Tractatus de divina traditione et Scriptura

De modo quo consensus fidelium in doctrinam fidei, sit criterium divinae Traditionis.

« Conscientia ac professio fidei in toto fidelium coetu a Spiritu veritatis per magisterium authenticum successionis apostolicae semper conservatur ab errore immunis. Licet ergo sive singulis de plebe fidelium sive plebibus integris non sit facultas authentice docendi sed officium discendi, totius tamen populi christiani « catholicus sensus » et consensus in dogmate christianae fidei censeri debet unum ex criteriis divinae Traditionis. »

I. In prima parte huius propositionis duo dicuntur, conservari nempe per Spiritum Sanctum in fidelium coetu fidei integritatem semper illaesam, tum vero Spiritum Sanctum id praestare non sola immediata sua operatione et sine visibili ministerio, sed per authenticum magisterium successionis apostolicae. Haec quae a quibusdam dicitur infallibilitas passiva Ecclesiae¹, facile intelligitur ex mutua relatione inter pastores doctoresque authenticos et inter greges fidelium, prout ea a Christo ipso disposita ac instituta exhibetur tum in evangelicis et apostolicis scriptis tum per omnes subsequentes aetates in ceteris documentis.

1°. Probatur itaque in primis argumento generali sed evidenti. Quando Christus Deus ac Dominus authenticum magisterium instituit, et cum legatis suis, dum eos baptizare et docere omnes gentes atque initiatos in fidei integritate continere iussit, se futurum promisit omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, Spiritumque veritatis cum iis testantibus mansurum in aeternum, finis huius institutionis erat ipsa doctrinae ac testimonii suscepti conservatio et fidei integritas in fidelibus; charismata enim haec promissa et collata sunt in utilitatem et necessitatem totius corporis 1. Cor. III. 22. coll. Eph. IV. 16. Unde huic magisterio perpetuo, indefectibili, et infallibili ex ipsa Christi institutione respondet perpetua « obedientia fidei » in credentibus (th. IV.). Ergo sicut Spiritus Sanctus praedicationem et testificationem in unitate pastorum et doctorum conservat semper immunem ab errore; ita per hanc ipsam infallibilem testificationem docentium conservat semper immunem ab errore fidem discentium, qui per fidei obedientiam manent in consensione et communione cum consententibus pastoribus: Christus sententia Patris, Episcopi per fines terrarum (coniuncti per vinculum et glutinum unitatis) in sententia Christi, fideles in sententia Episcoporum (th. VIII. n. I.).

2°. Argumentum ductum ex fine charismatum in successione apostolica et ex relatione auctoritatis docentium ad obedientiam fidei in discentibus generatim spectatum possumus considerare distinctius ex ipsis verbis Christi et Apostolorum. De apostolatu ac munere divinitus commisso praedicandi et docendi Christus et Apostoli numquam sermonem habent, quin simul considerent illi respondentem fidem ac professionem credentium tamquam scopum et effectum, ad quem illud ordinatur; sicut vicissim hanc fidem et professionem exhibent in connexione cum praedicatione tamquam cum sua conditione et causa (partiali utique, ministeriali et externa cf. 1. Cor. III. 4-9.). Si quando fidem et professionem spectant in connexione cum gratia interna utpote causa praecipua, huiusmodi testimonia abstrahunt quidem a gratia externa praedicationis, non vero eam excludunt, cum iuxta universalem et ordinariam oeconomiam a Christo institutam gratia interna invisibilis connexa sit cum gratia externa visibili auditus fidei. Est hic divinus velut sorites: salutifera professio et invocatio, fides, auditus fidei, praedicatio, divina missio Apostolorum eorumque successorum, denique verbum Christi revelatum. « Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo; hoc est verbum fidei, quod praedicamus.... Omnis enim quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt, aut quomodo credent ei, quem non audierunt, quomodo autem audient sine praedicante, quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur?... Ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi » Rom. X. 8-17. Itaque sunt gentes edoctae servare omnia quaecumque mandavit Christus, sed quatenus ex altera parte sunt missi a Christo praedicantes et docentes, quibuscum Christus est omnibus diebus Matth. XXVIII. Rogat Christus oratione quae effectu carere nequit, ut omnes unum sint in Patre et in Filio; sed unum sint credituri per verbum Apostolorum Io. XVII. 20. 21. Unum corpus et unus Spiritus, in una spe vocationis; sicut unus Dominus ita una fides, unum baptisma; sed ad hanc unitatem perpetuo efficiendam et conservandam, « ad consummationem (καταρτισμὸν) articulatam dispositionem et perfectionem) sanctorum, ad aedificationem corporis Christi, ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae, » in hunc inquam finem ipse instituit munera tum extraordinaria in prima fidei revelatione, tum ordinaria ad fidei conservationem et propagationem. « Ipse dedit quosdam quidem Apostolos... alios autem pastores et doctores... donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis Christi » Eph. IV. 4-14. Portae inferi non praevalebunt adversus Ecclesiam; sed hoc efficit Christus per aedificationem eius super petram, et quatenus tota petrae innititur et a petra continetur Matth. XVI. 18.

