Tractatus de divina traditione et Scriptura

Quae hactenus de magisterio et ministerio conservandae Traditionis disputavimus, postulare videntur, ut distinctius principia saltem indicemus de subiecto et de obiecto potestatis infallibiliter docendi ac iudicandi. Plenior enim gravissimi huius argumenti expositio ac demonstratio pertinet ad alium sibi proprium tractatum de Ecclesia et de Romano Pontifice.

Principium I. Indefectibilitas in veritate fidei quae est una in catholicitate, seu infallibilitas in credendo divinitus promissa et collata est Ecclesiae universali, quae est « domus Dei, columna et firmamentum veritatis » 1. Tim. III. 15; « aedificata supra petram, et portae inferi non praevalebunt adversus eam » Matth. XVI. 18. Quidquid ergo universalis Ecclesia fide credit, id ex promissione et institutione Christi constat infallibiliter verum esse. Huius igitur infallibilitatis in credendo, quae etiam passiva dicitur, subiectum est ipsamet Ecclesia universalis.

Ecclesia in indefectibili veritate unius fidei a Spiritu Sancto conservatur per ministerium et magisterium authenticum, per pastores et doctores, quos Christus dedit in aedificationem corporis Christi (Eph. IV. 11. 12.), ad docendam Ecclesiam Dei cum auctoritate, cui debeat respondere tamquam effectus ex parte omnium fidelium consensus et « obedientia fidei » (cf. th. IV. n. 2°.). Propterea huic magisterio a se instituto Christus promisit et contulit infallibilitatem in docendo ¹ omnia, quae ipse Christus Spiritusque Sanctus docuerat.

Subiectum ergo huius infallibilitatis in docendo sunt illi omnes et soli, quibus ius est et officium divinitus commissum authentice docendi universam Ecclesiam.

1°. Ita infallibilis est Ecclesia docens, h. e. corpus pastorum et doctorum in unione, consensione, et subordinatione ad visibile caput Ecclesiae; idque a) in universali et consentiente praedicatione doctrinae de fide vel moribus; b) in solemnibus iudiciis seu definitionibus eiusdem doctrinae. Ecclesiae enim docenti sic constitutae dictum est: « Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes; baptizantes eos... docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis; et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi » Matth. XXVIII. « Et ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritus veritatis... ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis » (ἀ εἴπον ὑμῖν) Io. XIV. 16. 26. Vide th. V. cf. Zaccaria Antifebron. dissert. II. c. 12.

Istae namque promissiones non pertinent ad singulos successores Apostolorum, quia singuli non succedunt Apostolis in munere authentice docendi universam Ecclesiam, quod in Apostolis (excepto solo Petro capite Ecclesiae iugiter permansuro in suis successoribus) non erat ordinarium sed extraordinarium et ipsis personale; verum factae sunt promissiones corpori successionis apostolicae in communi, quatenus sunt Ecclesia docens. At Ecclesia docens non sunt, nisi quatenus uniti, consentientes, subordinati manent visibili capiti totius Ecclesiae.

Quare causa efficiens infallibilitatem docentis Ecclesiae sive in eius universali praedicatione sive in eius solemnibus definitionibus ac iudiciis est utique promissa assistentia Spiritus veritatis; sed conditio sine qua successores Apostolorum non sunt Ecclesia docens, et causa formalis per quam constituuntur in ratione docentis Ecclesiae, cui promissa est tutela Christi et assistentia Spiritus veritatis in docendo, est visibile caput Ecclesiae a Christo institutum et unio atque consensio membrorum cum hoc capite, sicut universim forma unitatis visibilis est ipsum visibile caput Ecclesiae. Hinc est, quod munus infallibiliter docendi ordinarium h. e. ad successores propagandum in Apostolis institutum, a Christo Domino declaratum est verbis, quae numquam ad singulos, sed semper ad totum collegium in unione cum Petro dirigebantur. Cf. th. V. VIII.

2°. Ex opposita ratione verba Christi, quibus Petro primatus et in primatu comprehensa infallibilitas magisterii promittitur et confertur, ipsum solum designant non tantummodo diserte distinctum a ceteris, sed etiam in relatione ad ceteros ab ipso confirmandos et pascendos. « Beatus es Simon Bar-Iona... et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam » Matth. XVI. « Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos... ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua: et tu aliquando conversus (ἐπιστρέψας) confirma fratres tuos » Luc. XXII. « Dicit Simoni Petro Iesus: Simon Ioannis diligis me plus his?.... Dicit ei: pasce agnos meos... pasce oves meas » Io. XXI.

Igitur Petrus munere ordinario pro se et pro singulis suis successoribus accepit a Christo potestatem et officium in fide et moribus pascendi et docendi universam Ecclesiam, ita ut haec ipsa potestas in Petro collata singulis eius successoribus exigat ex divina institutione « obedientiam fidei » et consensum totius Ecclesiae; et proinde infallibilitas totius Ecclesiae in credendo consistere non possit, nisi quatenus capiti Ecclesiae, successori Petri cum tali iure exigendi consensum fidei simul collata est infallibilitas in docendo; dum nempe doctrinam de fide vel moribus proponit definitiva sententia, quae totam Ecclesiam obliget ad « obedientiam fidei ». Subiectum igitur infallibilitatis est ipse successor Petri per divinam assistentiam, quae ei promissa est per se spectato, quatenus docet Ecclesiam, non autem sub conditione concurrentis iudicii aut consensus aliorum pastorum et doctorum, qui prae Pontifice ita docente Ecclesiam sunt pars nobilissima Ecclesiae aedificatae super hanc petram, ut portae inferi non praevaleant adversus eam, sunt fratres confirmandi, sunt oves pascendae; quamvis prae fidelibus maneat pastores et doctores ad ipsam doctrinam definitam eis authentice proponendam, docendam, defendendam.

« Revelatum dogma fidei est, Romanum Pontificem cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium Christianorum Pastoris et Doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam ipsi in beato Petro promissam ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor Ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit; ideoque eiusmodi Romani Pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae irreformabiles esse » (Definitio Concilii Vaticani Constit. I. de Eccl. Christi cap. 4.).

Corollarium 1. Subiectum infallibilitatis a Christo promissae ad definitiones doctrinae de fide vel moribus non est duplex adaequate distinctum; sed est tum visibile caput Ecclesiae per se spectatum, tum hoc ipsum visibile caput velut componens et informans corpus Ecclesiae docentis, quae ipsamet sic constituta (corpus cum capite) est infallibilis per assistentiam Spiritus veritatis. Hanc inadaequatam distinctionem in subiecto infallibilitatis indicat ipsa Vaticana definitio paulo ante descripta. Comparatur enim ibi infallibilitas Pontificis ex cathedra definientis cum infallibilitate definientis Ecclesiae ²; illa directe et data opera a Concilio declaratur, haec ut certa supponitur, et assumitur ut terminus comparationis. Si nimirum quaeratur de obiecto, quousque infallibilitas illa Pontificis extendatur, generatim ut norma constituitur infallibilitas Ecclesiae definientis: « Romanum Pontificem... ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor Ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit. »

Corollarium 2. Quidquid sive fide catholica credendum sive theologica certitudine tenendum est de extensione quoad obiectum infallibilitatis, si ea spectetur in definiente Ecclesia seu in generali Concilio; illud ipsum eodem modo credendum ac tenendum est de infallibilitate, si ea spectetur in Romano Pontifice ex cathedra loquente. Patet ex dictis, hoc ipsum definitum esse a Concilio Vaticano.

Corollarium 3. Consensus Ecclesiae antecedens potest quidem esse obiectivum medium, quo Pontifex perveniat in cognitionem doctrinae ut definibilis; sed non est per se et ex natura rei unicum et necessarium medium cognitionis; possunt enim doctrinae de fide vel moribus etiam ex aliis fontibus ac mediis cognosci definibiles, et possunt definiri quaestiones etiam intra fines Ecclesiae hactenus dubiae et controversae. Nullo autem modo huiusmodi Ecclesiae seu Episcoporum consensus sive antecedens aut concomitans sive subsequens, necessarius est per modum iudicii authentici concurrentis cum iudicio seu definitione Pontificis. Gallicana sententia hunc consensum Ecclesiae postulans velut necessarium ad infallibilitatem definitionum Pontificis ita, ut subiectum unicum infallibilitatis esset corpns Ecclesiae docentis, Pontifex nempe cum Episcopis, iam haeresis est directe et explicite damnata a Concilio Vaticano. Consensus tamen subsequens totius Ecclesiae semper est effectus definitionis Pontificis.

