Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. Non sufficit ad formalem actum fidei cognovisse infinitam Dei veracitatem tamquam obiectum formale propter quod assensus fidei praestatur, nisi cognoscatur veritas Dei ut revelans aliquam veritatem, h. e. nisi simul cognoscatur existentia revelationis. Neque enim quia Deus verax est, possum credere e. g. SS. Trinitatem, nisi cognoscam Deum veracem revelasse hoc mysterium. Credimus ergo determinatam veritatem propter auctoritatem Dei revelantis hanc veritatem (vide supra p. 645. sq.). Unde remanet quaerendum, quomodo cognoscatur existentia revelationis, quatenus ingreditur ipsum actum fidei. Non posse ipsam existentiam revelationis ultimatim¹ credi propter testimonium divinum sive re sive ratione distinctum, quia Deus dixit se hanc illamve veritatem revelasse, sed esse cognoscendam ex se ipsa et ex sua ratione intestina, pariterque hanc cognitionem debere esse supernaturalem, eo modo probatur, quo id de auctoritate divina demonstravimus.

Dum Deus hominibus loquitur, sive immediate ut prophetis et primis suis legatis sive per legatos suos, debet utique sibi, ut verbum suum quibusdam characteribus et velut sigillis reddat hominibus quibus destinatur, cognoscibile tamquam divinum; seu quod perinde est, ut reddat hominibus cognoscibile, Deum ipsum esse, qui vel immediate vel per suos legatos loquitur. « Posuit in nobis verbum reconciliationis; pro Christo ergo legatione fungimur, tamquam Deo exhortante per nos » 2. Cor. V. 20. « Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere, verbum Dei, qui operatur in vobis, qui credidistis » 1. Thess. II. 13. Signa autem et characteres, quibus verbum velut insignitum ut verbum Dei revelantis cognoscibile sistitur, sunt multiplicia facta et charismata supernaturalia, quae intelliguntur non posse esse nisi a Deo testante per illa pro verbo suo. « Fiducialiter agentes in Domino testimonium perhibente verbo gratiae suae (ἐπι τω κυριω, τω μαρτυρουντι τω λογω της χαριτος αὐτου), dante signa et prodigia fieri per manus eorum » Act. XIV. 3. « Si tantam neglexerimus salutem, quae cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt, in nos confirmata est contestante Deo (συνεπιμαρτυρουντος του θεου) signis et portentis et variis virtutibus (δυναμεσι) et Spiritus Sancti distributionibus » Heb. II. 3. 4.

2. Ut paulo distinctius concipiatur, quod dicimus de characteribus conspicuis locutionis divinae, et quomodo divina revelatio existens manifestetur ex se ipsa, animadvertendum est, locutionem divinam esse complexam ex verbis enuntiantibus veritatem et ex factis, quibus verba exhibentur ut locutio divina. « Sicut humana consuetudo verbis, ita divina potentia etiam factis loquitur, et sicut humano sermonii verba nova vel minus usitata moderate et decenter aspersa splendorem addunt, ita in factis mirabilibus aliquid significantibus quodammodo luculentior est divina eloquentia » Aug. ad Deogratias ep. 102. q. 6. n. 33. Unde etiam sensu eodem dictum est: « fides nostra nisi auditu non constat et visu » (s. Maximus vel alius serm. in Epiphaniam n. 3. Opp. s. Ambrosii Append. serm. 10.).

Si consideretur fastigium divinae revelationis in Christo, imprimis tota vita Iesu Christi, miracula, mors, et prae ceteris resurrectio, electio paucorum rudium hominum ad conversionem generis humani, missio Spiritus Sancti spectata in evidentibus effectibus; tum tota historia humani generis et maxime historia populi Israel cum omnibus suis manifestationibus supernaturalibus ut praeparatio et paedagogia ad Christum, atque tota historia christiana subsequens ut effectus promanans ab ipso Christo; apostolica praedicatio, mirabilis religionis propagatio, media ad finem propositum omnia contraria iis, quibus homines utuntur, et quae humanitus spectata non tam ad obtinendum quam ad impediendum effectum viderentur idonea; effectus autem ex nulla humana causa ingens et universalis in humano genere, inter ferrum et ignem inter tormentorum omnia genera, quibus per tria saecula et amplius saevitum est, conversio omnium idearum ordinis theologici et moralis, commutatio totius vitae publicae et privatae; non minus mirabilis totius institutionis conservatio per saeculorum decursum, omnibus aetatibus moraliter perpetua sanctitas et virtutum nuspiam extra hanc religionem cognitarum constans exercitium heroicum in multis, aestimatio in omnibus, charismata supernaturalia effectibus externis etiam sese manifestantia; postremo totus hic rerum divinarum complexus tum universim tum in factis singulis diu antea promissus et praenuntiatus; haec inquam omnia simul spectata sunt totidem radii, quibus verbum propositum ut divinum resplendet et suam originem divinam manifestat² (cf. Tract. de Deo th. VIII.). Vide Concil. Vatican. Const. de Fide cap. 3. can. 3; Encycl. litt. S. P. Pii IX. 9 Nov. 1846.