Non opus est, ut eandem operationem Spiritus Sancti in universam Ecclesiam per ministerium successionis apostolicae confirmemus ex unanimi doctrina ipsorum custodum depositi inde ab aetate apostolica, cum haec demonstratio ex superioribus huc facile transferri possit. Vide th. VIII. IX. n. II.

Spiritus itaque veritatis adest toti fidelium coetui « non sinens Ecclesias aliter intelligere, aliter credere quod ipse per Apostolos praedicaverat; » sed hoc exsequitur suavi providentia per visibile ministerium pastorum et doctorum. Pastoribus in communione et consensione spectatis adest Spiritus veritatis inducens in omnem veritatem ut immediatum principium ad conservationem catholici intellectus; et per horum ministerium ut per gratiam externam, quacum nectitur tamquam elementum longe praecipuum unctio et gratia interna, idem Spiritus veritatis est principium efformandi et conservandi infallibiliter « conscientiam fidei » in grege adunato pastoribus. Hinc intelligitur, divinas promissiones quibus declarantur charismata et munera pastoribus propria, nominatim munus et charisma infallibiliter docendi (cf. th. V.), referri quidem immediate et tamquam ad subiectum, ad solos Apostolos eorumque successores; sed mediate et tamquam ad finem, pertinere ad utilitatem ac fructum totius Ecclesiae.

3°. Hinc porro Spiritus Sanctus quatenus est principium internae gratiae et unctionis ad credendum verbum et ad servandum mandatum Dei ab authentico magisterio propositum, non iam pro diversitate munerum hierarchicorum sed indiscriminatim promissus est fidelibus, « dividens singulis prout vult ».

Si quando ergo interna haec gratia dicitur doctrina, revelatio, testimonium, huiusmodi locutiones non ad exclusionem gratiae externae et authenticae praedicationis, sed immo cum huius adsignificatione intelligendae sunt. Ita intelligitur illud 1. Io. II. 20-27: « Nunc antichristi multi facti sunt... ex nobis prodierunt sed non erant ex nobis... Sed vos unctionem habetis a Sancto et nostis omnia. Non scripsi vobis quasi ignorantibus veritatem, sed quasi scientibus eam... Vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat... Haec scripsi vobis de his, qui seducunt vos. Et vos unctionem quam accepistis ab eo, maneat in vobis, et non necesse habetis, ut aliquis doceat vos; sed sicut unctio eius docet vos de omnibus, et verum est et non est mendacium. Et sicut docuit vos, manete in eo. » Qui docet est ipse Christus; docet autem dupliciter, per unctionem scilicet gratiae internae, et per verbum externum propositum ab iis qui legatione pro Christo funguntur, inter quos est ipse Ioannes, qui sane ad docendum praedicavit evangelium, et ipsam hanc epistolam fecit ad docendum². Hinc in eodem ipso loco Apostolus cum gratia illa interna coniungit ministerium externum: « vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat; » et in exordio huius ipsius epistolae: « quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris... testamur et annuntiamus vobis » I. 1-5. Videlicet praedicatione externa supposita fideles unctionem habent a Sancto, et docti sunt et norunt omnia; quae omnia sunt illud ipsum, quod audierunt ab initio et in quo permanere iubentur. Unde Ioannes quidem scripsit et hanc epistolam et Evangelium quasi iam scientibus veritatem (vide supra th. VII. n. II. 3io), scripsit tamen ad docendum et velut ad subsidium praedicationis. At doctores, a quibus fideles « non necesse habent » doceri, sunt docentes nova contraria illis, quae audierant ab initio; hos ergo fugere et repellere iubentur fideles, ut conservent unctionem quam acceperunt per internam gratiam cum praedicatione externa Apostolorum. « Haec scripsi vobis de his, qui vos seducunt. Et vos unctionem quam accepistis ab eo, maneat in vobis, et non necesse habetis ut aliquis doceat vos. » Uno verbo dici potest: in unctione praedicatio apostolica includitur, praedicatio haeretica excluditur.