Corollarium 4. Secundum ipsius Concilii Vaticani declarationem Pontifex dicitur loqui ex cathedra, « cum omnium Christianorum Pastoris et Doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit. » Neque enim cathedra apostolica aliud est, quam supremum authenticum magisterium, cuius definitiva sententia doctrinalis obligat universam Ecclesiam ad consensum. Intentio haec definiendi doctrinam, seu docendi definitiva sententia et auctoritate obligante universam Ecclesiam ad consensum debet esse manifestata et cognoscibilis claris indiciis. Non tamen essentialis est forma aliqua determinata, quam Pontifex adhibere debeat ad hanc suam voluntatem manifestandam. Quamvis enim sint modi aliqui solemnes, qui ex sese exprimunt locutionem ex cathedra, et quibus proinde Pontifex numquam utitur nisi loquendo ex cathedra, cuiusmodi sunt Bullae dogmaticae; haec tamen forma non est essentialis et exclusiva ita, ut sine illa Pontifex tamquam omnium Christianorum pastor et doctor definire doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam eique oppositos errores eodem hoc modo damnare, atque hanc suam voluntatem manifestam reddere non possit.

Corollarium 5. In ipsis documentis Conciliorum et Pontificum, quibus certissime propositum est edere definitiones doctrinae, possunt et solent contineri plura, quorum definitio non intenditur; ut sunt obiter vel incidenter dicta, quae indirecte enuntiare solent, plerumque etiam argumenta allata ad probationem ipsius definitivae sententiae etc. Haec licet gravem habeant auctoritatem, non tamen sunt definitiones infallibiles.

Pariter possunt esse et sunt Pontificum documenta non solum privata sed omnino profecta ex munere pastorali, quibus circa doctrinam de fide vel moribus aliqua monere, suadere, iubere, reprehendere, prohibere propagationem alicuius sive opinionis sive erroris propositum est, quin intendant definitivam sententiam edicere, qua adstringatur tota Ecclesia; eoque ipso non est locutio ex cathedra. « Respondent enim saepe Pontifices ad privatas huius aut illius Episcopi quaestiones, suam opinionem de rebus propositis explicando, non sententiam ferendo, qua fideles obligatos esse velint ad credendum » Melch. Canus l. VI. c. 8. ad 7. In hunc censum merito referuntur e. g. duae epistolae Honorii I. ad Sergium Constantinopolitanum ³. Inter alia plura exemplum manifestissimum prostat in decreto Stephani I, de quo diximus th. VIII. n. II. In quaestione quae per se erat fidei, imperatum sane erat: « Nihil innovetur, nisi quod traditum est. » Sed nullo modo dici potest, definitionem fuisse ex cathedra; secus enim Cyprianum et reliquos Africanos ac orientales Episcopos, qui in eodem haerebant errore, Pontifex non retinuisset in communione catholica, nec opus fuisset ut quaestio « post Cypriani demum passionem » ad liquidum deduceretur, de qua re saepe ad Cypriani excusationem contra Donatistas agit Augustinus.

Dubium oriri posse de quibusdam documentis Pontificum, utrum contineant locutionem ex cathedra et definitionem doctrinae, non negamus; sed hoc idem accidit quandoque etiam circa documenta Conciliorum, cuius rei exemplum habemus in diversis sententiis, quae fuerunt et inter aliquos adhuc sunt de Instructione pro Armenis edita in Concilio Florentino, utrum quae ibi docentur nominatim de materia et forma sacramentorum, sint definitiones dogmaticae, an solum instructiones in praxi observandae. Si quando huiusmodi dubia incidunt, recte mentem theologi, « in hac re diiudicanda multum valere tum virorum sapientum iudicium tum (multo magis) Ecclesiae sensum et consensum » Tanner de Fide q. 4. dub. 6. n. 262.

Haec de subiecto infallibilitatis pro nostro scopo satis sint; ad nostram enim praesentem tractationem magis pertinet doctrina de infallibilitatis obiecto.

Principium II. Depositum christianae fidei stricto sensu acceptum complectitur ea omnia et sola, quae humano generi a Deo explicite vel implicite revelata sunt credenda, facienda, sequenda; seu quae manifestata sunt revelatione catholica (in distinctione a divinis revelationibus privatis) ad aeternam salutem humani generis.

Corollarium 1. In deposito fidei continentur tum doctrinae theoreticae de mysteriis et dogmatibus (in his etiam veritates, quae quatenus ratione cognoscibiles solent dici pertinere ad religionem naturalem); tum leges practicae (et in his etiam lex naturalis scripta in cordibus hominum ratione utentium); tum constituta quaedam fundamentalia, ut sunt Ecclesia, eius potestas, eius forma regiminis; tum instituta sanctificationis, consecrationis et cultus divini (sacramenta, sacrificium et alia plura): revelatus ac supernaturalis ordo dogmaticus, ethicus, iuridicus (τὰ τῆς πολιτείας), liturgicus.

Corollarium 2. Solae veritates a Deo revelatae, quando sufficienter propositae sunt, possunt ac debent credi fide divina; quia haec est assensus propter auctoritatem Dei revelantis.

Corollarium 3. In deposito fidei possunt obiective contineri et continentur veritates, quae non semper erant vel nunc adhuc non sunt sufficienter propositae. Huiusmodi igitur veritates semper quidem, ex quo tempore revelatae sunt, et pro omnibus fidelibus erant obiectum fidei implicitae, quae extenditur ad totum depositum revelationis; ante sufficientem propositionem tamen non erant aut sunt obiectum fidei explicitae, cuius obligatio pendet ab ipsa sufficienti propositione. Quamvis ergo post Apostolos nullum detur revelationis catholicae incrementum; locum tamen habet profectus in revelationis pridem completae explicatione et propositione. De hac re alibi dicetur.

Corollarium 4. Quae continentur in deposito revelationis, ea omnia semper, ubique, ab omnibus fidelibus credenda et credita sunt fide saltem implicita; non tamen omnia ita credita sunt aut necessario credenda fide explicita. Quamvis ergo certissime revelata censeri debeant ea omnia, quae semper, ubique, ab omnibus credita sunt fide divina explicita; absurdum tamen et toti fidei oeconomiae contrarium est dicere, ea sola contineri in deposito revelationis (infra th. XXIV.).

Principium III. Cum veritatibus revelatis connexae sunt et ad eas referuntur veritates aliae in se quidem non revelatae, sine quibus tamen ipsum depositum revelationis non posset in tota sua plenitudine rite custodiri, explicari, defendi.

Multa sunt per se ad philosophiam, ad philologiam, ad humanam empiriam pertinentia, sine quorum infallibili certitudine nec ipsa veritas revelata infallibiliter proponi et explicari, nec quid credendum sit, intelligi posset: « nisi rationales animas haberemus, credere non possemus. » Praeterea facta in se minime revelata frequenter ita supponuntur vel ipsi explicationi revelationis, vel erroribus huic oppositis, ut in quibusdam adiunctis dogma revelatum custodiri, contra erroneas detorsiones defendi, vel sine periculo applicari nequeat, quin iudicium de dogmate revelato vel de errore opposito comprehendat etiam huiusmodi facta in se non revelata. Huc pertinent facta quae dici solent dogmatica, quando quaeritur de genuino sensu textuum humanorum in determinatis libris, quatenus in eo contextu concordent vel opponantur deposito fidei; facta hagiographica verae sanctitatis et aeternae gloriae hominum defunctorum, qui solemni iudicio proponantur universae Ecclesiae cultu religioso prosequendi; facta deinde per se historica, e. g. legitima celebratio determinati Concilii; praeterea speciales quaedam dispositiones divinae providentiae, et universim « res ad generale bonum Ecclesiae pertinentes » (Encyclic. Quanta cura), e. g. si quaeritur de opportunitate vel morali necessitate politicae independentiae Summi Pontificis atque relationibus ad regna et nationes in ordine ad gubernationem Ecclesiae.

Corollarium 1. Depositum fidei non solum negatione veritatis revelatae ac haeresi, quantum in ipsa est, violatur; verum etiam potest oppugnari et in animo fidelium periculis obiici per errores contra veritates in se non revelatas, sed tamen connexas cum revelatis et eatenus theologicas.

Corollarium 2. Quamvis depositum fidei stricte sumptum non comprehendat nisi vera revelata, attamen depositum custodiendum in tota sua amplitudine cum omnibus suis munimentis et modis applicationis latius patet: « O Timothee depositum custodi, devitans profanas vocum novitates » 1. Tim. VI. 20.

Principium IV. Cui a Christo commissum est munus infallibiliter custodiendi depositum et illud tuendi adversus errores ingruentes, eius auctoritas infallibilis sub promissa assistentia Spiritus Sancti valet in primis ad custodiendas, proponendas, explicandas veritates quae stricto sensu ipsum depositum fidei constituunt, nempe ad veritates revelatas, ac proinde ad arcendos errores his directe oppositos seu ad condemnandas haereses. Haec infallibilitas ad ipsum revelatum dogma fundamentale fidei catholicae pertinet; atque hinc eius negatio non solum haeresis est, sed etiam radix omnium haereseon.

