobis ignota simpliciter, quamvis nota secundum quid (in principiis praecognitis).... In discipulo describuntur formae intelligibiles, ex quibus scientia per doctrinam accepta constituitur, immediate quidem per intellectum agentem (discipuli) sed mediate per eum qui docet. Proponit enim doctor rerum intelligibilium signa, ex quibus intellectus agens accipit intentiones intelligibiles et describit eas in intellectu possibili⁴; unde ipsa verba doctoris auditis vel visa in scripto, hoc modo se habent ad causandam scientiam in intellectu, sicut res quae sunt extra animam... Quod aliquid per certitudinem sciatur, est ex lumine rationis divinitus interius indito, quo in nobis loquitur Deus, non autem ab homine exterius docente, nisi quatenus conclusiones in principia resolvit nos docens; ex quo tamen nos certitudinem scientiae non acciperemus, nisi inesset nobis certitudo principiorum, in quae conclusiones resolvuntur » s. Thomas de Verit. q. 11. a 1. Θ. et ad 2. 11. 13.

Ex omnibus hactenus dictis ita concludimus. Longe alia est quaestio, utrum ideae et primae nostrae cognitiones veritatum vel omnino omnes cognitiones certae suscipiantur aut suscipi possint per fidem, h. e. propter auctoritatem testimonii; et alia est quaestio, utrum et quatenus necessaria sit institutio sive connaturalis in humana societate sive artificialis per disciplinam ad informandum intellectum sufficienti amplitudine idearum et cognitionum veritatis in quovis ordine. Illud prius evidenter falsum est, et negandum esset, etiamsi necessitas institutionis absoluta affirmaretur. Necessitas enim haec unice consequeretur ex eo, quod obiecta cognitionis nullo alio modo quam per institutionem cognoscibiliter intellectui exhiberi possent, ut ex declarata functione institutionis constat; non autem inde ortum haberet, quod veritas nonnisi ex auctoritate et per fidem nobis sit certo cognoscibilis.

3. Reliquum est, ut de hac ipsa institutionis necessitate ad sufficientem cognitionum amplitudinem acquirendam dicamus, quid nobis verum videatur. Necessitas institutionis ad sufficientem amplitudinem idearum et principiorum acquirendam, ut usus rationis humanae satis explicatus censeri possit, non oritur ex defectu vis intellectualis ad verum intelligendum in obiectis rite propositis; si enim ita esset, omnis etiam institutio esset inutilis. Sed quaecumque tandem sit necessitas positivae doctrinae ac institutionis, ea prae veritatibus rationalibus et naturaliter cognoscendis revocatur ad necessitatem aptioris modi in propositione et exhibitione obiectorum, ut intellectus facilius et promptius et ideo etiam ad ampliorem et distinctiorem veritatum cognitionem perveniat.

Status hominis connaturalis, ad quem ex ipsa sua natura factus est, certe est socialis in communione et coniunctione cum aliis hominibus. Cum homo ex ipsa conditione naturae compositae animalis rationalis indigeat praesidiis externis ad explicationem sicut aliarum ita et intellectualium virium, praesidia connaturalia ad congruam facultatis cognoscitivae explicationem habet in ipsa humana societate, ut obiecta in primis proponantur sufficienti amplitudine et varietate, ut excitetur et foveatur constans attentio ad obiecta, ut apta eorundem copulatione ratio ex aliis ad alias cognitiones deducatur. Si iam supponatur, qua hypothesi nonnulli mire abutuntur, homo inde ab infantia ab humana societate extorris, eo ipso supponitur destitutus praesidiis connaturalibus ad aptiorem obiectorum propositionem, ad attentionis excitationem, ad idoneam idearum et iudiciorum inter se invicem comparationem. Obiecta quam plurima, ex quibus facilior est et promptior idearum et principiorum praesertim moralium efformatio, proponentur ei numquam; ex iis obiectis quae ei per sese obgerentur, ideas abstrahet et iudicia efformabit fere non alia, quam quae vi insita intellectus sponte enascuntur; consideratio enim et constantior aliqua attentio in praesenti naturae conditione, ubi appetitus inferiores multo vehementius trahunt et distrahunt, exspectari non potest in homine ita, ut supponitur, destituto externis praesidiis, nisi Deus quod in externis subsidiis deest, suppleat specialibus adiutoriis internis.