Modo non dissimili intelligi debent illa prophetica: « Et ponam... universos filios tuos doctos a Domino »³ Is. LIV. 13, quae Christus Dominus ipse Io. VI. 45. explicat de necessitate gratiae internae coniungendae cum externa praedicatione, etiam quando haec procedit ex ipso divino eius ore. « Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum... Est scriptum in prophetis: et erunt omnes docibiles Dei (διδακτοι θεου); omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. » Videlicet ut character proprius novi Testamenti declaratur gratia interna et sanctitas theologica in comparatione cum oeconomia Mosaica, quae, quatenus peculiaris uni populo Israel, erat externa et ad iustitiam legalem. Non tamen ideo ministerium externum in novo Testamento excluditur, aut singulis revelatio promittitur immediate a Deo citra causas ministeriales proposita; sicut vicissim in oeconomia externa veteris Testamenti non excludebatur, sed imo supposita et inclusa intelligi debet gratia et sanctificatio interna ⁴.

Ita etiam secundum analogiam fidei et totius novae oeconomiae aliunde manifestissimae explicari debet oraculum alterum Ieremiae. « Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum; non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum quod irritum fecerunt... Sed hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus: dabo legem meam in visceribus eorum et in corde eorum scribam eam, et ero eis in Deum et ipsi erunt mihi in populum; et non docebit ultra vir proximum suum et vir fratrem suum dicens: cognosce Dominum; omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus » Ierem. XXXI. 31-34. Confertur hic id quod praevalet in antiquo pacto, scriptio scilicet in tabulis lapideis atque oeconomia externa et temporaria cum eo, quod praevalet in novo Testamento, cum scriptione nimirum in cordibus per gratiam (non exclusa sed inclusa praedicatione per legatos Dei)⁵, cum oeconomia sanctificationis internae et numquam desitura. Ita comparate ad vetus Testamentum etiam intelligi debent non autem seorsum et absolute urgeri ultima verba: « non docebit ultra vir proximum suum... omnes enim cognoscent me, » si ea restringantur ad hoc stadium, in quo Ecclesia adhuc « per fidem ambulat nondum per speciem. » Quoniam vero saepe in Scripturis propheticis verba eadem sensu minus pleno referuntur ad inchoationem nondum perfectam, sensu autem plenissimo significant consummationem perfectam, possunt cum Augustino ultima incisa prophetiae protendi ad Ecclesiam consummatam in visione beatifica, ad ἐπίγνωσιν in qua omnes « cognoscent, sicut et cogniti sunt » 1. Cor.XIII.12. « Nunc certe, ait Augustinus (de Spirit. et littera n. 37-41), iam tempus est Testamenti novi, cuius per prophetam facta est promissio per haec verba, quae ex illa prophetia commemoravimus. Cur ergo adhuc dicit unusquisque civi suo et fratri suo, cognosce Dominum?... Cum ergo nunc ista praedicatio usquequaque crebrescat, quomodo tempus est novi Testamenti... nisi quia eiusdem Testamenti novi aeternam mercedem, id est ipsius Dei beatissimam contemplationem promittendo coniunxit? »

Comparatio itaque pro stadio fidei in novo Testamento habet triplicem terminum: a) cognitio erit universalior extensione et longe amplior intensione; b) doctrina potior erit interna per gratiam quam externa: « neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus » (1. Cor. III. 7.); c) doctrina ipsa externa non merum hominem primum promulgatorem, et ab eo (licet auctoritate divina) institutos homines habebit ulteriores propagatores; sed eius primus promulgator visibilis erit Deus-homo, qui per ministerium legatione fungentium pro ipso, continuabit praedicationem omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. « Multifariam multisque modis Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio » Heb. I. 1. « Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo eius tamquam famulus in testimonium eorum, quae dicenda erant; Christus vero tamquam Filius in domo sua » Heb. III. 5. Porro « quid est Apollo, quid vero Paulus? Ministri eius, cui credidistis... Dei enim sumus adiutores (συνηργοί), Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis » 1. Cor. III. 4. 5. 9. His addi potest d) sensus plenior, quod ipsa visio Dei facie ad faciem pertinet ad promissionem et mercedem novi Testamenti.