In hoc continetur atque inde immediate consequitur, infallibilitatem promissam ad custodiendum depositum extendi ad totam custodiendi depositi amplitudinem, h. e. ad veritates etiam in se non revelatas, quatenus cum revelatis cohaerent, et ad earum custodiam, propositionem, explicationem, defensionem requiruntur. Haec infallibilitatis extensio omnibus theologis consentientibus veritas est theologice ita certa, ut eius negatio error esset gravissimus vel ex plurium sententia etiam haeresis, quamvis hactenus explicite haereseos damnata non sit. Vide Card. de Lugo de Fide disp. XX. n. 106-114; Bañez 2.2. q. 11. a. 2. concl. 2; Suarez de Fide disp. V. sect. 6. n. 4. 5. 8; sect. 8. n. 4.

Corollarium 1. Non solum veritatis revelatae sed etiam veritatis connexae quatenus ad revelatam refertur, definitio ab infallibili magisterio dari potest infallibilis; eademque ratione non solum condemnari haereses, sed etiam inferiores censurae ferri possunt auctoritate infallibili sub assistentia Spiritus veritatis. Quod ergo doctrina non definitur tamquam in se revelata, seu quod errores non singillatim damnantur nota haereseos; sed vel nulla determinata censura vel censuris inferioribus vel in globo censuris pluribus proscribuntur: ob has causas per se spectatas sine gravi errore negari non potest vel factum definitionis canonicae aut locutionis ex cathedra, vel consequenter ipsius definitionis infallibilitas.

Corollarium 2. Constitutiones dogmaticas Concilii Constantientis contra articulos Wicleffi et Ioannis Hus confirmante Martino V; Leonis X. contra Lutherum (« Exsurge »); Clementis XI. contra Iansenianos (« Unigenitus ») etc. ubi sub diversis censuris in globo propositiones damnantur, pariterque Constitutionem Pii VI. contra Pistorienses (« Auctorem fidei »), ubi singillatim propositiones plurimae proscribuntur inferioribus censuris, nemini Catholico fas est negare esse definitiones infallibiles. Hoc autem corollarium etiam aliunde certum vicissim demonstrat veritatem principii positi, quia sine illo ipsum consequens consistere non posset.

Corollarium 3. Qualitas quae propositioni competere definitur, illi infallibiliter competit eo sensu et modo, qui in definiendo intenditur. Unde qui putant e. g. temerariam dici propositionem, quae contra graves rationes et contra gravem auctoritatem sine sufficienti fundamento asseritur, ii etiam aiunt, hanc qualitatem non autem per se falsitatem propositionis in censura temeritatis definiri. Hoc idem, non definiri falsitatem sed aliam damnabilem qualitatem propositionis, aeque affirmant quoad censuras, quibus notantur propositiones scandalosae, male sonantes, piarum aurium offensivae. Vide Card. de Lugo de Fide disp. XX. n. 114; Canum l. XII. c. 11. ad finem. Certe quando Concilium Viennense « opinionem (de infusione gratiae et virtutum in parvulis) tamquam probabiliorem duxit eligendam, » haec per se non est definitio veritatis sed solum maioris probabilitatis (cf. de Lugo l. c. n. 115-129.).

Corollarium 4. Infallibilitas Ecclesiae et Pontificis Romani creditur fide divina propter auctoritatem Dei revelantis; sententia quae per infallibilem definitionem Ecclesiae vel Pontificis proponitur ut vera, non tamen ut revelata, creditur propter revelatam auctoritatem proponentis. Unde hanc quam aliqui appellant fidem ecclesiasticam, possumus dicere fidem mediate divinam.

Principium V. Si Ecclesia est infallibilis in custodiendo deposito fidei saltem stricte sumpto, ac proinde in declarando vero sensu dogmatum revelatorum; eo ipso est infallibilis in iudicio de vero sensu, de intensione et extensione suae propriae auctoritatis et infallibilitatis seu, quod idem est, in iudicio de conditionibus et de obiectis, in quibus sibi divino iure competat auctoritas et promissa sit assistentia Spiritus veritatis. Haec enim auctoritas et infallibilitas in se profecto est dogma revelatum.

Corollarium. Contradictionem involvit admittere infallibilitatem Ecclesiae in dogmatibus revelatis, et simul auctoritatem definitionis quae supponatur actu existens, negare eo, quod res definita non pertineat ad dogmata revelata. Si enim Ecclesia vel Pontifex loquens ex cathedra actu definit veritatem in se non revelatam, eo ipso exercite etiam definit extensionem suae infallibilitatis ad huiusmodi veritates. Definit ergo vim ac verum sensum dogmatis revelati, cuiusmodi certe est infallibilitas Ecclesiae et Pontificis. Atqui adversarius ipse admittit auctoritatem infallibilem ad definiendum verum sensum dogmatum revelatorum. Ergo in hypothesi existentis definitionis ex suis principiis admittat necesse est extensionem infallibilitatis etiam ad veritates in se non revelatas; eandem vero simul negat. Ergo contradictio inter principium et conclusionem est manifesta⁴.

Principium VI. Sicut ex ipsius revelationis principiis ut ab Ecclesia intelliguntur et declarantur, certum est, ad eius infallibile magisterium pertinere veritates et eius infallibili iudicio subiici errores solum in ordine ad custodiendum depositum religionis christianae, atque ad eam in fidelibus tuendam et promovendam; ita aeque certum est, in plerisque scientiis ut ab hominibus ex principiis mere naturalibus et ex fontibus non revelatis excoluntur et excolendae sunt, in philosophia potissimum tum theoretica tum practica, in iuris prudentia, in historia, geologia, ethnographia reperiri veritates, quae simul sunt revelatae vel cum revelatis connectuntur. Ratio est, quia revelatio continet non tantum veritates superrationales, sed multas ratione quoque et ex fontibus naturalibus cognoscibiles; seu aliis verbis, quia revelatio et disciplinae naturales in multis obiectum (materiale) habent commune. Pariter evidens est, in hisce disciplinis non quidem recto usu sed abusu rationis et ignorantia⁵ posse statui hypotheses tamquam principia, et posse deveniri ad conclusiones, quae veritatibus revelationis, sive per se rationalibus sive superrationalibus, vel simpliciter vel secundum aliquid adversentur, quae proinde (quia verum vero contradicere nequit) contineant errores ex principiis revelatis cognoscibiles et damnabiles.

Magisterium itaque Ecclesiae huiusmodi veritates docet et de huiusmodi erroribus iudicare potest infallibiliter non docendo scientias humanas ex propriis earum principiis, sed iudicando ex suis principiis⁶. Quare Ecclesia infallibilis numquam iudicat, et vi promissae infallibilitatis neque potest umquam Spiritus Sanctus permittere, ut definiendo iudicet sive de veritatibus sive de erroribus, nisi in ordine ad depositum custodiendum et ex munere divinitus iniuncto custodiae depositi.

Corollarium 1. Quamvis philosophia et ceterae disciplinae naturales principiis suis propriis nitantur, quae cognoscuntur vel quatenus cognoscuntur non ex revelatione et ex magisterio authentico Ecclesiae, sed ratione et ex fontibus naturalibus; magisterium tamen Ecclesiae potest et vero debet ex principiis revelationis praemonstrare errores cavendos, qui integritati et incolumitati depositi custodiendi adversantur. Catholici ergo scientiarum cultores hanc normam prae oculis habeant oportet ex praescripto rationis, ne incidant in errores; ex praescripto fidei, ne incidant in errores contrarios veritatibus fidei.

Corollarium 2. Qui se profitentur catholicos adeoque agnoscunt authenticum Ecclesiae magisterium, et nihilominus affirmant, philosophiam modo declarato subiectam non esse huic normae, per eandem impediri progressum scientiae, Ecclesiam debere relinquere philosophiae ut suos errores ipsa corrigat (Syllab. Pontific. prop. X. XI. XII. XIV.); ii postulant libertatem ad errores ampletendos per philosophiae abusum, et negant Ecclesiae ius ac officium prospiciendi integritati ac sanitati doctrinae fidei. Vide Concilium Vaticanum Constit. de Fide cap. 4 can. 2.