Ad distinctiorem declarationem possumus considerare in homine facultates subiectivas intellectus et voluntatis, deinde vero externam obiectorum propositionem ad intellectum et excitationem voluntatis, ac postremo interna Dei adiutoria. Facultates physicae adsunt homini tum intellectus tum voluntatis ex ipsa sua natura, ita tamen ut necessaria sit pro intellectu obiectorum conveniens propositio, ut a voluntate deinde figatur et contineatur satis constans attentio et consideratio; voluntas vero morali necessitate indigeat excitatione et praesidiis etiam externis. Iam in statu illo abnormi propositio obiectorum pro intellectu non quidem omnino deficit, sed est admodum manca; externa excitatio et subsidia pro voluntate, quae in societate sunt plurima, ibi fere desunt. Conceptus igitur intellectuales et prima rationalia iudicia intellectus efformabit, quantum sponte et necessario enascuntur ex obiectorum licet manca propositione. Amplitudo harum idearum et horum iudiciorum non potest certa aliqua norma definiri. Sine dubio illuc pertinent rerum sensibilia ideae universales; conscientia sui suorumque actuum, et iudicia ex his sponte enascentia. Ad huiusmodi spontaneas cognitiones referri debere etiam obscuram et confusam notitiam entis superioris alicuius, a quo omnia pendent, et inde similiter confusam cognitionem boni et mali moralis, tum philosophice persuadetur ex natura humanae rationis imaginis Dei et ex naturali eius destinatione, tum theologice deducitur ex modo, quo ss. Patres praeuntibus Scripturis constanter describunt primam confusam notitiam Dei velut insitam et congenitam naturae rationali, spontaneam, nulla indigentem institutione (ἐμφύτον, αὐτόματον, ἀδίδακτον χρῆμα). Vide Tract. de Deo th. VI. VII. Cum mens primis ideis et iudiciis iam informata est, posset homo (possibilitate physica) libera et deliberata voluntate attentionem figendo in obiecta et reflectendo ad se ipsum suasque iam acquisitas cognitiones, pervenire ad ulteriorem aliquem profectum et expolitionem cognitionum; attamen ex ipsa confusione et obscuritate cognitionum, ex modo minus accommodo quo obiecta consideranda sistuntur, ex defectu omnis excitationis externae pro voluntate, ex sensualium cupiditatum vigore, difficultates tantae sunt, ut oriatur moralis impotentia perveniendi in conditione tam abnormi et connaturalibus externis praesidiis destituta ad gradum aliquem sufficientem claritatis et distinctionis idearum ac cognitionum.

At in hac consideratione facta est abstractio ab adiutoriis Dei specialibus internis. Haec adiutoria interna consideranda sunt, quatenus hominem excitarent ac dirigerent, ut moraliter posset adhibere sufficientem attentionem ad comparandam clariorem cognitionem Dei et actionum moralium, ut deinde moraliter posset adhibere diligentiam in observanda lege naturali secundum cognitionem iam acquisitam; quod si praestaret, Deus abundantioribus adiutoriis eum promoveret, et in praesenti ordine supernaturalis elevationis ei vel provideret externam revelationis doctrinam, vel gratiam externam suppleret interna extraordinaria illustratione. Ita certe docent s. Thomas et alii theologi. Illi nimirum huiusmodi homines in ordine ad divinam providentiam non spectant velut infantes rationis usu destitutos, de quibus baptismo praemorientibus quomodo sentiendum sit, explicatur in Tractatu de voluntate Dei salvifica (Tract. de Deo th. LIII.); sed considerant eos ut rationis satis compotes ad merendum ac demerendum, atque ideo capaces ac indigos gratiae actualis. Ad obiectionem, quod si fides explicita necessaria est ad salutem, consequenter homo « nutritus in sylvis » careret necessariis ad salutem, hunc in sensum respondet s. Thomas. « Non sequitur inconveniens posito, quod quilibet teneatur aliquid explicite credere, si in sylvis vel inter bruta animalia nutriatur; hoc enim ad divinam providentiam pertinet, ut cuilibet provideat de necessariis ad salutem, dummodo ex parte eius non impediatur. Si enim aliquis taliter nutritus ductum naturalis rationis sequeretur in appetitu boni et fuga mali, certissime est tenendum, quod ei Deus vel per internam inspirationem revelaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem fidei praedicatorem ad eum dirigeret » S. Th. de Verit. q. 14. a. 11. ad 1; 3. dist. 25. q. 2. a. 1. sol. ad 2. Eodem modo loquitur Hugo a S. Charo in Scholiis ad Rom. II. 12. « Sit aliquis nutritus in nemore ab aliqua bestia, et post fuerit ibi diu; talis nihil scit de Christo, talis videtur excusari... Respondeo, in talibus iudicia Dei abyssus multa; verumtamen quod nec talis excusatur, quia habuit rationem naturalem, qui si secundum eam fecisset, quod in se esset, Dominus contulisset gratiam. »

Ceterum de tota hac hypothesi status abnormis extra societatem homini connaturalem haec tenemus. a) Inepte assumitur talis conditio velut terminus comparationis ad iudicandum de naturalibus viribus humanae rationis; non secus ac si quis vim vegetalem et animalem discendam esse contenderet ex consideratione hominis inde ab infantia arctissimis vinculis toto corpore constricti. b) Explicatio rationis in huiusmodi hominibus erit varia pro diversa indole et pro diversis conditionibus externis, in quibus versantur. Quaecumque vero futura sit illa explicatio, hoc unum discere possumus, quod aliunde est certissimum, indigere hominem accommoda obiectorum cognoscibilium propositione, et pro diverso gradu magis minusve aptae propositionis diversos etiam esse gradus explicationis rationis, acquisitionis idearum et cognitionum. Si obiecta intellectui proposita essent paucissima et omnino uniformia, ut ante quinquaginta fere annos accidit misero illi iuveni Gaspari Hauser in Germania inde ab infantia tenebricoso carcere incluso, et si inde homo reipsa maneret expers omnium idearum ordinis superioris, id non probaret absolutam necessitatem institutionis in societate humana ad eas acquirendas; sed solum demonstraret aliquam satis amplam requiri obiectorum propositionem. c) Inepte provocatur ad experientiam, qua probetur nullas posse acquiri ideas ordinis metaphysici, theologici, ethici citra institutionem in societate humana. Nam exempla tamquam termini comparationis sunt paucissima; si vero in illis etiam concederetur factum suppositum defectus omnium huiusmodi idearum, nondum probaretur non posse aut potuisse acquiri, cum praeter privationem institutionis multa sint, quae acquisitionem impedire potuerint. At probatio ipsa facti ex sola experientia haberi non potest; constat enim, recordationem idearum et cognitionum obscurarum et confusarum obliterari supervenientibus ideis claris ac distinctis; illorum ergo hominum posterius testimonium edicentium, se omnibus huiusmodi ideis fuisse destitutos, non pluris est quam nostra oblivio, quod non recordamur nostrarum idearum et cognitionum obscurarum ex prima pueritia.