3. Secundum haec declarat s. Thomas actum fidei, quod fidelis Deum loquentem cognoscit « certis experimentis, » atque ita suscipiens verbum ut verbum Dei, credit ipsi Deo (hoc nempe est obiectum formale et motivum fidei) ea, quae hoc verbo dicuntur (obiectum materiale fidei). Difficultas proposita haec erat. « Nullus est ita infidelis, quin credat, quod Deus non loquitur nisi verum; ergo credere vera esse quae Deus loquitur, non est actus fidei; sed magis credere vera esse, quae nuntius Dei loquitur; et sic credere homini magis est actus fidei quam credere Deo. » Respondet Angelicus. « Dicendum, quod fidelis credit homini non in quantum homo, sed in quantum Deus in eo loquitur, quod ex certis experimentis colligere potest; infidelis autem non credit Deo in homine loquenti » S. Th. 3. dist. 23. q. 2. a. 2. sol. 2. ad 3. Insuper ex doctrina Angelici fides quoad obiectum materiale non habet inquisitionem rationis, quia nimirum ei assentimur unice propter veritatis primae testimonium; sed quoad locutionem Dei quae est obiectum formale propter quod creditur, eatenus inquisitionem habet, quatenus locutio divina non propter testimonium credenda sed ex factis divinis cognoscenda est. « Fides non habet inquisitionem rationis naturalis demonstrantis id, quod creditur; habet tamen inquisitionem quandam eorum, per quae inducitur homo ad credendum, puta quia sunt a Deo dicta et miraculis confirmata » 2. 2. q. 2. a. 1. ad 1. Dixerat autem paulo ante, hoc ipsum quod sunt a Deo dicta, esse formale obiectum fidei in omnibus quae creduntur: « in fide si consideremus formalem rationem obiecti, nihil est aliud quam veritas prima; non enim fides assentit alicui, nisi quia est a Deo revelatum » ibi q. 1. a. 1. Θ.

4. Quando igitur verbum characteribus divinae locutionis insignitum sistitur homini, illud ex sese non quidem evidenter sed certo (ut mox explicabimus) cognoscibile est tamquam verbum non hominum; sed, sicut est vere, verbum Dei. Est igitur obiectum sufficienter propositum, non ut necessario determinet assensum intellectus, sed ut voluntas mota et confortata per gratiam, pio credulitatis affectu et ex debito infinitae veritati obsequio imperet assensum firmissimum; atque ita intellectus itidem illuminatus et confortatus gratia firmissime assentiatur veritati, Deum esse, qui hoc (e. g. dogma SS. Trinitatis) revelavit. Unde apparet et bene notandum est, non esse hunc assensum mere philosophicum (ut Hermesiani rationabili obsequio fidei substituerunt fidem rationis naturalis ex argumentis evidentibus necessariam), nec minus quoad hunc assensum, quam quoad actum fidei formalis, damnabilem esse propositionem: « voluntas non potest efficere, ut assensus fidei in se ipso sit magis firmus, quam mereatur pondus rationum ad assensum impellentium » Prop. XIX. inter damnatas 2. Martii 1679.