Principium VII. Sancta Sedes Apostolica cui divinitus commissa est custodia depositi, et iniunctum munus ac officium pascendi universam Ecclesiam ad salutem animarum, potest sententias theologicas vel quatenus cum theologicis nectuntur praescribere ut sequendas vel proscribere ut non sequendas, non unice ex intentione definitiva sententia infallibiliter decidendi veritatem, sed etiam absque illa ex necessitate et intentione vel simpliciter vel pro determinatis adiunctis prospiciendi securitati⁷ doctrinae catholicae (cf. Zaccaria Antifebronius vindicatus T. II. dissert. V. c. 2. n. 1.). In huiusmodi declarationibus licet non sit doctrinae veritas infallibilis, quia hanc decidendi ex hypothesi non est intentio; est tamen infallibilis securitas. Securitatem dico tum obiectivam doctrinae declaratae (vel simpliciter vel pro talibus adiunctis), tum subiectivam quatenus omnibus tutum est eam amplecti, et tutum non est nec absque violatione debitae submissionis erga magisterium divinitus constitutum fieri potest, ut eam amplecti recusent. Qui hanc distinctionem inter ultimam definitivam sententiam Pontificis loquentis ex cathedra et inter alias provisiones ac prohibitiones doctrinales negaret, cogeretur omnia edicta s. Sedis ad doctrinam quomodocumque pertinentia in uno eodemque censu definitionum ex cathedra habere, quod quidem ex historia ecclesiastica, ex praxi s. Sedis, et maxime ex studiosissima declaratione definitionis ex cathedra a s. Concilio Vaticano edita, manifesto falsum esse convincitur. Diligenter vero distinctio inter veritatem infallibilem et inter securitatem doctrinae animadvertatur, secundum eam namque in principio positam intelligenda sunt, quae in deductis corollariis dicuntur⁸.

Corollarium 1. Auctoritas magisterii a Christo instituti in Ecclesia, quoad rem de qua nunc agimus, dupliciter spectari debet: a) ut in singulis actibus est sub assistentia Spiritus Sancti ad infallibilem definitionem veritatis, seu ut est auctoritas infallibilitatis; b) velut extensive, ut magisterium idem agit auctoritate quidem pascendi sibi divinitus commissa, non tamen tota eius intensione (si ita loqui fas est) nec ultimatim definiendo veritatem, sed quantum necessarium aut opportunum et sufficiens visum fuerit ad securitatem doctrinae, quam possumus forte dicere auctoritatem providentiae doctrinalis.

Corollarium 2. Auctoritas infallibilitatis non potest a Pontifice communicari aliis velut suis ministris et suo nomine agentibus. Si quando igitur definitio infallibilis dicatur edita per aliquam sacram Congregationem Romanam, hic modus loquendi non est proprius; Congregatio enim in hac hypothesi se habet dumtaxat per modum consulentis, definiens autem est solus Pontifex. Debent ergo hic occurrere ea indicia, quibus supra diximus oportere intentionem Pontificis ex cathedra definiendi manifestam reddi.

Auctoritas inferior providentiae doctrinalis, ut eam appellavimus, non quidem independens sed cum dependentia a Pontifice, communicabilis est et ab ipso Pontifice communicatur maiori vel minori extensione quibusdam ss. Congregationibus Cardinalium. Unde etiam ss. Congregationum decisiones recte dici possunt et usu ecclesiastico dici solent decreta sanctae Sedis.

Ex dictis patet, omnem definitionem ex cathedra esse utique definitionem sanctae Sedis, quatenus nimirum tota intensione supremi magisterii agens « doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit »; non tamen omne decretum sanctae Sedis licet pertinens ad doctrinam esse definitionem ex cathedra; postremo definitionem ex cathedra, quae solius est Pontificis quatenus ipsi in beato Petro promissa est divina assistentia, numquam sensu proprio et genuino dici posse decisionem Pontificiae Congregationis.

Quod summus Pontifex sententias ss. Congregationum ratas habet et sua etiam suprema auctoritate confirmat, id non efficit definitionem ex cathedra, nisi ipse suum faciat atque ex sese edat decretum cum necessariis signis intentionis definiendi doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, ita ut sententia non amplius sit Congregationis tamquam iudicantis sed per modum dumtaxat consulentis. Hoc solum sensu praesertim post declarationem Concilii Vaticani admitti potest ac debet doctrina eorum theologorum, qui ut Cardenas et Lacroix etiam a Zaccaria historice citati (delle Proibizioni de' libri Append. §. 2. n. 6.) dixerunt, decreta doctrinalia ss. Congregationum si specialiter approbata fuerint a Pontifice, esse definitiones ex cathedra. Ne vero insistatur illi expressioni, sententiam Congregationis esse confirmatam suprema auctoritate Pontificis, advertatur supremam posse dici auctoritatem sive intensione exercitii sive in sua substantia; hoc altero modo Pontifex e. g. concedit indulgentias, privilegia, dispensationes, decernit servorum Dei beatificationes (citra ultimum definitivum iudicium) suprema potestate, quin ideo semper sit suprema intensio in exercitio huius potestatis. Ita ergo etiam non potest esse Pontificia confirmatio decreti doctrinalis, quin sit ex suprema auctoritate, quae nimirum est Pontificia; sed potest esse sine suprema intensione huius auctoritatis ac magisterii, quae reperitur in solis definitionibus ex cathedra.

Corollarium 3. Falsum est, auctoritatem propter quam possit et aliquando debeat praestari assensus intellectus, solam esse auctoritatem Dei revelantis vel Ecclesiae aut Pontificis infallibiliter definientis; sunt enim gradus assensus religiosi multiplices. In praesenti distinguendus est assensus fidei proprie et immediate divinae propter auctoritatem Dei revelantis; assensus fidei quam supra diximus mediate divinae, propter auctoritatem infallibiliter definientis doctrinam ut veram non tamen ut revelatam; assensus religiosus propter auctoritatem universalis providentiae doctrinalis in sensu, quem in expositione principii paulo ante declaravimus.

Nimirum non agitur in hoc assensu, quem dicimus religiosum, de doctrina vi decreti tenenda ut infallibiliter vera aut reiicienda ut infallibiliter falsa vel per aliam censuram infallibilis auctoritatis notata; hoc enim esset contra hypothesin. Nihilominus vi supremi et universalis magisterii tam sacra est auctoritas, ut ei licet non ex cathedra definienti doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, sed absque huiusmodi definitione praescritenti doctrinam aliquam sequendam vel non sequendam obedientia debeatur. Hanc obedientiam adversarii non negant quidem esse debitam, sed eam restringunt mere ad omissionem actuum externorum, atque adeo ad reverentiale silentium, « ne quis aliquam doctrinam doceat, imo etiam in aliqua materia scribat vel iudicium suum proferat; » numquam vero nisi per definitionem ex cathedra exigi posse « mentis obsequium, ita ut quis suam opinionem deponat et tam firma certitudine contrariam amplectatur, ut iuramento se illi adhaerere profiteatur » (dissert. Traiectensis p. 134.). Si quando vero sacra Congregatio, ubi nondum exstabat definitio ex cathedra, huiusmodi mentis obsequium postulavit, ut in causa Galilaei, «sacra Inquisitionis Congregatio potestatis suae limites excessit» (ibid. p. 133. citando D. Bouix de Papa T. II. p. 194.). Nos vero existimamus, huiusmodi iudicia etiam citra definitionem ex cathedra posse esse ita comparata, ut postulent obedientiam, quae includat mentis obsequium, non quidem ut credatur doctrina infallibiliter vera aut falsa (quemadmodum adversarius nostram sententiam intellexisse videtur); sed ut iudicetur doctrinam in tali iudicio contentam esse securam, et nobis non quidem ex motivo divinae fidei (propter auctoritatem Dei revelantis vel Ecclesiae infallibiliter docentis), attamen ex motivo sacrae auctoritatis ⁹, cuius munus indubitatum est prospicere sanitati et securitati doctrinae, mentis obsequio amplectendam ac contrariam reiiciendam. Neque enim hic agitur de illis decretis, quibus aliquando nihil aliud quam silentium iniungitur (ut e. g. factum novimus a Paulo V. in doctrina de auxiliis divinae gratiae), sed sermo est de decretis, quibus doctrina aliqua sequenda vel non sequenda praescribitur ¹⁰. Haec ergo iis ad quos pertinet, non tacenda solum sed in eo sensu et eatenus, quo sensu et quatenus praescribitur, docenda ac defendenda proponitur, in quo ipso includitur mentis obsequium. Cum porro in doctrina theologica, quae innititur vel cohaeret verbo Dei, locus proprius atque adeo ratio propria et praecipua, propter quam assensus praestatur, non sit intrinsecus perspecta veritas sed auctoritas proponens veritatem, illa sacra auctoritas providentiae doctrinalis vi muneris sui sufficientissimum est motivum, ex quo possit et si forma decreti id exigat, debeat pia voluntas imperare consensum religiosum seu theologicum intellectus (cf. infra in Appendice de habitudine rationis ad fidem cap. II.). Puto sententiam hactenus expositam niti validis argumentis.