1. Finis ultimus creaturae rationalis non potest esse constitutus nisi in cognitione Dei supremae veritatis et amore Dei summi boni ita, ut destinationi intellectus et voluntatis ad verum et bonum plene satisfiat, atque hoc ipso creatura suam ultimam perfectionem consequatur, et in suo ultimo fine veri et boni plene beata sit. Modus autem cognitionis et amoris finalis potest dupliciter se habere, a) ita ut exigentiam creatae naturae rationalis non excedat, sed eius viribus in ultima naturali perfectione constitutis sit accommodatus; b) ita ut supra exigentiam omnem naturae et facultatum naturalium per donum superadditum et per singularem participationem (assimilationem) divini luminis quo Deus videt se ipsum, creatus intellectus elevetur ad divinam essentiam, infinitam veritatem intuitive in se ipsa (non ideis aliunde comparatis) clare videndam ut in se est, et consequenter voluntas supernaturaliter elevata Deum infinitum bonum amet amore respondente intuitivae visioni; atque ita creatura fruitione Dei supernaturali beata sit. Priori modo spectatus finis ultimus creaturae est finis naturalis, supposita creatione consequens non ex libera Dei destinatione distincta et diversa a voluntate creante, sed ex necessario obiectivo ordine, ex necessariis nempe Dei perfectionibus et ex perfectione creaturae rationalis. Unde hic finis ex ipsa perfectione Dei quatenus in operibus creationis se manifestat, et ex perfectione creaturae rationalis, lumine rationis cognosci potest. Spectatus posteriori modo est finis supernaturalis, ad quem supposita etiam creatione potuit creatura non destinari, et ad quem non nisi libera Dei largione elevata est; adeoque hic finis non nisi ex revelatione Dei per fidem a nobis cognosci potest.

Iam si creatura rationalis et, quoniam de homine solum nunc agimus, si homo constituitur in via ad illum terminum, necesse est ut status viae aliqua proportione respondeat statui termini; ut media quibus a Deo homo dirigitur ad finem, apta sint fini ad quem ordinantur; ut hominis dispositiones, quibus praeparatur fini assequendo, tum in intellectu tum in voluntate pertineant ad illum ordinem tamquam inchoatio, in quo est visio et fruitio finalis tamquam consummatio.

Quoniam igitur in ordine praesenti homo non est relictus in sua destinatione solum naturali, sed elevatus ad eum quem diximus, finem supernaturalem, et ad hunc in via constitutus; cognitio et cognitioni respondens dilectio naturalis non sufficit, sed cognitionem et dilectionem directam ad illum finem oportet esse supernaturalem in primis subiective, ratione principii elicientis ac virium, quae superadditae intellectui et voluntati constituant facultates idoneas ad actus supernaturales proportionatos illi fini. Tum vero obiective praeter manifestationem Dei in suis operibus creationis respondentem hominis fini naturali, requiritur alia Dei manifestatio immediata respondens finali manifestationi facie ad faciem, in qua videbimus eum sicuti est. Haec autem manifestatio in via non est ita, ut Deum intueamur sicuti est; talis enim intuitio est finis, non medium et praeparatio ad finem; sed revelatio in via est per ipsius Dei testimonium, quo (ut ait s. Thomas 1. q. 1. a. 2.) veritas tamquam nota in scientia Dei nobis innotescat, cui proinde revelationi non iam visio sed fides respondet. « Est igitur triplex cognitio hominis de divinis. Quarum prima est, secundum quod homo naturali lumine rationis per creaturas in Dei cognitionem ascendit; secunda est, prout divina veritas intellectum humanum excedens, per modum revelationis in nos descendit, non tamen quasi demonstrata ad videndum, sed quasi sermone prolata ad credendum; tertia est, secundum quod mens humana elevatur ad ea quae sunt revelata, perfecte intuenda » S. Th. contr. Gent. l. IV. c. 1.

2. Distinctius necessitas revelationis et respondentis ei fidei supernaturalis in hypothesi elevationis ad finem supernaturalem considerari potest tam secundum ipsum finem quam secundum media fini proportionata.

a) Finis ipse supernaturalis ad quem homo rationali modo dirigendus esset, erat ei necessario cognoscendus, nec cognosci nisi per revelationem et revelationi respondentem fidem potuit. Insuper sin minus absolute necessarium certe naturae ipsius finis valde conveniens erat, ut homo Deum finem suum obiectivum in termino possidendum fruitione immediatae visionis et respondentis amoris, iam in via ad hunc finem cognosceret secundum perfectiones etiam illas, quae ex operibus creationis lumini rationis non manifestantur; non solum secundum « notum Dei » Rom. I. 19. quod per se respondet fini naturali, sed etiam secundum « profunda Dei » 1. Cor. II. 10, quae respondent fini supernaturali, ubi « videbimus Deum, sicuti est, » et « cognoscemus, sicut et cogniti sumus. » Haec autem profunda Dei sicut sola supernaturali et immediata visione innotescere possunt ad intelligendum, ut in se sunt; ita solo testimonio Dei et revelatione possunt innotescere ad credendum¹. Hinc etiam postquam revelata sunt fidei nostrae, non tamen lumine intellectus in se ipsis ex sua propria ratione intelliguntur, quia cum creaturis, ex quibus intellectus suas cognitiones accipit, non ita habent nexum intestinum, ut intellectus sive eorum essentiam quid sint, propriis notionibus perspicere, sive existentiam an sint, ex suis principiis demonstrare valeat. Ideo veritates sunt simpliciter superrationales, quae proprio sensu appellantur mysteria (vide Tract. de Trin. th. XVII).