Si quaeritur de nomine, utrum talis assensus supernaturalis, de quo loquimur, appellandus sit actus fidei; dicimus, non esse fidem formaliter, quia non est ex motivo formali testantis; neque enim hic ideo creditur, Deum revelasse Trinitatem, quia Deus dicit, se eam revelasse. Potest quidem sine dubio etiam talis actus fidei elici, de quo postea dicemus; sed tum pro illo obiecto materiali fidei: « Deus dicit, se Trinitatem revelasse, » iterum motivum formale assentiendi debet esse locutio Dei ex sese cognoscibilis, vel saltem debet sisti ultimam in locutione Dei ex sese cognoscibili, ne progressus sit in infinitum, ut superius de cognitione auctoritatis Dei declaratum est. Quod vero spectat illum immediatum assensum, de quo agitur; si nomine fidei intelligitur assensus supernaturalis ex habitu ac lumine fidei, imperatus a libera voluntate ex debito obsequio erga supremam maiestatem, atque assensus in divinitatem locutionis quae ut divina cognoscibilis sistitur, imo assensus ingrediens ipsum actum fidei formalis velut principium ac fundamentum; istae omnes proprietates tali immediato assensui conveniunt. Ex his rationibus etiam Card. de Lugo ait, melius istum assensum designari per verbum credere quam per verbum scire (disput. I. sect. 7. n. 129.), quemadmodum et s. Thomas et alii theologi verbum credere saepissime latiori sensu accipiunt. Verum quia ille assensus est immediatus, non est proprie et formaliter actus fidei, qui deberet esse elicitus ex motivo formali, quia Deus dicit hanc locutionem esse suam, non autem quatenus locutio ut divina ex se ipsa cognoscitur. Testimonium itaque divinum ex se ipso apprehensum per assensum supernaturalem se habet ut principium, per quod et propter quod veritates testimonio enuntiatae creduntur formali actu fidei.

5. S. Thomas certissime numquam docuit, ipsam testificationem divinam ut formale obiectum in omni actu fidei esse credendam fide proprie dicta. Solvendam sibi opposuit hanc difficultatem. « Veritas prima (Deus) comparatur ad fidem dupliciter, scilicet ut testificans, et ut id de quo est fides (ut obiectum formale testificando, et ut obiectum materiale testimonio revelatum e. g. Deum esse trinum personis). Sed non potest poni ut obiectum fidei, ut est testificans; sic enim est extra fidei essentiam ³; nec iterum ut id de quo est fides, quia sic de quocumque enuntiabilia formentur de veritate prima, essent credibilia, quod patet esse falsum. Ergo veritas prima non est proprium fidei obiectum. » In hac obiectione dicuntur duo, unum supponitur per se clarum, Deum videlicet formaliter ut testificantem, seu existentiam testimonii divini non esse id, de quo est fides; alterum intenditur probari, Deum veritatem primam neque esse obiectum fidei ut obiectum materiale, de quo est fides, quia sic omnis propositio enuntiabilis de Deo esset fide credenda. Iam in responsione, quicumque sequeretur sententiam a nobis impugnatam, necessario simpliciter negaret suppositum, relate ad fidem distingui posse Deum ut testificantem de quo non sit fides, et eundem ut id de quo est fides; nam in hac sententia Deus ut testificans imprimis et maxime est id, de quo est fides. In nostra vero sententia haec distinctio debet admitti, scilicet Deum quatenus est testificans, ultimam non esse id, de quo est fides formaliter et proprie dicta. Additum vero in obiectione, « ut testificans est extra essentiam fidei, » distinguitur: est extra essentiam fidei ut obiectum materiale fidei, concedo; ut principium et obiectum formale, nego. Propterea solutio tota vel saltem praecipue referenda est ad id, quod dicitur de obiecto materiali, scilicet Deum non esse id, de quo est fides. Atqui haec ipsa est responsio s. Thomae. « Dicendum, quod pro tanto veritas prima dicitur esse fidei obiectum, quia de ea est fides ⁴; nec tamen oportet, quod quodlibet enuntiabile de Deo formatum sit credibile, sed illud solum de quo veritas divina testificatur (haec est solutio rationis allatae in obiectione)... Ipsum autem testimonium veritatis primae se habet in fide ut principium in scientiis demonstrativis » S. Th. de Verit. q. 14. a. 8. ad 16. Ait nempe: sicut in scientiis demonstrativis principium est obiectum intellectus immediate cognitum, consequens est obiectum scientiae cognitum ex principio (vide supra p. 597.); ita in fide testimonium veritatis primae est obiectum per se cognitum ab intellectu supernaturaliter elevato per gratiam; illud de quo veritas divina testificatur, est obiectum fidei formaliter dictae ⁵ Forte quoad rem ipsam etiam Suarez, ut superius de assensu in veracitatem Dei diximus, non multum distat ab hac explicatione; licet obscure loquatur propter illud