a) Hanc doctrinam summus Pontifex Pius IX. in litteris scriptis 21. Decembris 1863. ad Archiepiscopum Monachiensem quarum initium est « Tuas libenter accepimus », verbis clarissimis complexus est. « Persuadere Nobis volumus, noluisse (eos qui conventui litterario Monachiensi adfuerant) obligationem, qua catholici magistri ac scriptores omnino adstringuntur, coarctare in iis tantum, quae ab infallibili Ecclesiae iudicio veluti fidei dogmata ab omnibus credenda proponuntur. Atque etiam Nobis persuademus, ipsos noluisse declarare perfectam illam erga revelatas veritates adhaesionem.... obtineri posse, si dumtaxat dogmatibus ab Ecclesia expresse definitis fides et obsequium adhibeatur. Namque etiamsi ageretur de illa subiectione, quae fidei divinae actu est praestanda, limitanda tamen non esset ad ea, quae expressis oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum, huiusque Apostolicae Sedis decretis definita sunt; sed ad ea quoque extendenda, quae ordinario totius Ecclesiae per orbem dispersae magisterio tamquam divinitus revelata traduntur, ideoque universali et constanti consensu a catholicis theologis ad fidem pertinere retinentur. Sed cum agatur de illa subiectione, qua ex conscientia ii omnes catholici obstringuntur, qui in contemplatrices scientias incumbunt, ut novas suis scriptis Ecclesiae afferant utilitates, idcirco eiusdem conventus viri agnoscere debent, sapientibus catholicis haud satis esse, ut praefata dogmata recipiant ac venerentur, verum etiam opus esse, ut se subiiciant tum decisionibus, quae ad doctrinam pertinentes a Pontificiis Congregationibus proferuntur, tum iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates et conclusiones ita certae, ut opiniones eisdem doctrinae capitibus adversae quamquam haereticae dici nequeant, tamen aliam theologicam mereantur censuram. »

Hoc argumentum auctor dissertationis Traiectensis (p. 136. seqq.) substituendo verbis sensum inauditum et ipsi contextui repugnantem eludi posse putavit. Pontifex, ait ille, primum loquitur de definitionibus dogmatum revelatorum, tum agens de decisionibus quae a Pontificiis Congregationibus proferuntur, intelligi voluit « solummodo illa decreta, quae suo nomine promulgata ut suas definitiones ex cathedra profectas, assensu absoluto quemcumque catholicum venerari oportet, » ita ut ergo in prima parte loci a nobis citati sermo sit de dogmatum definitionibus ex cathedra sub censura haereseos contra errores oppositos; in secunda parte « decisiones, quae a Pontificiis Congregationibus proferuntur, » intelligantur sola definitiones Pontificis ex cathedra loquentis, sed sub aliis inferioribus censuris. Hunc sensum putat dissertator insuper etiam ex eo confirmari, quod in litteris Pontificis decisiones a Pontificiis Congregationibus prolatae coniunguntur cum « iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates, » in quibus (ut noster oppugnator testatur) « Suarezius cum aliis Ecclesiam consentientem infallibilem esse docet ». Praeterea tertio censet, illum quem nos putamus sensum clarissimum litterarum ad Archiepiscopum Monachiensem, non esse genuinum, quia theologi ex una parte docent, non posse exigi mentis assensum nisi per definitionem infallibilem (p. 136), ex parte altera Card. Gotti negat omnino ipsum nostrum principium, quemadmodum (p. 156) adversarius citat: « decreta Congregationum in materia fidei et morum ex se et ut a Congregatione ipsa prodeunt, multi quidem sunt facienda, sed non praebent theologo firmum argumentum, » attamen « omnes in foro externo obedire tenentur ».

At vero doctrina Pontificis in litteris, de quibus agitur, omnino manifesta est. a) Quis quaeso in animum inducat, nomine « decisionum quae a Pontificiis Congregationibus proferuntur, » nullas comprehendi decisiones quae ab ipsis Congregationibus proferantur, sed solas definitiones ab ipso Pontifice ex cathedra prolatas? Decisiones quidem Congregationum possunt dici et saepe dicuntur profectae a s. Sede, a qua in ipsos illos sacros consessus derivatur iurisdictio et magisterium participatum (sensu superius explicato), et cuius sunt organa ac veluti membra assumpta ad universalem providentiam pastoralem et doctrinalem; eaedem, licet maneant iudicia edita a Congregatione et minime a Pontifice ex cathedra loquente, dicuntur etiam quandoque decisiones Pontificis, quatenus eas sua suprema auctoritate ratas habet et confirmat; sed profecto inauditum est, in stylo Curiae (ut vocant) et ab ipso Pontifice definitioni ex cathedra fieri appellationem decisionis, quae a Pontificia Congregatione profertur.

β) Inspiciamus contextum. Dixerant viri docti in suo conventu Monachii habito, « omnes catholicos in doctis suis commentationibus debere ex conscientia dogmaticis infallibilis catholicae Ecclesiae obedire decretis ». Pontifex laudat quidem hanc professionem veritatis, « quae ex catholicae fidei obligatione necessario oritur »; sed partim quo sensu intelligi debeat, partim eam solam non sufficere declarat. Nam primo « obligatio qua catholici magistri ac scriptores omnino adstringuntur, non coarctatur in iis tantum, quae ab infallibili Ecclesiae iudicio velut fidei dogmata ab omnibus credenda proponuntur. » Itaque necessarium est, sed non sufficit adhaerere iis, quae sive formali sive aequipollente iudicio infallibili Ecclesiae ut dogmata revelata proponuntur credenda fide catholica immediate divina. Subdit Pontifex secundo et distincto inciso, ad perfectam illam erga revelatas veritates adhaesionem, quae necessaria omnino est ad verum scientiarum progressum assequendum, neque sufficere, « si dumtaxat dogmatibus ab Ecclesia expresse definitis fides et obsequium adhibeatur ». Haec secunda sententia Pontificis non esset a priori distincta et omnino diversa, ut in litteris exhibetur, si hic dogmata ab Ecclesia definita eodem sensu, quo in antecedentibus dogmata fidei ab Ecclesiae iudicio proposita intelligerentur. Agitur ergo in hoc secundo inciso etiam de illis dogmatibus, quae non ut in se revelata definiuntur, cuiusmodi sunt illa e. g. contra Pistorienses et in multis aliis Constitutionibus non sub nota haereseos sed sub inferioribus censuris definita, quibus ex motivo infallibilitatis Ecclesiae seu Pontificis fides praestanda est mediate divina; hocque ipsum satis indicatur illa locutione, « fides et obsequium adhibeatur ».

Si ad scientias rite excolendas (de hoc enim Pontifex agit) non satis est prae oculis habere tum dogmata fidei ab Ecclesiae iudicio sive formali (per definitionem) sive aequipollente (per consensum) proposita omnibus credenda, tum dogmata illa quibus fides et obsequium adhiberi debet ob expressam Ecclesiae definitionem, licet definita non sint ut in se revelata; quid amplius viris catholicis « qui in contemplatrices scientias incumbunt, » superest praestandum? Hoc declarat Pontifex verbis, ex quibus superius citatis nostrum desumpsimus argumentum. « Sed cum de illa subiectione agatur (diversa ab actu fidei sive immediate sive mediate divinae), qua ex conscientia ii omnes catholici obstringuntur, qui in contemplatrices scientias incumbunt...... recognoscere debent, sapientibus catholicis haud satis esse, ut praefata Ecclesiae dogmata recipiant ac venerentur (quae vel totius Ecclesiae magisterio tamquam divinitus revelata proponuntur, vel definita sunt sive de fide sive gradu inferiori expressis oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum decretis); verum etiam opus esse, ut se subiiciant tum decisionibus quae ad doctrinam pertinentes a Pontificiis Congregationibus proferuntur, tum iis doctrinae capitibus quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates et conclusiones ita certae, ut opiniones iisdem doctrinae capitibus adversae quamquam haereticae dici nequeant, tamen aliam theologicam mereantur censuram. » Clare ergo decisiones a Pontificis Congregationibus prolatae distinguuntur ab omnibus iis, quae expressis Romanorum Pontificum decretis definita sunt. Proinde illae intelliguntur non esse definitiones ex cathedra, et tamen eis (ut adversarius p. 143. fatetur) subiectionem per assensum mentis deberi, Pontifex declarat. Et sane si adversarii interpretatio admitteretur, iam Constitutiones Concilii Constantiensis contra Wicleffum (approbante Martino V.), s. Pii V. contra Baium, Innocentii XI. contra Molinos, Innocentii XII. in causa Fenelonii, Clementis XI. contra Quaesnellium, Pii VI. contra Pistorienses, ipsa illa posthac edita a Pio IX. (Quanta cura) vel minime vel saltem non ex integro comprehenderentur inter « expressa oecumenicorum Conciliorum aut Romanorum Pontificum decreta »; sed omnes illae in litteris ad Archiep. Monachiensem dicerentur « decisiones a Pontificiis Congregationibus prolatae, » quo quid quaeso absurdius fingi posset?