b) Media ad finem supernaturalem ordinata eidemque proportionata, atque adeo saltem in formali ratione mediorum sunt supernaturalia. Patet horum cognitionem homini tendenti ad finem esse necessariam; attamen nisi per revelationem et fidem innotescere non poterant. Nam partim sunt non ex sese et ex natura finis necessaria, sed libera Dei voluntate in ratione mediorum constituuntur, hocque ipso manifestum est, quod dicimus. Partim sunt quidem necessaria ex sese et ex natura finis; at primo finis ipse non nisi revelatione cognoscitur, unde cognitio mediorum ultimo nititur revelatione; deinde quoniam natura finis etiam supposita revelatione non cognoscitur in sua propria ac intestina ratione, non est consequens, ut revelato fine iam sine explicita et speciali revelatione cognoscatur necessitas talium mediorum, quantumvis ex sese pertinentium ad talem finem; multo vero minus est consequens, ut intelligatur insita ratio ac natura mediorum².

Quae diximus, confirmantur verbis summi Pontificis Pii IX. in litteris ad Archiepiscopum Monachiensem (11. Dec. 1862), ubi postquam locutus est de rebus fidei superrationalibus, subdit continuo: « atque ad huiusmodi dogmata ea omnia maxime et apertissime spectant, quae supernaturalem hominis elevationem ac supernaturale eius cum Deo commercium respiciunt, atque ad hunc finem revelata noscuntur. Et sane cum haec dogmata sint supra naturam, idcirco naturali ratione ac naturalibus principiis attingi non possunt. »

Constat igitur supposito ordine elevationis ad finem supernaturalem, fuisse humano generi simpliciter necessariam aliquam revelationem mysteriorum fidei, saltem ipsius finis supernaturalis; et fuisse necessariam revelationem in ea extensione, qua Deus voluit ratione obiecti inchoatam cognitionem « profundorum Dei » in via respondere visioni in patria, cognitionem « in aenigmate » sperandae visioni « facie ad faciem. » Quae necessitas revelationis ut medii et principii obiectivi ad cognitionem illarum veritatum absoluta, atque ut dici solet physica censeri debet, quoniam mysteria sunt supra ambitum luminis naturalis, et proinde simpliciter desunt rationi vires ad ea ex suis principiis cognoscenda.

3. At erraret omnino, qui factum ipsum vel necessitatem revelationis ad solas veritates per sese superrationales seu proprie dicta mysteria restringeret. Alia quidem sed tamen verissima in praesenti ordine est necessitas revelationis etiam quoad eas veritates ad religiosam ac moralem doctrinam pertinentes, quae per se vires rationis non transcendunt.

Sine dubio tam de Deo qui omnium creatorum ultimus finis est etiam in ordine naturali, quam de mediis necessariis ad hunc finem multa lumine rationis humanae citra revelationem per se loquendo intelligibilia sunt, ut Dei existentia et attributa absoluta, naturalis hominis ordinatio ad Deum, lex naturalis, quae ideo in se simpliciter sunt veritates rationales. Quaeritur ergo, quae sit necessitas revelationis et fidei quoad has veritates. Dicimus necessitatem esse triplicem: ex nexu harum veritatum cum superrationalibus; ex modo quo cognoscendae sunt; ex ipsa necessitate cognitionis simpliciter et (ut loquuntur) quoad substantiam spectatae.

a) Essent hae veritates cognoscendae etiam in hypothesi, quod finis tantum naturalis homini praestitutus esset, unde dici solent constituere religionem naturalem. Iam vero sicut finis hominis supernaturalis non est negatio sed elevatio finis naturalis, ita etiam religio naturalis per religionem supernaturalem revelatam non exclusa, sed ad superiorem ordinem elevata censeri debet. Unde veritates huiusmodi in ipsa revelatione veritatum superrationalium et praeterrationalium saltem implicite revelatae continentur; non ergo possunt hae revelari, quin et illae revelatae sint.

b) Omnes huiusmodi veritates, quatenus iam referuntur ad finem hominis supernaturalem, cognoscendae sunt modo proportionato fini adeoque cognitione supernaturali. Quia vero modus proprius supernaturalis cognitionis in via est fides, vel saltem habet fidem pro fundamento³; ideo etiam hae veritates fide credendae sunt, ac proinde ut modus cognitionis nostrae responderet fini, etiam harum revelatio divina erat necessaria.