Eadem fallacia in citatione altera adversariorum recurrit non minus patens, dummodo contextus s. Thomae ob oculos habeatur. Nempe in obiectione 9ª quam sibi opponit, iterum asseritur, veritatem primam esse quidem medium cognitionis fidei, non tamen veritates de Deo esse obiectum fidei principalius quam veritates de creaturis: « in qualibet cognitione illud in quod deducimur, obiectum est; illud autem per quod in illud deducimur, medium est. Sed in fide deducimur ad assentiendum aliquibus veritatibus de Deo et creaturis per veritatem primam, in quantum credimus (assensu tenemus) Deum esse veracem. Ergo veritas prima non se habet ut cognitionis (fidei) obiectum » (principale, de quo tota ista Thomae disputatio est). In responsione concedit Angelicus, veritatem primam esse motivum seu obiectum formale fidei, quatenus attestans est, quae attestatio quomodo cognoscenda sit, hoc loco non dicit; sed simul ait, veritatem primam (Deum) esse princeps obiectum materiale fidei, quia veritates credendas principaliter de se ipsa et consequenter de creaturis revelat. « Dicendum, quod quamvis per veritatem primam deducamur in creaturas, principaliter tamen per eam deducimur in se ipsam, quia ipsa principaliter de se testificatur; unde veritas prima se habet in fide et ut medium (quatenus testatur) et ut obiectum » (quatenus de ea principaliter est testificatio seu revelatio) ibi ad 9. Quanam vero sint illa, quae veritas prima de se ipsa testetur, et in quae per ipsam veritatem primam attestantem deducamur, s. doctor declarat articulo 9. sequenti, sicut et alibi saepissime. Sunt nimirum pro omnibus fidelibus illa omnia et sola, quae a Deo revelata simpliciter humanam rationem superant, et pro aliquibus sunt etiam illa, quae licet per se rationis vim non excedant, excedunt tamen eorum actualem cognitionem; constanter enim tenet Angelicus opinionem, non posse simul consistere scientiam et fidem de eodem obiecto. Unde iam superius diximus, quam falso ei tribuatur ista recentiorum inde a saeculo XVII. sententia, qua in omni actu fidei etiam infallibilitatem Dei fide proprie dicta credi oportere contendunt. Vide cl. P. Kleutgen in Appendicibus ad « Theologiam antiquitatis » fascicul. III. §. XI. p. 197. sqq. (Beilagen zu den Werken über die Theologie und Philosophie der Vorzeit), in qua Appendice et multo amplius in ipso opere Theologiae T. IV. tract. III. reperies, quae ad doctrinam de Fide pertinent, egregie probata et declarata. suum principium, assensum qui sit supernaturalis et ex gratia fidei, debere esse assensum fidei. Accipimus sane, quod dicit in sua explicatione principali. « Inter homines etiam, quamvis qui loquitur, per expressum actum reflexum non dicat se loqui, loquendo id satis dicit actu exercito; et hac ratione, quando aliquid sufficienter proponitur ut dictum a Deo, eo ipso locutio illa sufficienter proponitur ut verbum Dei; et ideo non tantum res dicta, sed etiam locutio ipsa accipienda est et credenda (res dicta formaliter credenda, locutio ut divina accipienda per gratiam fidei et ex libero mentis obsequio erga Deum, non tamen ultimatim credenda ex motivo formali, quia Deus dicit, se loqui) iuxta illud Pauli 1. Thess. II. 13: cum accipissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere, verbum Dei. Hoc ergo modo divinum verbum et rem dictam et se ipsum dicit, et haec ratione per fidem infusam creditur non per resolutionem in aliud verbum sed per se ipsum » disp. III. sect. 12. n. 12.

6. Postremo ne quae de locutione Dei composita ex verbis et factis diximus, praepostere intellecta occasionem praebeant confundendi motivum formale fidei cum motivis credibilitatis, plures rationes diversae factorum divinorum distinguendae sunt. Complexus ille factorum, de quibus diximus, quatenus referuntur ad hoc verbum, quo determinatae veritates credendae proponuntur, potest ac debet spectari tripliciter. a) Possunt considerari facta ut referuntur ad veritatem, quae proponitur tamquam revelata; ita exhibent intellectui veritatem illam evidenter credibilem, et consequenter intellectus exhibet voluntati evidens officium credendi. Hoc iudicium, veritatem esse credibilem et credendam, sub consideratione motivorum non est liberum immediate sed necessarium, quia est evidens. Hoc modo si spectantur illa facta, sunt et dicuntur proprie motiva credibilitatis; non autem sunt formale motivum fidei, quod est unice prima veritas revelans. Neque enim credimus fide divina e. g. Trinitatem ex motivo formali, quia patrata sunt miracula et signa cetera ad confirmandam veritatem; sed unice quia Deus hanc veritatem revelavit. Miracula sic spectata solum reddunt evidentem credibilitatem huius veritatis. b) Possunt considerari facta per se, ut referuntur ad existentiam revelationis manifestandam. Ita sunt ratio, qua intellectui exhibetur ut certa non tamen ut evidens existentia revelationis, ac proinde sunt ratio, propter quam intellectus ex imperio voluntatis assentitur existentiae revelationis. Hoc etiam modo spectata solent dici motiva credibilitatis, quamvis ita existentiam revelationis seu divinitatem locutionis potius exhibeant certo intelligibilem, ut dictum est, quam fide credibilem et credendam. Denique c) potest spectari complexus factorum, formaliter ut in coniunctione cum verbo complet locutionem divinam. Ita ingrediuntur et componunt locutionem Dei, quae est motivum formale fidei; non enim solis verbis sed una cum verbis etiam factis illis omnibus loquitur ipse Deus. Cf. de Lugo disp. I. sect. 7. n. 130. 131; Ripalda de Fide disp. III. sect. 4.