γ) Contra clarum hunc litterarum textum et contextum nihil proficitur ex eo, quod decisiones a Congregationibus prolatae simul nominantur cum veritatibus theologicis quae a catholicis communi consensu retinentur, et quarum negatio propterea aliquam notam theologicam mereretur. Bene autem advertas velim, nullo modo hic sermonem esse in litteris Pontificis de censuris doctrinarum per iudicium Ecclesiae iam pronuntiatis, sed tantummodo de religiosa adhaesione, qua catholici illas doctrinas retinent non ut dogmata fidei sed ut theologicas veritates consensu tam communi et constanti, ut (ex consentiente iudicio theologorum) sine erroris vel temeritatis vel aliis huiusmodi notis negari non possent. Iam quoniam adversarius affirmat, Suarezium docere talem catholicorum consensum esse infallibilem, eius doctrinam describere operae pretium fuerit. De Ecclesiae infallibilitate in credendo Suarez (de Fide disp. V. sect. 6.) tria docet, primo Ecclesiam non posse a fide deficere per haeresim; secundo neque posse errare per ignorantiam « in his, quae credit tamquam certa de fide »; tertio in his quae credit non tamquam de fide, sed ita ut contraria sententia mereretur aliquam censuram, tenendum est eam non errare, de infallibilitate tamen, in his omnibus non tam certo constat; sed secundum diversos gradus, quibus doctrina propinquius vel remotius fidem attingit, erit magis vel minus certum Ecclesiam in his non errare¹¹. De auctoritate consensus theologorum quid nobis videatur, inferius th. XVII. indicabimus; interim vero constat Suarezium et doctores plurimos, qui huiusmodi catholicorum consensum, licet in eo infallibilitatem non agnoscant, nihilominus ad securitatem doctrinae et ad veritatis argumentum tam grave sufficere iudicant, ut ei repugnare sine nota temeritatis fas non sit, hos inquam doctores omnes nostrum tenuisse principium, quo ad assensum religiosum (distinctum ab assensu fidei immediate vel mediate divinae) in rebus theologicis non requiri auctoritatem infallibilem affirmamus, sed sufficere (ut Suarez loquitur) « humano modo summam auctoritatem »; aliud enim est iudicare auctoritatem in proposita doctrina non errare, et aliud auctoritatem esse infallibilem. Quod vero ad rem spectat, de qua nunc agimus, ex dictis quisque videt, quam apte in litteris ad Archiep. Monachiensem coniungatur obligatio conscientiae, « ut qui in contemplatrices scientias incumbunt, se subiiciant tum decisionibus, quae ad doctrinam pertinentes a Pontificiis Congregationibus proferuntur, tum iis doctrinae capitibus, quae communi et constanti catholicorum consensu retinentur ut theologicae veritates. »

δ) Haec quae ex Suarezio citavimus, satis ostendunt, quid sentiendum sit de dissertatoris affirmatione, theologos omnes quos ipse novit (ut ait), conspirare in contrariam sententiam, non posse nimirum obsequium mentis iuste postulari nisi ab auctoritate infallibili. Citat Bellarminum (de Eccles. l. III. c. 14. argum.3.), Suarez (de Fide disp. V. sect. 6. n. 8; sect. 8. n.7.8.), tum recentes D. Bouix, Murray, Knox, Weninger, illum qui nomine Rudis assumpto scripsit de Petra Romana, ac tandem D. Ward, quem nostrum principium defendendo sibi ipsi contradicere putat. Nihil nimirum distinguendo inter assensum fidei (sive immediate sive mediate divinae) et inter assensum religiosum, qui specifica diversae auctoritati respondet, facile contradictionis accusabuntur non modo D. Ward, sed etiam Suarez et omnes illi veteres theologi, qui Suarezii doctrinam paulo ante descriptam sequuntur. At Bellarminus et Suarez et generatim veteres theologi ubicumque ex obligatione assensus inferunt infallibilitatem auctoritatis obligantis, loquuntur de assensu fidei immediate vel mediate divinae. Et sane tum veteres tum recentiores theologi Murray, Weninger, Rudis, Ward ubi agunt vel de iis, quae tota Ecclesia credit de fide, vel de definitionibus sive Conciliorum sive Pontificis ex cathedra loquentis, recte arguunt, talem assensum qui huic doctrinae fidei vel hisce definitionibus ab universa Ecclesia praestandus est, necessario supponere auctoritatis proponentis ac definientis infallibilitatem. Sic Bellarminus in loco, qui citatur, in primis declarat statum quaestionis: « Ecclesia non potest errare, id est, id quod tenent omnes fideles tamquam de fide, necessario est verum et de fide, et similiter id quod docent omnes Episcopi tamquam ad fidem pertinens, necessario est verum et de fide. » Tum hanc veritatem probat pluribus argumentis, quorum tertium ita habet. « Obligamur sub anathematis poena credere Ecclesiae in omnibus, ut patet Matth. XVIII. 17; et Concilia omnia dicunt anathema non assentientibus Ecclesiae decretis. At iniquum esset sub tam gravi poena obligari ad assentendum rebus incertis et interdum falsis. » Ait igitur, imponere obligationem credendi de fide, ita ut repugnans habendus sit haereticus extorris ab Ecclesia, non posse sine iniquitate committi nisi auctoritati infallibili. At haec quomodo quaeso repugnant nostrae sententiae, ad quam refellendam in opusculo Traiectensi ultimum dumtaxat Bellarmini incisum producitur, insuper habito toto textu et contextu?

Gemina citationis fallacia etiam contigit in textu Cardinalis Gotti, qui verbis ut in dissertatione describuntur, videtur enuntiare principium nostro directe repugnans. Citatur ita: « decreta Congregationum in materia fidei et morum ex se et ut a Congregatione ipsa prodeunt, multi quidem sunt facienda, sed non praebent theologo firmum argumentum. » « Si abest specialis Pontificis confirmatio, omnes in foro externo obedire tenentur, non obstante quacumque opinionum probabilitate. » Atqui doctissimus Cardinalis tantummodo asserit, quod omnes concedunt, decisiones Congregationum ad doctrinam pertinentes non habere eam firmitatem, quae in infallibilitate fundatur; nec per easdem constitui posse articulos fidei. Neque Cardinalis dicit, ut sensus exhibetur in citatione, tantum in foro externo deberi obedientiam; sed ait: « omnes saltem in foro externo obedire tenentur. » Obedientia itaque quam Card. Gotti cum aliis omnibus negat et excludit praestandam huiusmodi decretis, non est alia quam obedientia fidei divinae. Quae quidem doctrina non solum non repugnat nostro principio, sed egregie cum eo conciliatur¹².

Verum quidquid dicas de horum theologorum opinionibus, sensus genuinus litterarum ad Archiep. Monachiensem ex ipso textu et contextu demonstratur; quod a nobis iam satis praestitum esse confido.

b) Demonstratio haud absimilis ducitur ex aliis summi Pontificis litteris 15 Iunii 1857 ad Archiepiscopum Coloniensem Card. Geissel de decreto s. Congregationis Indicis, quo libri Antonii Günther fuerant proscripti. Huiusmodi decreta quae ad proscribendam doctrinam eduntur, non eo evadunt definitiones ex cathedra, quod suprema Pontificis auctoritate confirmantur et publicari iubentur ¹³, quemadmodum in eis expresse notari solet. Nihilominus Pontifex in litteris commemoratis declarat, ipsum decretum sufficere debuisse, ut omnes catholici non solum persuasum haberent, nemini deinceps fas esse doctrinam iis libris traditam tueri ac propugnare; sed ut etiam intelligerent « sinceram haberi non posse doctrinam Güntherianis libris contentam » ¹⁴.

c) His liceat addere pro confirmando nostro principio argumentum desumptum ex doctrina Benedicti XIV. privatum quidem theologum agentis, sed in re, in qua omnibus fatentibus fere sine exceptione maior eius est auctoritas. Principium nostrum, quod iamdiu defendimus, hoc est: ad obligandum internum assensum religiosum in re theologica non necessario requiritur infallibilitas auctoritatis proponentis. Iam vero Benedictus XIV. duo haec docet. α) In beatificatione servorum Dei iudicium Pontificis non est infallibile, sicut infallibile censeri debet eius iudicium ultimum in beatorum canonizatione (de Canonizat. SS. l. I. c. 42.). β) Nihilominus qui assereret, in hac vel illa beatificatione formali Pontificem actu errasse, atque adeo non esse beatum, qui beatus declaratus est, aut non esse ei secundum Pontificiam concessionem cultum exhibendum, is « temeritatis vel gravioris theologicae censurae nota afficiendus esset » (ib. n. 10.). Atqui in his duabus Benedicti propositionibus ipsum nostrum principium continetur. Porro eadem est doctrina plurimorum theologorum, et puto post Benedictum XIV. esse communem; ergo principium nostrum saltem per se spectatum, et praescindendo ab eius applicatione in specialibus casibus iudiciorum ecclesiasticorum ad doctrinam pertinentium non est contra (ut in erudita dissertatione dicitur) sed iuxta communem sententiam doctorum. Generatim Bellarminus (de R. Pontif. l. IV. c. 2.) testatur: « Catholici omnes conveniunt inter se, Pontificem solum vel cum suo particulari Concilio aliquid in re dubia statuentem, sive errare possit sive non, esse obedienter audiendum. » Nominatim de decretis Congregationum et ipsius Pontificis, licet definitiones ex cathedra non sint, sententiam quam hactenus exposuimus, defendit Franc. Antonius Zaccaria ¹⁵, citando etiam Alexandri VII. litteras 7. Aug. 1660 ad Rectorem Universitatis Lovaniensis, simillimas in hoc capite litteris Pii IX. ad Archiep. Monachiensem, quas superius descripsimus (Zaccaria Storia delle proibizioni de' libri l. II. dissert. II. c. 2. 3.).