c) At non solum spectato modo supernaturali cognitionis, sed etiam cognitione simpliciter per se spectata debet in praesenti ordine affirmari necessaria revelatio veritatum licet per se rationalium, quae brevitatis causa possumus dicere veritates religionis naturalis. Non est sermo de veritatibus omnibus rationalibus, quas omnes in complexu spectatas a nemine cognosci posse sine charismate extraordinario tam evidens est, ut mirum sit a theologis argumenta conquiri ad probandam thesim, qua statuunt, « neminem sine gratia posse assequi omnes veritates naturales in complexu. » Sermo nobis est de veritatibus theoreticis et practicis religiosis ac moralibus per se rationi humanae non imperviis. Porro de his ipsis non quaeritur, utrum omnes in complexu ab omnibus ac singulis hominibus solo rationis lumine possint cognosci; id enim nec necessarium est, et fieri moraliter non posse, fere aeque evidenter constat ac illud, quod paulo ante diximus. Postremo neque quaeritur, ad quas veritates singuli rationis lumine absque revelatione possent et deberent pertingere, ita ut ignorantia ceterarum excusaretur in illis tamquam invincibilis; haec enim invincibilitas ignorantiae in maiori vel maxima parte hominum quoad veritates per se necessarias licet singulos posset excusare a peccato, esset tamen ipsamet ratio, cur revelatio veritatum etiam rationalium humano generi censeri deberet necessaria. Status itaque quaestionis hic est, utrum in praesenti ordine veritates rationales religiosae et morales humano generi in communi spectato sufficienter manifestatae censeri possint per lumen rationis ita, ut ad substantiam cognitionis consequendam revelatio non sit necessaria. Quae sit et quae non sit necessitas revelationis ita spectatae, ex certis principiis declaratur.

α) Revelatio eo, quo diximus, modo considerata est adiutorium quoddam ad cognitionem veritatum; gradus autem necessitatis adiutorii ad actum respondet gradui potentiae in subiecto ad actum eundem. In humano genere non est impotentia physica ad veritates rationales assequendas; ideo enim dicuntur rationales, quia vires rationis humanae eas assequi possunt; ergo spectata solum substantia cognitionis, i. e. abstrahendo a modo supernaturali cognitionis qui in praesenti ordine requiratur, non esset quoad has veritates rationales necessitas physica revelationis. Attamen saltem pro maxima parte hominum adeoque pro genere humano in communi spectato ad assequendas has veritates debito tempore, sufficienti amplitudine, sufficienti claritate et plena certitudine, sine admixtione errorum, difficultates tantae sunt, ut pro more modoque quo homines in huiusmodi difficultatibus semper agunt, potentia physica saltem in maxima parte hominum sine speciali adiutorio numquam ad actum secundum talis cognitionis perventura sit. Difficultates ita comparatae constituunt impotentiam moralem. Impotentiae morali respondet moralis necessitas adiutorii. Ergo in praesenti conditione humani generis ad sufficientem illam veritatum etiam rationalium cognitionem est moralis necessitas adiutorii specialis. Quamvis porro adiutoria sufficientia plura divinae omnipotentiae praesto essent; ubi unum prae aliis omnibus possibilibus elegerit, illud sane debet dici adiutorium necessarium. Cum ergo Deus prae aliis adiutoris in praesenti ordine elegerit revelationem, revelatio etiam quoad has veritates rationales, spectata cognitione simpliciter et secundum substantiam, debet dici humano generi in praesenti ordine moraliter necessaria.

β) Scriptura ipsa in locis, quibus docet manifestationem Dei pro lumine rationis per ea quae facta sunt (vide Tract. de Deo th. II. sqq.), distinguit ubique possibilitatem cognitionis ipsamque actualem aliquam cognitionem imperfectam a facto cognitionis sufficientis ad cultum Deo naturaliter debitum exhibendum. Possibilitatem affirmat; sed simul docet, universim homines (sua utique culpa) ad talem sufficientem cognitionem et ad practicam applicationem non pervenisse, atque huic infirmitati et indigentiae tamquam salutarem ac necessariam medicinam opponit misericors Dei auxilium per revelationem, quae in praesenti ordine utique etiam prae his veritatibus per se naturalibus datur ad finem supernaturalem. « Nam quia in Dei sapientia (effusa super omnia opera eius) non cognovit mundus per sapientiam (per sapientiam humanam, qua potuisset et debuisset cognoscere) Deum; placuit Deo (εὐδοκησεν ὁ θεος misericorditer decrevit Deus) per stultitiam praedicationis salvos facere credentes » 1. Cor. I. 21. ⁴; Act. XIV. 15; XVII. 30; Sap. IX. 14-19.

Causae ex quibus oritur moralis illa impotentia et consequenter respondens ei moralis necessitas revelationis, declarari solent verbis notissimis s. Thomae 1. q. 1. a. 1; 2. 2. q. 2. a. 4; Verit. q. 14. a. 10. Θ; contr. Gent. l. I. c. 4. « Necessarium est homini accipere per modum fidei non solum ea quae sunt supra rationem, sed etiam ea quae per rationem cognosci possunt; et hoc propter tria. Primo quidem..... scientia ad quam pertinet probare Deum esse, et alia huiusmodi de Deo, ultimo hominibus addiscenda proponitur praesuppositis multis aliis scientiis, et sic non nisi post multum tempus vitae suae homo ad Dei cognitio nem perveniret. Secundo ut cognitio Dei sit communior; multi enim in studio scientiae proficere non possunt.... Tertio propter certitudinem; ratio enim humana in rebus divinis est multum deficiens.... Ut ergo esset indubitata et certa cognitio apud homines de Deo, oportuit quod divina eis per modum fidei traderentur, quasi a Deo dicta qui mentiri non potest » S. Th. 2. 2. 1. c. Conferenda est th. VI. Tract. de Deo, ubi n. III explicatum etiam reperies, quomodo s. Thomas aliquando « de facili, » aliquando non nisi « magno labore » Deum cognosci posse affirmet.