II. Pars altera theseos sequitur ex demonstrata priori. Profecto enim consensus fidelium in aliquam doctrinam tamquam dogma divinitus revelatum, est argumentum ac criterium revelationis et Traditionis divinae eo ipso, quod Spiritus veritatis totum fidelium coetum conservat semper immunem ab errore fidei adverso, licet id praestet per ministerium authentice docentium. Praeterea huiusmodi consensus non posse continere errorem in fide ex eo etiam constat, quod universus populus christianus aliquam doctrinam non potest credere revelatam, quin is sit catholicus sensus et intellectus totius Ecclesiae, ut tum per se evidens est, tum patet ex coniunctione plebium cum Episcopis (p. 66.), tum ex officio pastorum longe praecipuo prospiciendi integritati fidei. « Ecclesia enim Dei inter multam paleam multaque zizania constituta, multa tolerat; et tamen quae sunt contra fidem vel bonam vitam, non approbat nec tacet nec facit » Aug. ep. 55. n. 35. al. 119. ad Ianuar. Hinc solent ss. Patres absurditatem hypothesos quod totus populus christianus in rebus fidei errasset, assumere tamquam argumentum notissimum ad demonstrandam veritatem doctrinae antiquae et falsitatem doctrinae novae. Si novitates ab haereticis inductae et antiquitati contrariae recipiantur, « necesse est (ita argumentatur Vincentius Lirinensis ab absurdo), ut omnes omnium aetatum fideles, omnes sancti, omnes casti, continentes, virgines, omnes clerici, levitae et sacerdotes, tanta confessorum millia, tanti martyrum exercitus, tanta urbium, tanta populorum celebritas et multitudo, tot insulae, provinciae, reges, gentes, regna, nationes, totus postremo iam paene terrarum orbis per catholicam fidem Christo capiti incorporatus, tanto saeculorum tractu ignorasse, errasse, blasphemasse, nescisse quid crederet, pronuntietur » Commonit. c. 33. Simillimis verbis idem argumentum versant Tertullianus Praescript. c. 29; Athanasius de Synodis n. 4; Gregor. Nazianzenus ep. 2. ad Cledon. T. II. p. 97. Hinc ipsemet summus Pontifex Pius IX tamquam proximam praeparationem ad dogmaticam definitionem immaculatae conceptionis B. V. M. inter cetera etiam postulavit ab Episcopis orbis terrarum, ut ipsi indicarent, « quae esset suorum fidelium erga immaculatam Deiparae conceptionem pietas, et devotio; » atque inter cetera divinae traditionis ab eodem SSmo Domino Nostro numeratur « singularis catholicorum Antistitum ac fidelium conspiratio » (in Bulla « Ineffabilis »). Cf. Gregor. de Valentia de Fide disp. I. q. 1. P. 7. §. 47; Analys. Fidei l. VIII. c. 9; Bellarmin. de Ecclesia l. III. c. 14; Suarez de Fide disp. V. sect. 6.