d) At si haec ita sunt, nonne argumentum theologicum concidit, quo doctores ad probandam infallibilitatem Pontificis ex cathedra loquentis uti solent? Nonne « tali modo perniciosum Gallicanismi sistema caput abscissum iterum extollere posset? » Huius periculi graviter nos commonet dissertatio Batava; quod enim discernimus inter infallibiles definitiones ex cathedra et inter alia documenta sanctae Sedis, quibus debeatur religiosum mentis obsequium, licet definitiones ex cathedra censeri nequeant, « tales distinctiones (ait adversarius p. 155. 156.) natae sunt infallibilem Pontificis auctoritatem in concreto inamere reddere, et ansam praebere in particulari aliquo decreto decisionis infallibilitatem negandi... Et quibus indiciis constare potest, Pontificem ut infallibilem Ecclesiae doctorem, non vero ut gubernatorem tantum fallibilem doctrinalem sententiam pronuntiasse, nisi forsitan receptione et sensu Ecclesiae? » ¹⁶

Haec conviciis simillima a theologo scribi non debuissent! Nemo profecto catholicus umquam negavit, aut negare potest necessitatem distinguendi inter definitiones ex cathedra et inter alias declarationes etiam doctrinales sive ipsorum Pontificum sive Pontificiarum Congregationum. Hostes s. Sedis et impugnatores infallibilitatis soli hanc necessariam distinctionem, quae in ipso decreto definitionis Vaticanae continetur, semper conati sunt, et nunc Neoprotestantes (veteres catholici) maxime conantur eliminare. Unde consequens esset, infallibilitatem effici ac regi non assistentia divina, ut Concilium declaravit, sed velut habitudinali inspiratione. De hac hostium arte pluribus agit Maurus Cappellari (Gregorius XVI) in suo «Triumpho S. Sedis» cap. 24, quamvis ipse in omnibus documentis quae definitiones ex cathedra haberi non debent, Pontificem appellet doctorem privatum, non eo sensu quo e. g. Innocentius IV. aut Benedictus XIV. in suis commentariis privati doctores sunt, sed in oppositione dumtaxat ad supremam intensionem auctoritatis, qua definit doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, seu qua ex cathedra loquitur; atque adeo in illis documentis ita est doctor privatus i. e. non definiens ex cathedra, «ut ei contradicere esset temeritas intolerabilis» (ib. n. 6.), cum contra privatis sententiis Pontificum in eorum libris non secus ac aliorum doctorum sine ulla temeritate contradicere omnino fas sit, quam libertatem Benedictus XIV. omnibus plenissimam tribuit (Praefat. ed. 2. de Synodo dioeces.). Quoniam igitur de distinctione agitur, non quae sit inter privatas lucubrationes in quibus sacra auctoritas Pontificis locum non habet, sed inter documenta profecta ex munere quidem supremi magisterii, in quibus tamen Pontifex non proponat ultima definitiva sententia doctrinam ab universa Ecclesia tenendam, et inter huiusmodi definitiones quae ad assensum fidei immediate vel mediate divinae obligant Ecclesiam; propterea doctissimus auctor «Triumphi» tam sollicitae insistit necessitati certarum notarum, quibus dignoscantur definitiones ex cathedra, ne permiscendo priora illa cum his posterioribus documentis « confusiones et perturbationes inducantur in Ecclesia «¹⁷.

Et sane doctor Neoproteinantium Fridericus Schulte ad haeresim defendendam et oppugnandum dogma infallibilitatis Pontificis, in id potissimum vires omnes intendit et sophismata construit, ut evincat inanem esse distinctionem definitionum ex cathedra ab aliis publicis documentis et

Haec doctrina de necessitate distinctionis definitionum ex cathedra ac proinde de necessitate et certitudine notarum distinguentium per se clara est, et communis inter theologos catholicos, saltem quando quaeritur quae notae certo sufficiant, quamvis aliqua inter eos sit diversitas in modo potius loquendi quam in re ipsa, quando declarant, quae notae non sufficiant. In hac re non sequimur modum Mauri Cappellari, ubi ipse notas definitionis assignat (l. c. n. 5.) internas et externas; puto tamen eas recte se habere, dummodo a) fides quam auctor per definitionem ab universa Ecclesia exigi dicit, intelligatur etiam mediate divina, et β) iuxta hunc sensum quoque accipiatur, quod ibi dicitur de anathemate et damnatione haereseos contrariae, vel sufficienti iudicio « che qualora il Papa ometta questa formola, ad onta di tale omissione intende e vuol definire da sommo gerarca e da giudice della fede; » dummodo γ) locutio directa ad Ecclesiam intelligatur non de externa accidentali forma documenti, sed de re ipsa quam Pontifex satis significet a se definiri ut tenendam ab universa Ecclesia. declarationibus Pontificum, adeoque omnes declarationes quae a Pontifice vi sui muneris pastoralis quomodocumque editae sunt vel eduntur, post Concilium Vaticanum a catholicis habendas esse definitiones infallibiles¹⁸. Cum nempe veritas catholica in medio consistat inter errores sibi invicem oppositos, ut Patres saepe explicant, haeretici semper consueverunt dogmata catholica detorquere in sensum extremum partis oppositae; hoc enim modo imperitis imponi, et quod catholica Ecclesia minime docet, velut dogma catholicum facile impugnari posse vident.

Hanc itaque distinctionem definitionum sive Pontificum ex cathedra loquentium sive Conciliorum oecumenicorum ab aliis documentis s. Sedis cum nemo sine rerum confusione negare queat, quomodo quaeso adversarius audet obiicere periculum Gallicanismi ex eo, quod his posterioribus declarationibus ipsius mentis obsequium religiosum exigi posse affirmamus, et quomodo ipse ad hoc periculum arcendum nobis commendat erga easdem declarationes dumtaxat reverentiale silentium? Gallicanismus in eo erat, quod definitionibus ex cathedra negarent assensum fidei divinae deberi, quoniam infallibilitatis subiectum non agnoscebant nisi solam universalem Ecclesiam vel dispersam vel repraesentatam in Conciliis oecumenicis, quae intelligebant seorsum a suo capite informante, Romano Pontifice. Quod si nonnulli Gallicani excluso assensu fidei admittebant assensum religiosum debitum definitionibus ex cathedra; eo vehementius documentis aliis quae definitiones non sunt, ac nominatim decretis Congregationum doctrinalibus negabant deberi mentis obsequium, non tamen excludebant silentium reverentiale. Videat ergo dissertator, quo recidant inauspicatae detorsiones.

Quod denique spectat argumentum theologicum, a doctoribus efficacissime induci solitum, imo comprehensum iam in ipsa revelata doctrina, ad demonstrandam infallibilitatem Pontificis ex cathedra definientis, illud non ita habet, ut adversarius sibi fingit; sed est illud, quo superius p. 116. definitionum infallibilitatem ex testimoniis evangelicis demonstravimus. Suarez cum ceteris theologis argumentum hac ratione proponit. « Veritas catholica est, Pontificem definientem ex cathedra esse regulam fidei, quae errare non potest, quando aliquid authentice proponit universae Ecclesiae tamquam de fide (immediate vel mediate) divina credendum... Probari in primis potest ex testimoniis proxime citatis (Matth. XVI; Io. XXI.). Nam Christus dedit Petro et successoribus eius potestatem pascendi Ecclesiam maxime in doctrina... et singulari modo per potestatem iurisdictionis interpretandi seu proponendi veritates credendas, et sub obligatione illas credendi (fide nempe divina, ut iam dixerat, et ut verbum hoc in theologia per se semper intelligitur): ergo haec potestas habet necessario adiunctam infallibilitatem, et assistentiam Spiritus Sancti ut non erret. Consequentia probatur, quia hoc necessarium est propter infallibilitatem Ecclesiae in credendo; nam si Pontifex docens illo modo, eam posset decipere, etiam ipsa posset decipi, imo cogeretur ad errorem, quia credere teneretur. »

Atqui hoc argumentum facto discrimine inter definitiones ex cathedra, quibus debeatur assensus fidei immediate vel mediate divinae, et inter alias decisiones, quibus praestetur assensus religiosus (in sensu saepe explicato), non solum non labefactatur, sed imo ipsam distinctionem definitionum ab aliis etiam authenticis documentis Pontificum supponit, eique innititur. Hanc potestatem exigendi a tota Ecclesia assensum in veritatem per actum fidei, qui modus docendi est ac dicitur definitio ex cathedra, Neoprostantium magister Fridericus Schulte intelligere noluit comprehensum in verbis evangelicis, ut ex eis per analysin facile deduci queat; ac propterea dixit, distinctionem definitionum ex cathedra ab aliis publicis Pontificum documentis non aliud esse, quam saeculi XVI « figmentum scholasticum » (Schulte 1. c.).