4. Omnia itaque quae de necessitate revelationis ac fidei supernaturalis pro praesenti ordine elevationis hac paragrapho dicta sunt, ad hanc summam rediguntur. Modus proprius supernaturalis cognitionis tendentium ad finem supernaturalem visionis Dei in praesenti ordine est fides. Veritates revelatae verbo Dei sunt in triplici differentia, veritates scilicet simpliciter secundum existentiam et essentiam superrationales, suprationales secundum existentiam, per se rationales. Unde ad modum supernaturalem cognitionis, h. e. ut fide divina apprehendantur veritates, earum omnium revelatio est necessaria; ut exstet sufficiens earum manifestatio, ac proinde ut cognitio simpliciter quoad substantiam (abstractione facta a modo) locum habere possit, revelationis necessitas absoluta est in veritatibus primi et secundi ordinis, necessitas moralis pro humano genere in communi spectato quoad veritates tertii quoque ordinis. Obiectorum primi ordinis etiam supposita revelatione nec existentia ex solis principiis rationalibus demonstrari, nec essentia (τὸ τι ἦν εἶναι seu quidditas) ideis propriis, sed analogicis tantummodo apprehendi potest; obiectorum alterius ordinis existentia quidem non nisi ex revelatione certo demonstratur, sed essentia (quid sint) notitiis propriis intelligi potest; obiectorum tertii ordinis existentia etiam ratione demonstrari potest, licet essentia aliquando ideis solum analogicis apprehendatur. Vide Concil. Vaticani Constit. de Fide cap. 2.

Corollarium 1. Pro omni intellectu finito qui non comprehendit omnem veritatem, absolute loquendo potest locum habere fides propter testimonium Dei, intellectus infiniti comprehendentis omnem veritatem. In praesenti ordine, ubi fides divina est praeparatio ad visionem beatam tamquam via ad terminum, fides evacuabitur in visione, sicut inchoatio quatenus est aliquid imperfectum et in potentia ad perfectionem, desinit succedente perfectione 1. Cor. XIII. 10. sqq. cf. S. Th. de Verit. q. 14. a. 10. ad 8.

Corollarium 2. Comparatione instituta inter scientiam et fidem, si sunt in eodem ordine, scientia magis perficit intellectum quam fides; si autem fides est superioris ordinis, ex ea maior oritur intellectui perfectio quam ex scientia inferioris ordinis. « De rebus nobilissimis quantumcumque imperfecta cognitio maximam perfectionem animae confert; et ideo quamvis ea quae supra rationem sunt, ratio humana plene capere non possit, tamen multum sibi perfectionis acquiritur, si saltem ea qualitercumque teneat fide » S. Th. contr. Gent. l. I. c. 5. Id si verum est ratione nobilitatis obiectorum, multo magis fide quae tum habitu tum actu supernaturalis est, inhaerendo primae veritati anima perficitur supra scientiam naturalem.

Ex antecedentibus videri posset consequi, revelationem etiam supposito fine solum naturali fore humano generi necessariam necessitate morali. Quod si concedatur, ulterius inferendum esse videbitur, revelationem immediatam Dei non esse supernaturalem, utpote debitam humanae naturae ex ipsa creatione et destinatione essentiali ad suum finem naturalem; vel si nihilominus revelatio dicitur supernaturalis, concedendum videbitur, statum purae naturae fore talem, ut in eo humano generi consecutio finis naturalis esset moraliter impossibilis. Hoc autem posito status huiusmodi spectatis perfectionibus divinis dicendus esset simpliciter impossibilis, cuius tamen possibilitas negari non potest sine perturbatione distinctionis inter ordinem naturalem et supernaturalem¹ 1. Ad hanc difficultatem solvendam remque totam declarandam oportet prae oculis habeatur notio, quid sit donum supernaturale. Supernaturale est, quidquid supposita creatione superat exigentiam ac vires naturae (sensu theologico acceptae, ut est complexus substantiarum creatarum et accidentium, quae eis ex sese conveniunt); naturae inquam totius exigentiam et vires superat vel in se ontologice spectatum (entitative et quoad substantiam dicunt), vel quoad modum quo efficitur et confertur. Potest itaque donum tripliciter se habere.

a) Potest esse donum huiusmodi, ut ontologice in se superet exigentiam naturae, adeoque creaturam perficiat ultra totum ordinem naturae. Quemadmodum enim sunt in natura ipsa gradus diversorum ordinum toto genere differentium a substantia materiali inorganica et eius accidentibus usque ad purum spiritum, ita est ordo aliquis communicationis divinae et consortii divinae, naturae superior omnibus ordinibus naturalibus. Secundum haec intelliguntur illae definitiones theologorum, quorum alii supernaturale dicunt, quod est in ordine divino constitutum, alii quod participat divinam naturam ut est in se, alii quod pertinet ad ordinem intuitivae visionis Dei (vide Ripaldam de Ente supernatural. disp. IV. sect. 3. n. 22.). Huc pertinent imprimis ipsa visio beatifica, et deinde dona omnia illi proportionata tamquam inchoatio et praeparatio ad consummationem. Haec est a ss. Patribus praedicata deificatio (θεωσις) per gratiam, et adoptio filiorum per intimam transformationem ac impressionem similitudinis cum Deo, et per inhabitantem Spiritum Sanctum, qui datus est nobis. Vide Tract. de Trin. th. XLIII. Cum hac gratia nectuntur vel ad eam referuntur alia dona et adiutoria et charismata et virtutes et actus sive ut dispositiones sive ut effectus et consectaria. Praeter haec ontologice supernaturalis in supremo, licet diverso, ordine est humanae naturae Christi unio hypostatica, et quidquid cum ea intrinsecus cohaeret.

