Tractatus de divina traditione et Scriptura

1. In ordine ontologico exstat connexio, dependentia, et relatio entium inter se. Generalissima significatione nominum possumus pro re praesenti revocare omnes relationes ad connexionem causae ac principii cum effectu et principiato. Unde etiam in ordine cognitionis veritates, seu entia quatenus cognoscibilia, mutuo nectuntur, ut a cognita veritate una ad cognitionem alterius mens humana progredi possit. Causa enim secundum suam perfectionem spectata continet in se effectum saltem in potentia, et quatenus est causa univoca h. e. operans secundum perfectionem naturae ad producendum effectum homogeneum et eiusdem rationis cum ipsa, eius perfectio determinat simpliciter perfectionem effectus; quando vero est causa aequivoca h. e. non agens secundum totam perfectionem virtutis et producens effectum heterogeneum ac diversae rationis a se ipsa, eius perfectio quadamtenus determinat perfectionem effectus. Porro causa necessaria, et causa quatenus est in actu quamvis non necessario agens, nectitur cum existentia effectus; causa vero in potentia et non necessario agens cohaeret cum possibilitate effectus. Vicissim perfectio effectus nectitur cum perfectione causae, et effectus existens cum existentia causae ac seriei causarum usque ad primam, quae non habet causam. Hinc in ordine cognitionis potest effectus cognosci ita, ut intelligatur eius nexus et relatio ad causam, et supposito hoc nexu ex cognita natura et perfectione effectus cognoscatur perfectio causae, quantum haec ex illo nexu et ex perfectione effectus manifestatur; vicissim et causa potest in sua perfectione et formali ratione ita cognosci, ut cognoscatur eius nexus cum effectu, et ex eius perfectione et actione cognoscatur propria ratio et perfectio effectus. Quod dicimus de causa efficiente, suo modo valet de causa formali in ordine ad ea quae ab ipsa pendent, et de causa finali in ordine ad ea, quae sunt ad finem, et generatim de quavis relatione principii ad principiatum.

Dum ratio humana ex eo, quod est solum in cognitione prius sed ontologice posterius, cognoscit illud quod est ontologice prius et solum in cognitione posterius, dicitur cognitio a posteriori. Cognitio a priori descendit ab eo, quod tum in esse tum in cognitione prius est, ad cognitionem posterioris.

Quatenus causa seu principium est medium, ex quo cognoscitur effectus seu principiatum vel vice versa; in summa quatenus una veritas est obiectum formale, sub quo manifestatur et cognoscitur altera, cognitio est mediata. Facultas autem mentis quatenus pertingit ex una vel pluribus veritatibus cognitis ad alias cognoscendas, specifice ratio vocatur saltem apud scriptores ante hanc nostram aetatem, ut iam supra dictum est. Cf. S. Th. 1. q. 79. a. 8.

2. Cognitio eorum quae pendent ab aliis tamquam causis et principiis in ordine ontologico, numquam est perfecta nec menti cognoscenti plene satisfactum est, nisi cognoscantur ex ipsis suis causis et principiis. Tum vero non iam solum causae et veritates quae sunt cognoscendi medium in quo, ut vocant, sed ipsi effectus et veritates ex principiis intellectae cognoscuntur in se ipsis et secundum intestinam suam rationem. Quo vero altiores causae usque ad supremam cognoscuntur, et quo plenius ex ipsis cognoscuntur dependentes effectus et consequentia, eo perfectior est cognitio.

Cognitio ex causis a veteribus proprie dicitur scientia. Haec si sit scientia ex causis altissimis, ex quibus pendent omnes ordines scibilium, adeoque si sit scientia ex eminenti universalitate principiorum, quae sub se velut norma continent principia inferiora particularium scientiarum, nomen habet sapientiae.

« Verum est dupliciter considerabile, ait s. Thomas, uno modo sicut per se notum, alio modo sicut per aliud notum. Quod autem est per se notum, se habet ut principium et percipitur statim ab intellectu et ideo habitus perficiens intellectum ad huiusmodi veri considerationem vocatur intellectus, qui est habitus principiorum. Verum autem quod est per aliud notum, non statim percipitur ab intellectu sed per inquisitionem rationis, et se habet in ratione termini. Quod quidem potest esse dupliciter; uno modo ut sit ultimum in aliquo genere, alio modo ut sit ultimum respectu totius cognitionis humanae. Et quia ea quae sunt posterius nota quoad nos, sunt priora et magis nota secundum naturam... ideo id quod est ultimum respectu totius cognitionis humanae, est id quod est primum et maxime cognoscibile secundum naturam. Et circa huiusmodi est sapientia, quae considerat altissimas causas... Ad id vero quod est ultimum in hoc vel illo genere cognoscibilium, perficit intellectum scientia; et ideo secundum diversa genera scibilium sunt diversi habitus scientiarum, cum tamen sapientia non sit nisi una » S. Th. 1. 2. q. 57. a. 2.