Si argumentum theologicum constituitur in hoc principio: omnis actus auctoritatis, qui exigit non solum silentium reverentiale et obedientiam externam sed assensum internum (sine distinctione gradus et qualitatis), necessario infallibilis sit oportet; hoc certe a nobis reiicitur, sed negamus esse argumentum theologicum h. e. explicite aut implicite in revelatione contentum, vel quod ex revelatis veritatibus deduci queat, vel saltem in veterum theologorum consensu fundetur. Si istud principium admittatur, quomodo quaeso e. g. edictum Stephani I. « nihil innovetur, nisi quod traditum est, » illa plurima quae tam in actis Conciliorum quam in Constitutionibus Pontificum theologi definitiones stricte dictas esse inficiantur, et quibus tamen « sine intolerabili temeritate » (ut loquitur Maurus Cappellari) contradicere aut contrarium sentire fas non fuisse vel esse iidem theologi consentiunt, quomodo inquam huiusmodi omnia documenta adhuc distinguentur a definitionibus ex cathedra, et non prorsus iuxta Schultenam assertionem cum eis commiscebuntur? Huiusmodi vero « confusiones et perturbationes in Ecclesia » equidem cum eodem beatissimo auctore « Triumphi » maxime cavendas esse puto.

Corollarium 4. Auctoritas universalis providentiae ecclesiasticae et doctrinalis per se primo residet in solo pastore totius Ecclesiae et in nulla alia persona singulari. Attamen sicut singulis Episcopis dictum est, « pascite qui in vobis est gregem Dei, » ita eis sine dubio in gregibus sibi subditis competit etiam quoad pabula sane doctrinae auctoritas providentiae particularis, in subordinatione et unione cum supremo et universali pastore, Romano Pontifice. Ex necessitate huius subordinationis et unitatis in doctrina fit, ut eorum authentia referatur dumtaxat ad praedicandam et tuendam doctrinam vel explicita definitione vel consensu Ecclesiae vel per decisiones universalis providentiae iam propositam, non vero ad controversas inter catholicos quaestiones ex sese decidendas. Propter eandem causam cum Episcopi auctoritas etiam quoad proprium suum obiectum suprema non sit, semper praesto est magisterium supremum s. Sedis, ubi contra doctrinam sive unius sive plurium Episcoporum merito suspicio oriretur. Cf. Antifebron. dissert. II. c. 12.

Imo in foro interno et in ordine ad directionem vitae spiritualis auctoritas sacra h. e. vi muneris sacri a Christo instituti, et non solum auctoritas scientifica competit suo modo etiam directoribus animarum, adeo ut fideles in rebus dubiis, quae conscientiam attingunt, possint et aliquando (ubi alia via tuta non patet) teneantur suum iudicium practicum conformare auctoritati ministrorum Dei (cf. s. Alphonsum l. I. n. 12. 13.). Nimirum totam Ecclesiam et singulas eius partes Iesus Christus caput disponit ac regit in vita interna et externa, sed non sine suis visibilibus vicariis per omnes ordines a supremis usque ad infimos, ita ut principium auctoritatis et obedientiae spiritualis diversis gradibus, formis ac modis totum corpus ac omnia membra pervadat.

Universim consilium evangelicum obedientiae non modo voluntatis sed etiam intellectus luculentissime demonstrat, infallibilitatem praecipientis non esse conditionem necessariam, ut subiectio et obedientia intellectus praestari queat¹⁹. Imo ex doctrina communi Sanctorum, quam multis Suarez (de Religione T. IV. tract. IX. l. IV. c. 15. cf. T. III. l. X. c. 8. n. 2.) et compendio s. Alphonsus (l. IV. n. 47.) describunt, « subditus dubitans an res praecepta sit licita nec ne, tenetur dubium deponere, et sic potest et debet obedire. » Docent enim ss. Bernardus, Bonaventura, Ignatius, bb. Humbertus Ord. Praedicat., Dionysius Carthusianus ceterique uno consensu: « quidquid vice Dei praecipit homo, quod non sit tamen certum displicere Deo, sic accipiendum est, quasi praecipiat Deus » (s. Bonavent. Specul. disciplin. P. I. c. 4.). At haec omnia prorsus falsa essent, nisi subditus teneretur in huiusmodi dubiis intellectum non quidem in opinione speculativa sed in iudicio pratico de honestate suae actionis subiicere auctoritati, licet ea nec speculative nec practice sit infallibilis. Haec ergo Sanctorum doctrina, quam s. Alphonsus appellat communem et certam, si vera sit, falsum est non posse aut numquam debere intellectum sese subiicere superiori auctoritati nisi infallibili.

Corollarium 5. Auctoritas infallibilitatis et supremum magisterium Pontificis definientis ex cathedra omnino nihil umquam pertinuit ad causam Galilaei Galilaei, et ad eiurationem opinionis ipsi iniunctam. Non solum enim nulla vel umbra definitionis Pontificiae ibi intercessit, sed in toto illo decreto Cardinalium s. Officii, et in formula eiurations ne nomen quidem Pontificis umquam sive directe sive indirecte pronuntiatum reperitur. Legi possunt documenta descripta in Ioannis Bapt. Riccioli Almagesto Novo P. II. l. IX. sect. 4. c. 40. p. 496. sqq. Attamen in illo statu quaestionis et re nondum eliquata, cum systematis astronomici veritas minime adhuc probata nullum praeberet fundamentum loca Scripturae in alio quam in obvio sensu interpretandi, ipsique in physicis ac astronomicis pro ea aetate homines doctissimi ut Tycho Brahe, Alexander Tassonus, Christophorus Scheiner, Antonius Delphinus, Iustus Lipsius (vide Ricciolium l. c. p. 495.) Galilaei opinionem iudicarent contrariam Scripturis, pertinebat omnino ad auctoritatem providentiae ecclesiasticae cavere, ne quid detrimenti caperet interpretatio Scripturae per coniecturas et hypotheses plerisque tum temporis visas minime verosimiles²⁰. Non examen doctrinae institutum est ad eius definitionem pro universa Ecclesia²¹, de quo nemo cogitabat; sed habitus processus criminalis anno 1633, secundum quem pro illis adiunctis non potuit aliud iudicari, quam quod in finali iudicum

In eadem sententia tempore Galilaei erant Romae alii theologi et astronomi, ut P. Scheiner, P. Riccardi Magister Palatii Apostolici (Nellius in vita Galilaei T. II. p. 449). Ex litteris Marii Guiducci discipuli Galilaei datis 6. et 13. Sept. 1624. Nellius l. c. haec refert. « In questo frattempo ebbe egli (Galileo) notizia, che il Gesuita P. Orazio Grassi di lui antagonista (Professor astronomiae in hoc Collegio Romano) aveva detto, che allor quando si fosse trovata una dimostrazione che provasse il moto della terra, converrebbe interpretare la Scrittura Sacra altrimenti, che non si e fatto, ne' luoghi dove si favella della stabilita della terra e moto dei cieli, et questo ex sententia Cardinalis Bellarmini. » Haec doctrinae expositio digna ingenio et pietate Bellarmini ac Fabri egregie ostendit tum genuinum sensum tum aequitatem sacri tribunalis tum rationem, qua Galilaeus non solum potuit sed debuit sententiae acquiescere, ut nihil opus sit cum D. Bouix et cum scriptore Traiectensi arbitrari, « s. Inquisitionem potestatis suae limites excessisse, » atque commentitium illud eppur si muove maxime eo modo, quo sine certo auctore rumor percrebuit, non ad laudem sed ad dedecus viri sapientis confictum esse videatur. sententia continetur. « Ne tuus iste gravis et perniciosus error ac transgressio ²² remaneat omnino impunitus, et tu in posterum cautior evadas et sis in exemplum aliis, ut abstineant ab huiusmodi delictis, decernimus ut per publicum edictum prohibeatur liber Dialogorum Galilaei Galilaei, te autem damnamus ad formalem carcerem huius s. Officii ad tempus arbitrio nostro limitandum, et titulo poenitentiae salutaris praecipimus, ut tribus annis futuris recites semel in hebdomada septem psalmos poenitenciales, reservantes nobis potestatem moderandi, mutandi, aut tollendi omnino vel ex parte supradictas poenas et poenitentias » ²³. Vide Revue des sciences ecclesiastiques 2ª. serie T. III. p. 105. sqq.; 217. sqq.