b) Potest esse donum indebitum et ultra exigentiam naturae, quod ex nullis quidem principiis naturae aut consequitur aut exigitur, non tamen elevat naturam ad superiori illum ac divinum ordinem. Haec dici possunt dona praeternaturalia vel supernaturalia secundum quid, vel ab aliis dicuntur supernaturalia quoad modum, quamvis haec appellatio aptius servabitur modo donorum, de quo statim dicemus. Ita secundum quid supernaturalis esset habitualis exemptio ab imperfectione consequente ex principiis naturae, quae exemptio fieret a Deo non per qualitatem infusam in se supernaturalem sed solum naturalium facultatum contemperatione et directione, idque in natura totius speciei. Quo modo supernaturalis erat status integritatis ² (immunitas a concupiscentia et a necessitate moriendi) in natura humana.

c) Supernaturale solum quoad modum est, quod in se quidem naturale efficitur tamen modo, qui superet exigentiam et vires naturae, ut sunt plurimi effectus miraculosi proprie dicti.

Porro supernaturale distingui praeterea potest in id, quod intrinsecus, et quod solum extrinsecus supernaturale est. Illud prius est supernaturale in se aliquo ex tribus modis indicatis, hoc alterum erit, quatenus ex divina voluntate ad finem supernaturalem ordinatur. Quare in praesenti ordine etiam bona naturalia sunt extrinsecus supernaturalia; unde patet, id quod solum extrinsecus supernaturale est, simpliciter et proprio sensu non esse supernaturale. Contra vero in alio ordine etiam praeternaturalia et supernaturalia quoad modum, possent dirigi ad finem naturalem adeoque non esse etiam extrinsecus supernaturalia.

Insuper ex dictis colliges, non ideo iam aliquid esse supernaturale, quia est beneficium indebitum et gratuitum ei cui confertur, nisi simul sit supra exigentiam et supra vires totius naturae. Qui secus existimaret, is pleraque bona animi et corporis quin et bona externa supernaturalia dicere deberet, eo fere modo quo Pelagiani dona naturalia, imo naturam ipsam humanam nomine gratiae appellabant, quo nulla maior ordinis utriusque confusio excogitari posset (vide Ripaldam l. c. disp. I. sect. 4. n. 27.).

2. Cum statu et donis supernaturalibus hactenus declaratis comparandus est status purae naturae.

Pura natura dicitur in oppositione tum ad naturam integram per dona supernaturalia secundum quid, tum ad naturam elevatam per dona supernaturalia simpliciter; intelligitur ergo natura absque omnibus hisce donis, instructa solis donis cohaerentibus cum interna exigentia et cum internis principiis ac viribus ipsius naturae. Esset ergo imprimis natura destinata ad finem naturalem cognitionis et amoris Dei secundum naturae exigentiam. Esset sub providentia Dei creatoris et ultimi finis naturalis, qua ad hunc finem suum dirigeretur. Deus creans ad hunc finem, infinite sapiens et infinite bonus, qui nihil odit eorum quae fecit (Sap. XI. 25.), voluntate antecedente vellet omnes homines pervenire ad suum finem; eoque ipso praeparasset media sufficientia, quibus assecutio finis redderetur moraliter possibilis. Quia finis longe alius esset quam in praesenti ordine supernaturali, etiam media ad finem aliter se haberent, ac proinde alius esset ordo providentiae. Media responderent omnia indoli ipsius finis formalis (cognitionis et amoris naturalis), et insitae indoli naturae humanae compositae (animalis rationalis). Adiutoria externa multiplicia ad aptam obiectorum propositionem, ad insuperabilium difficultatum remotionem; adiutoria interna per honestas cogitationes et affectiones excitatas ab ipsis obiectis propositis sufficientem Dei ac legis naturalis cognitionem, et legis adimpletionem redderent moraliter possibilem, ut homines finem suum naturalem assequi possent. Neque esset supernaturale donum, si Deus in hominibus pro specialibus adiunctis operatione immediata excitaret bonas cogitationes affectionesque naturales et eiusdem rationis, cuius sunt affectiones excitatae per repraesentationem obiectorum; imo nec supernaturale donum esset, si Deus sub conditione contritionis naturalis in illo statu vellet remittere peccata commissa. Quamvis enim haec essent singulis personis beneficia gratuita, non tamen excederent pro tota natura naturalem providentiam Dei dirigentis homines ad suum naturalem finem. Unde in illo statu sine dubio locum haberet etiam impetratio beneficiorum a divina misericordi providentia tum per orationem tum per bona opera ordinis naturalis. Nec valet obiectio, quod beneficia haec sunt indebita et eo ipso supernaturalia. Nam quod naturalia dicuntur debita naturae, profecto non est ita intelligendum, ac si Deus obligaretur humanae naturae; sed nomine debiti intelligitur tum exigentia connexionis ex principiis insitis naturae, tum exigentia necessitatis. Unde si moralis necessitas horum subsidiorum ad finem naturalem obtinendum consideretur in relatione ad providentiam Dei infinite boni dirigentis ad hunc finem, huiusmodi adiutoria quae utique in se et ontologice non essent supernaturalia, essent in illo statu secundum exigentiam naturae et simpliciter naturalia; atque adeo neque quoad modum supernaturalia censeri possent ita, ut per illa status desineret esse purae naturae. Quamvis enim singulis concederentur gratuito, esset tamen in natura humana pro sua ad finem naturalem destinatione moralis quaedam eorum exigentia, quod satis est iuxta superius dicta, ut quae sunt (ex hypothesi) ontologice naturalia, neque quoad modum stricto sensu supernaturalia censeri possent. Vide Suarez de Gratia Prolegom. IV. c. 2. n. 15. et in 1. 2. disp. XV. sect. 2. n. 11; Ripaldam de Ente supernat. disp. I. n. 27; disp. V. n. 17. 31; disp. CXIV. n. 26-29; disp. CXVI.