Advertes ex his obiter, quomodo Deus etiam hoc sensu sit ipsa sapientia (ἡ αὐτοσοφία), quatenus nimirum in sua essentia ut in suprema ratione intuetur totam amplitudinem, omnes ordines, et omnes relationes cognoscibilium. Omnis vero creata sapientia est divinae illius quaedam assimilatio et participatio (vide Lessium de Perfection. divin. l. IV.). In Deo non est sicut in nobis sapientia rationis progredientis ab intellectis causis ad intelligendum effectus et quidquid a causis et principiis pendet; sed est sapientia intellectus omnia intuentis in sua ipsius essentia ut repraesentatione omnis veri; non autem intuentis solum ut est omne verum in divina essentia tamquam in suprema ratione, sed etiam ut est in se ipso (cf. Tract. de Deo th. XXXVI-XXXIX.).

3. Omnes illi qui assumunt, modum nostrae cognitionis esse perfectissimum, et eius ordinem inde a primis suis initiis respondere ordini ontologico cognoscibilium, eo ipso etiam statuunt, primam inchoationem ac progressum cognitionis nostrae incipere ab immediata intuitione entis absoluti, quod est suprema causa et ratio omnium cognoscibilium; et consequenter sub ratione et per ideam entis absoluti omnium primam cognosci a nobis, quidquid cognoscimus. Cum vero ex una parte ens absolutum immediate in se intellectu conspici non possit, quin propter ipsam suam simplicitatem conspiciatur secundum omnem perfectionem ut in se est (Tract. de Deo th. XVII.), et cum ex altera parte prorsus evidens sit, illam rationem entis quam primum cognoscimus, ex qua progredimur ad omnes gradus entis cognoscendos, et sub qua omnia cognoscimus, esse ens abstractum universale; sane periculum imminet, ne ens absolutum intensione perfectionis infinitum, unum ac singulare, et eminens super totam rationem entis, quam nos naturaliter immediate in se ipsa cognoscere possumus, confundatur cum ente universali, intensione perfectionis omnium quae cogitari possunt minimo, utpote quod abstractissimum unica constet nota (Tract. de Deo th. XXIV.). Cf. Concil. Vatican. Constit. de Fide cap. 1. can. 3. 4.

Modus itaque nostrae rationalis cognitionis non ita habet, ut ab altissima causa incipiat et ex ea progrediatur ad intelligenda cetera, quae ab illa causa suprema pendent; sed imo quae sunt ontologice posteriora, sunt priora in cognitione nostra. Ex phaenomenis et operationibus primum intelligimus substantiam eis substantem, ex effectibus causam, ex sensibilibus incipit progressus cognitionis ad supersensibilia, ex inferioribus ad superiora quadamtenus intelligenda. Maxime vero ipsam primam causam non nisi a posteriori, quatenus in effectibus et in omnibus ab ipsa pendentibus sese manifestat, possumus naturali lumine rationis cognoscere. Ex cognita realitate posterioris, possumus cognoscere realitatem prioris, ex existentia effectus existentiam causae; perfectio autem et quidditas causae ex effectu eatenus solum cognoscitur, quatenus perfectio actionis transeuntis seu effectus eam manifestat. Ubi ergo effectus est aequivocus h. e. alterius plane rationis, ac est essentia causae, cognitio causae ex effectu, quid illa sit, non potest esse nisi imperfecta concludendo ex perfectionibus praecognitis effectus vel actionis ad perfectiones analogas sed eminentes ipsius causae (Tract. de Deo th. X. sqq.). Insuper effectus ipsi et ea quae a causis pendent, non perfecte cognoscuntur, ut menti plene satisfactum sit, quamdiu non cognoscuntur ex suis causis.

Haec igitur cognitio a posteriori, quamdiu unice in ea sistitur, imperfecta quidem in ratione scientiae, necessaria autem est scientiae humanae inchoatio; potest tamen sine dubio simpliciter appellari scientia, licet hoc nomen ei competat sensu minus stricto quam cognitioni ex causis. Cognita autem saltem aliquatenus iam causa ex effectu, potest ratio ipsa diligentiori consideratione perfectionum causae proficere ad cognitionem earundem profundiorem, ex eis progredi ad cognoscendas alias, et denique regredi ac velut descendere ad scientiam effectuum ex causis. Vide S. Th. in Boëth. de Trin. lect. 2. q. 2. a. 1. solut. 3.

Ex dictis etiam patet, quomodo rationalis cognitio mediata, ubi una veritas intellectui manifestatur per alteram, sit tamen cognitio ex rationibus internis. Lumen enim rationis unam veritatem quae ei est principium cognitionis, ita intelligit, ut simul videat eius intestinum nexum cum alia veritate, et hanc intelligat vi sua ex perspecto illo nexu interno cum veritate instar principii praecognita. Est tamen verum, magis in se ipso et ideo magis ex ratione intima cognosci effectum ex sua causa, quam causam ex effectu.