Per se patet, consensum plebis christianae debere esse certum et clarum, ut ex eo argumentum pro Traditione totam suam vim obtineat. Si consensus in doctrinam tamquam in dogma revelatum ambiguus sit, potest quidem ac debet plus minusve eius ratio haberi, per se tamen solus non sufficit ad certum iudicium ferendum. Pariter manifestum est, ad huiusmodi plebis christianae consensum appellari non posse nisi in iis capitibus, quae vel in explicita fidelium cognitione versantur vel certe in publica et constanti aliqua praxi et consuetudine continentur; quis enim posset demonstrari consensus in doctrinis aliis subtilioribus, quae a multitudine fidelium implicite solum creduntur in fide pastorum et doctorum ⁶? In comprobandis autem doctrinis quae catholicam eamque explicitam intelligentiam multitudinis fidelium non fugiunt, magna confidentia etiam in controversiis contra haereticos ad illum consensum et ad robur consuetudinis provocatum est. Ita e. g. Basilius (de Spiritu Sancto c. 29.) ait de Origene: « non sanas habet in omnibus de Spiritu Sancto opiniones, nihilominus et hic veritus consuetudinis robur pias voces emisit de Spiritu Sancto. » Augustinus ex consensu multitudinis adversus Pelagianos et eorum reliquias probat effectum Eucharistiae (de Peccator. merit. et remiss. l. I. n. 34.); effectum baptismi in parvulis (serm. 294. n. 14. 17.); peccatum originale (ibid. et contr. Iulian. l. I. n. 31. 32.); necessitatem gratiae ad initium fidei et ad perseverandum (de Dono persever. n. 63.). Cum conquestus esset Iulianus, quod contra Pelagianam doctrinam tantummodo opponeretur « murmur » populi; ostendit Augustinus (contra Iulian. l. c.) gravitatem huius testimonii. « Et ipse populus adversus vos propterea murmurat, quia non est talis quaestio, quae possit etiam cognitionem fugere popularem. Divites et pauperes, excelsi atque infimi... noverunt, quid cuique aetati in baptismate remittatur... Quasi parva sit istius veritatis assertio, quod in hoc fidei firmissimo et antiquissimo fundamento ipsa toto orbe diffusa non a se discrepat multitudo! » Vide Stapleton l. XI. c. 4.

Corollarium. Dictum celebrare s. Hilarii (contr. Auxentium n. 6. T. II. p. 597.): « sanctiores sunt aures plebis quam corda sacerdotum, » illum tantummodo sensum habet sanctissimum et desideratissimum, ut a populo communio et consensio cum sacerdotibus in unitate et consensu Ecclesiae manentibus praeferatur doctrinae sacerdotum ab unitate et communi fide lapsorum; esset autem absurdissimum, si corda sacerdotum sumerentur infinite, vel populi constituerentur iudices sacerdotum. Ordine enim prorsus inverso corda sacerdotum, conscientia fidei et intellectus catholicus pastorum in unitate Ecclesiae manentium, sunt causa ministerialis et organon, quo Spiritus veritatis sanctas format aures populi, sensum scilicet et intellectum catholicum eorum, quorum est audire et discere et praestare « obedientiam fidei » ὑπακοὴν τῆς πίστεως Rom. I. 5. Potest quidem accidere, ut Episcopi etiam multi etiam integrarum provinciarum a fide deficient, et tamen maior pars gregum fidelium in orthodoxa professione constans praeferat communionem et consensionem cum successione apostolica, quae permanet in consensu et communione cum centro unitatis i. e. cum Sede Petri; non tamen potest fieri, ut deficiat universus episcopatus, et ut hic non maneat sub assistentia Spiritus Sancti organon conservandae Traditionis, per quod ut per magisterium ordinarium externum idem Spiritus communionem et fidem catholici populi contineat et conservet. Ut autem hoc verum sit, non necessario semper requiritur, ut episcopatus universus eximio ardore ac studio professionem orthodoxam contra adversarios defendat ac tueatur; sed sufficere potest eius constantia in semel tradita doctrina, qua ipsa constantia manet vivens norma dirigens et vinculum unionis pro populo catholico. Hoc unum est, quod factis historiae ecclesiasticae nominatim ex historia invalescentis Arianismi saeculo IV° ad summum suaderi posset; non autem illud quod anonymus auctor dissertationis « de consulendis fidelibus in rebus christianae doctrinae » ⁷ ex illa historia deduci posse putavit: « Ecclesiam docentem non esse quovis tempore instrumentum activum infallibilitatis Ecclesiae. » Immo exilia tot Episcoporum catholicorum, eorum adversus Arianos constantia, fidelis populi fuga ab Episcopis intrusis et communio cum exulibus; relatio Sozomeni, perseverantiorem fuisse populum in urbibus, quarum Episcopi fortiores erant et in fide constantiores (Soz. VI. 21.), comminatio populi Antiocheni fraudes Episcopi Ariani Leontii manifestandi Episcopis occidentalibus (Theodor. H. E. II. 24.) et facta alia, quae omnia refert ipsemet auctor anonymus dissertationis, demonstrant etiam eo tempore « Ecclesiam docentem fuisse instrumentum activum infallibilitatis Ecclesiae ».