3. Nunc tandem ex praestitutis notionibus ad ipsam quaestionem initio propositam de revelatione veniendum est.

a) Intelligitur ex dictis, revelationem veritatum supernaturalium esse in se et ontologice supernaturalem, quia non solum modus talis manifestationis, sed etiam manifestatio ipsa talium veritatum est supra exigentiam totius naturae. Id tum patet ex eo, quod principia naturae cognitionem veritatum simpliciter superrationalium non exigunt; tum eo magis constat, quod tali revelationi sin minus ex intestina necessitate saltem ex magna convenientia fides supernaturalis respondere debeat, ac proinde cum tali gratia externa connexa sit supernaturalis gratia interna, atque hinc porro etiam destinatio ad finem supernaturalem. Ubi ergo talis datur revelatio, ibi iam non est status purae naturae, sed status ordinis supernaturalis.

b) Revelatio veritatum rationalium per se spectata est saltem quoad modum supernaturalis; licet enim manifestatio et cognitio talium veritatum non sit supra exigentiam naturae, est tamen supra exigentiam talis modus manifestationis. Hoc ipso etiam acquisitio cognitionis, quae supponitur esse per externam revelationem et per actus internos naturales, deberet dici supernaturalis quoad modum. In praesenti autem ordine et ut re ipsa facta est, certe etiam haec revelatio est simpliciter et ontologice supernaturalis, quatenus intestinam habet relationem ad actum fidei supernaturalem, et tota directa ad finem hominis supernaturalem est unum ex elementis constituentibus hunc ordinem in se et ontologice supernaturalem. In alio providentiae ordine, ubi finis solum naturalis praestitutus esset homini, posset quidem huiusmodi revelatio veritatum rationalium locum habere tantummodo ut adiutorium ad assecutionem finis naturalis, ipsa tamen in se, utpote supra exigentiam naturae, esset supernaturalis saltem quoad modum, atque ideo talis status non esset simpliciter purae naturae, sed secundum quid supernaturalis³.

c) Iam ex his omnibus colligitur, cur in praesenti ordine revelatio veritatum etiam per se rationalium sit necessaria et tamen supernaturalis, in statu autem purae naturae necessaria non esset; et si necessaria affirmaretur, eo ipso negaretur esse supernaturalis. In ordine scilicet praesenti necessaria est imprimis, quia cognitio debet esse supernaturalis, ut superius declaravimus (p. 630. 631.). Deinde est pro humano genere necessaria necessitate morali etiam ad cognitionem sufficientem harum veritatum simpliciter et in se spectatam, abstrahendo a modo cognoscendi supernaturali, quia in ordine praesenti Deus humano generi in communi sufficientem cognitionem harum veritatum non aliis adiutoris naturalibus citra revelationem, sed per ipsam revelationem reddere voluit moraliter possibilem; adiutoria autem remota alia quae singulis impertit, eo diriguntur, ut homines ad cognitionem revelationis et in hac ad proportionatam huic supernaturali statui cognitionem fidei perducantur. Contra vero in statu purae naturae licet insitae vires naturales essent eadem, quae nunc sunt, providentia tamen Dei in directione huius naturae esset alia, respondens scilicet praestituto fini naturali, ut adeo adiutoris naturalibus finis assecutio redderetur moraliter possibilis. In his adiutoris naturalibus proinde continerentur maxime illa, quae ad sufficientem religionis naturalis cognitionem praepararent ac perducarent, ut haec humano generi redderetur moraliter possibilis. Sine dubio igitur falluntur, qui praesentem ordinem providentiae cum statu purae naturae ita comparant, ut statum praesentem considerent detractis omnibus auxiliis supernaturalibus et nullis substitutis aliis, quam quae nunc sunt, adiutoris naturalibus; tum vero talem fore statum purae naturae sibi persuadent. Hoc posito sane consequens est, ut revelatio veritatum rationalium, sicut nunc est moraliter necessaria humano generi ad solam substantiam sufficientis cognitionis, ita etiam moraliter necessaria existimetur pro statu purae naturae; unde sequitur, vel talem revelationem esse naturalem et secundum exigentiam naturae, vel quod fere eodem recidit, statum simpliciter purae naturae impossibilem esse secundum sapientem et benignam Dei creatoris providentiam. At si prae oculis habeatur diversa in utroque statu providentia modo declarata, tota haec difficultas desinit. Vide Ripaldam l. c. disp. CXIV.