7. Totam seriem actuum intellectus et voluntatis in ordine ad actum fidei quos distincte consideravimus, iam possumus connumerare.

a) Infallibilitas Dei in cognoscendo et loquendo ex intestina sua ratione menti affulget sive sub forma hypothetica: « si Deus loquitur, eius verbum est infallibile; » sive sub forma absoluta (praesupponendo acquisitam cognitionem Dei existentis velut conditionem): « Deus est infallibilis in loquendo. » Mens non naturalibus viribus sed lumine supernaturali fidei, quo credit ipsam veritatem revelatam, assentitur actu supernaturali; et per idem lumen fidei hic assensus ex submissione erga supremam maiestatem est aestimative super omnia. Haec auctoritas Dei per se est quidem evidens, per accidens pro aliquibus potest esse non evidens sed certa tantummodo. Imperium voluntatis supernaturaliter elevatae requiritur quoad ipsum assensum simpliciter, si manifestatio non est evidens; etiamsi vero haec sit evidens, locus tamen est imperio voluntatis elevatae quoad firmitatem assensus. Adeoque iam hic actus vel simpliciter vel secundum quid liber est, atque adeo meritorius.

b) Locutio aliqua (e. g. tres esse divinas personas) complexa ex verbo formali et ex rebus ac factis divinis proponitur intellectui tamquam locutio divina. Res et facta referuntur tum ad manifestandam divinam originem locutionis, cuius in complexu spectatae sunt elementum internum; tum ad manifestandam credibilitatem veritatis enuntiatae (e. g. Trinitatis personarum), et ad manifestandum officium credendi. Nam quoad primum illis rebus et factis tamquam rationibus internis evidenter excluditur formido prudens, ne forte talis locutio non sit divina, et postulatitur firmus assensus in divinitatem locutionis. Quoad secundum per res illas et per illa facta, quatenus referuntur ad veritatem enuntiatam (Trinitatem personarum), intellectus tamquam per motiva credibilitatis evidenter cognoscit, hanc veritatem esse credibilem et esse credendam. Utrumque hoc iudicium, videlicet iudicium de dignitate rationum postulantium firmum assensum in divinitatem locutionis includens alterum de credibilitate rei dictae et officio credendi, utrumque aio est ex evidentia; utrumque tamen supernaturale, quia intellectus non viribus naturalibus sed viribus gratiae confortatus elicit assensum⁶. At licet evidenter cognoscatur utrumque obiectum quod diximus, dignitas nempe rationum pro divinitate locutionis et credibilitas rei dictae; non tamen nobis directe evidens sed solum obiective certa est ipsa divinitas locutionis, de quo mox dicemus.

c) Dum igitur intellectus sub supernaturali illustratione videt hanc dignitatem rationum pro divinitate locutionis et credibilitatem rei dictae atque officium credendi; voluntas per inspirationem gratiae libere concipit pium ac supernaturalem credulitatis affectum.

d) Voluntas supernaturaliter elevata ex submissione erga divinam maiestatem libere inclinat intellectum ad assensum firmissimum in divinitatem locutionis exclusa omni formidine de opposito; et intellectus ex imperio voluntatis per vires superadditas gratiae assentitur firmissime, aestimative super omnia, veritati: « haec talis locutio est locutio Dei. »

Gratia tum voluntatis tum intellectus ad actus antecedentes omnes datur in ordine ad ipsum formalem assensum fidei.

e) Denique supposito assensu supernaturali in obiectum formale: « Deus est infinite verax, et Deus revelavit hanc doctrinam e. g. tres esse personas divinas, » sequitur illustrante et inspirante divina gratia assensio supernaturalis aestimative super omnia in ipsam veritatem revelatam ex motivo formali auctoritatis Dei loquentis, atque adeo unice inhaerendo primae veritati. Hic iam est formalis actus fidei.